Singapýr elindegi ekonomikalyq ǵajaiyptyń avtory Li Kýan Iu óz elin «úshinshi álemnen» damyǵan eldermen jáne sybailas jemqorlyq deńgeii tómen elderge ainaldyrdy. Muny ol qalai jasady?
Táýelsizdik alǵan sátte (1965), Singapýr qorqynyshty memleket boldy: halyqtyń kópshiliginiń kedeiligi, urlaý jáne paraqorlyq memleket ómiriniń ajyramas bóligi boldy. Elde tabiǵi resýrstarǵa jetispeidi, tipti aýyz sý jáne qurylysta paidalanatyn qumdy importtalady.
Aǵylshyn otarlaý biligi tiimdi basqarý júiesi murasyn qaldyrǵanmen, Singapýrdaǵy sybailas jemqorlyqty aýyzdyqtaý qiyndyq týdyrdy. Kóptegen laýazymdy tulǵalar sybailas jemqorlyq shemasyna qatysy bar bolǵandyqtan, úkimette teris paidalanýshylyqqa qarsy kúres júrgizý óte kúrdeli boldy.
Sybailas jemqorlyqty damytý kommertsiialyq sektor qyzmetkerlerimen salystyrǵanda memlekettik qyzmetkerlerdiń qarapaiym tabystaryna yqpal etti. Sonymen qatar, halyqtyń basym bóligi bilim berý men quqyqtyq mádeniettiń óte tómen deńgeiine kýá boldy.
Eldegi ahýaldy buzǵan adam Li Kýan Iu boldy. 1959 jyly maýsym aiynda «Halyqtyq is» partiiasymen sailaýda jeńiske jetti jáne premer-ministr laýazymyn taǵaiyndaldy. «Býrjýa, aǵylshyn tilin úiretetin, kóshbasshylar toby», jańa partiia ózi dep ataǵan kezde, áleýmettik, quqyqtyq jáne ekonomikalyq salalarda tártip ornatýǵa kiristi.
Li Kýan Iu óziniń reformalaryn eń jaqsy bastaǵan anyqtamasy: «Eger siz jemqorlyqty jeńýdi qalasańyz, dostaryńyz ben týystaryńyzdan bas tartýǵa daiyn bolyńyz». Osydan keiin el zańnamasynyń erejeleri ózgertildi. Kez-kelgen adam zań júiesi boiynsha teń boldy jáne onyń joǵary topqa nemese tómen topqa jatatyny zańǵa birdei boldy.
Jańa úkimettiń pikiri boiynsha resmi qateliktermen kúresý úshin mynadai shema: bilik - aqsha - jemqorlyqty - joiý qajet boldy. Osy maqsatta Qarjy ministrligi sybailas jemqorlyqqa qarsy arnaiy baǵdarlama ázirledi, oǵan birqatar sharalar engizildi. Olardyń keibireýleri mynadai boldy:
- tómengi deńgeidegi laýazymdy tulǵalardy olardyń basshylarynyń baqylaýynyń ashyqtyǵyn qamtamasyz etý;
- korrýptsiialyq bailanystardyń qalyptasýyna jol bermeý úshin laýazymdy tulǵalardyń rotatsiiasyn qamtamasyz etý;
- tańǵajaiyp inspektsiialar júrgizý - biýrokratiialyq keshigýlerdi boldyrmaý maqsatynda azamattar men uiymdarmen ózara is-qimyl tártibin jetildirý;
Li Kýan Iu ózi bastaǵan partiiamen birge barlyq sybailas jemqorlyq shielenisterin obektivti túrde qamti alatyn táýelsiz jáne obektivti buqaralyq aqparat quraldarynyń qalyptasýyna jaǵdai jasady.
Sybailas jemqorlyqpen tiimdi kúresýdiń mańyzdy sharalarynyń biri laýazymdy tulǵalardyń jalaqysyn kóterý boldy. «Olar laiyqty jáne adal jumysqa laiyq», - dep málimdedi Li Kýan Iu. Saiasatkerdiń aitýy boiynsha, eger memlekettik qyzmetkerler qosymsha eńbekaqy tólemese, onda kommertsiialyq sektorda «bas miy tógilýin» boldyrmaý ekitalai.
Bul turaqty jáne senimdi bilik - eldiń tabysty basqarýynyń kilti. Sheneýnikterdiń bailyǵynyń artýy tez boldy, memlekettik qyzmetke úzdik mamandar qosyldy. Shapshań ekonomikalyq ósýdiń bastalýymen sheneýnikterdiń jalaqysy jeke sektordyń kirisine qarai ósip otyrdy.
Li Kýan Iu joǵary laýazymdy sheneýnikterdiń dástúrli tabys túrin ózgertti. Qazir ministrlerdiń, sýdialardyń jáne joǵary memlekettik qyzmetshilerdiń jalaqysyn qaita qaraý jeke sektor tólegen tabys salyǵy somasyna avtomatty túrde bailanysty boldy. Jumys istep turǵan laýazymdy tulǵalardyń jalaqy formýlasy mynadai bolǵan: memlekettik qyzmetshiniń jalaqysy jeke sektor qyzmetkeriniń salyq deklaratsiiasynda kórsetilgen salystyrmaly dárejedegi tabysynyń 2/3 bóligi retinde anyqtaldy.
Britan kolonialdyq úkimetinen singapýrlyqtarǵa «Juqpaly ashkózdi tergeý biýrosy» dep atalatyn «Sybailas jemqorlyqty tergeý biýrosy» qaldy. Biýro direktory qyzmeti úshin óz premer-ministrine tikelei jaýapty boldy. Biýronyń negizgi fýnktsiialary memlekettik qyzmetshilerdiń jasaǵan laýazymdyq jaǵdaiyn teris paidalanǵany, abaisyzda nemqurailylyq pen paraqorlyq faktilerin qaraý bolyp tabyldy.
Biýro avtoritarlyq ókilettikterge ie boldy. Sot sheshiminsiz, sybailas jemqorlyq áreketterinde kúdiktilerdi ustaýǵa jáne izdestirýge, olardyń bankteri men úlestik shottaryn tekserýge quqyǵy bar edi. Biýro kúdiktiniń týystaryna qatysty is qozǵalýy, kez-kelgen kýágerdi saýal qoiýǵa shaqyrýy jáne isti tergeý barysynda týyndaityn quqyq buzýshylyqtardy tergeýi múmkin edi.
Biýro árbir azamattyń mártebesine, dinine qaramastan, jaýapkershiligin jasaýǵa quqyly boldy. Biraq memlekettik organdardyń qyzmetkerlerine kezek kúttirmeitin sybailas jemqorlyqqa bailanysty ustanymdardy alatyndyǵyna erekshe kóńil bólindi. Sybailas jemqorlyq úshin sottalǵan laýazymdy adam jumysynan, zeinetaqysynan jáne barlyq jeńildikterden aiyrylady.
Garvard ýniversitetiniń qyzmetkerleri qyzyqty derekterdi usyndy. Eldiń Meksikadan Singapýrdaǵy sybailas jemqorlyq deńgeiin tómendetý úkimetke salyqtyń 20% - ǵa ósýimen salystyrmaly ekonomikalyq tiimdilik beredi dep eseptedi.
1989 jyly Biýronyń sybailas jemqorlyqqa qatysty eń az aiyppul mólsheri 10 myńnan 100 myń singapýr dollaryna deiin jetti. Buǵan qosa, jalǵan kýálik berý nemese tergeýdi aldaý áreketi bas bostandyǵynan aiyrylýǵa ákeledi.
Tipti premer-ministr ózi de osy jazalaýshy organnyń barlyq quzyrly múmkindikterinen boi tasalaǵan joq. Biýro birneshe ret Li Kýan Iu men onyń otbasy múshelerin zerttedi, biraq odan eshqandai nátije bolmady. Biraq Biýronyń qyzmeti kezinde birneshe ministrler, qoǵamdyq qairatkerler, kásipodaq basshylary jáne memlekettik kompaniialardyń top-menedjerleri túrmege otyrdy.
Kerimsal Jubatqanov
