سينگاپۋر ەلٸندەگٸ ەكونوميكالىق عاجايىپتىڭ اۆتورى لي كۋان يۋ ٶز ەلٸن «ٷشٸنشٸ ەلەمنەن» دامىعان ەلدەرمەن جەنە سىبايلاس جەمقورلىق دەڭگەيٸ تٶمەن ەلدەرگە اينالدىردى. مۇنى ول قالاي جاسادى?
تەۋەلسٸزدٸك العان سەتتە (1965), سينگاپۋر قورقىنىشتى مەملەكەت بولدى: حالىقتىڭ كٶپشٸلٸگٸنٸڭ كەدەيلٸگٸ, ۇرلاۋ جەنە پاراقورلىق مەملەكەت ٶمٸرٸنٸڭ اجىراماس بٶلٸگٸ بولدى. ەلدە تابيعي رەسۋرستارعا جەتٸسپەيدٸ, تٸپتٸ اۋىز سۋ جەنە قۇرىلىستا پايدالاناتىن قۇمدى يمپورتتالادى.
اعىلشىن وتارلاۋ بيلٸگٸ تيٸمدٸ باسقارۋ جٷيەسٸ مۇراسىن قالدىرعانمەن, سينگاپۋرداعى سىبايلاس جەمقورلىقتى اۋىزدىقتاۋ قيىندىق تۋدىردى. كٶپتەگەن لاۋازىمدى تۇلعالار سىبايلاس جەمقورلىق سحەماسىنا قاتىسى بار بولعاندىقتان, ٷكٸمەتتە تەرٸس پايدالانۋشىلىققا قارسى كٷرەس جٷرگٸزۋ ٶتە كٷردەلٸ بولدى.
سىبايلاس جەمقورلىقتى دامىتۋ كوممەرتسييالىق سەكتور قىزمەتكەرلەرٸمەن سالىستىرعاندا مەملەكەتتٸك قىزمەتكەرلەردٸڭ قاراپايىم تابىستارىنا ىقپال ەتتٸ. سونىمەن قاتار, حالىقتىڭ باسىم بٶلٸگٸ بٸلٸم بەرۋ مەن قۇقىقتىق مەدەنيەتتٸڭ ٶتە تٶمەن دەڭگەيٸنە كۋە بولدى.
ەلدەگٸ احۋالدى بۇزعان ادام لي كۋان يۋ بولدى. 1959 جىلى ماۋسىم ايىندا «حالىقتىق ٸس» پارتيياسىمەن سايلاۋدا جەڭٸسكە جەتتٸ جەنە پرەمەر-مينيستر لاۋازىمىن تاعايىندالدى. «بۋرجۋا, اعىلشىن تٸلٸن ٷيرەتەتٸن, كٶشباسشىلار توبى», جاڭا پارتييا ٶزٸ دەپ اتاعان كەزدە, ەلەۋمەتتٸك, قۇقىقتىق جەنە ەكونوميكالىق سالالاردا تەرتٸپ ورناتۋعا كٸرٸستٸ.
لي كۋان يۋ ٶزٸنٸڭ رەفورمالارىن ەڭ جاقسى باستاعان انىقتاماسى: «ەگەر سٸز جەمقورلىقتى جەڭۋدٸ قالاساڭىز, دوستارىڭىز بەن تۋىستارىڭىزدان باس تارتۋعا دايىن بولىڭىز». وسىدان كەيٸن ەل زاڭناماسىنىڭ ەرەجەلەرٸ ٶزگەرتٸلدٸ. كەز-كەلگەن ادام زاڭ جٷيەسٸ بويىنشا تەڭ بولدى جەنە ونىڭ جوعارى توپقا نەمەسە تٶمەن توپقا جاتاتىنى زاڭعا بٸردەي بولدى.
جاڭا ٷكٸمەتتٸڭ پٸكٸرٸ بويىنشا رەسمي قاتەلٸكتەرمەن كٷرەسۋ ٷشٸن مىناداي سحەما: بيلٸك - اقشا - جەمقورلىقتى - جويۋ قاجەت بولدى. وسى ماقساتتا قارجى مينيسترلٸگٸ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ارنايى باعدارلاما ەزٸرلەدٸ, وعان بٸرقاتار شارالار ەنگٸزٸلدٸ. ولاردىڭ كەيبٸرەۋلەرٸ مىناداي بولدى:
- تٶمەنگٸ دەڭگەيدەگٸ لاۋازىمدى تۇلعالاردى ولاردىڭ باسشىلارىنىڭ باقىلاۋىنىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ;
- كوررۋپتسييالىق بايلانىستاردىڭ قالىپتاسۋىنا جول بەرمەۋ ٷشٸن لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ روتاتسيياسىن قامتاماسىز ەتۋ;
- تاڭعاجايىپ ينسپەكتسييالار جٷرگٸزۋ - بيۋروكراتييالىق كەشٸگۋلەردٸ بولدىرماۋ ماقساتىندا ازاماتتار مەن ۇيىمدارمەن ٶزارا ٸس-قيمىل تەرتٸبٸن جەتٸلدٸرۋ;
لي كۋان يۋ ٶزٸ باستاعان پارتييامەن بٸرگە بارلىق سىبايلاس جەمقورلىق شيەلەنٸستەرٸن وبەكتيۆتٸ تٷردە قامتي الاتىن تەۋەلسٸز جەنە وبەكتيۆتٸ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ قالىپتاسۋىنا جاعداي جاسادى.
سىبايلاس جەمقورلىقپەن تيٸمدٸ كٷرەسۋدٸڭ ماڭىزدى شارالارىنىڭ بٸرٸ لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ جالاقىسىن كٶتەرۋ بولدى. «ولار لايىقتى جەنە ادال جۇمىسقا لايىق», - دەپ مەلٸمدەدٸ لي كۋان يۋ. ساياساتكەردٸڭ ايتۋى بويىنشا, ەگەر مەملەكەتتٸك قىزمەتكەرلەر قوسىمشا ەڭبەكاقى تٶلەمەسە, وندا كوممەرتسييالىق سەكتوردا «باس ميى تٶگٸلۋٸن» بولدىرماۋ ەكٸتالاي.
بۇل تۇراقتى جەنە سەنٸمدٸ بيلٸك - ەلدٸڭ تابىستى باسقارۋىنىڭ كٸلتٸ. شەنەۋنٸكتەردٸڭ بايلىعىنىڭ ارتۋى تەز بولدى, مەملەكەتتٸك قىزمەتكە ٷزدٸك ماماندار قوسىلدى. شاپشاڭ ەكونوميكالىق ٶسۋدٸڭ باستالۋىمەن شەنەۋنٸكتەردٸڭ جالاقىسى جەكە سەكتوردىڭ كٸرٸسٸنە قاراي ٶسٸپ وتىردى.
لي كۋان يۋ جوعارى لاۋازىمدى شەنەۋنٸكتەردٸڭ دەستٷرلٸ تابىس تٷرٸن ٶزگەرتتٸ. قازٸر مينيسترلەردٸڭ, سۋديالاردىڭ جەنە جوعارى مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸلەردٸڭ جالاقىسىن قايتا قاراۋ جەكە سەكتور تٶلەگەن تابىس سالىعى سوماسىنا اۆتوماتتى تٷردە بايلانىستى بولدى. جۇمىس ٸستەپ تۇرعان لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ جالاقى فورمۋلاسى مىناداي بولعان: مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸنٸڭ جالاقىسى جەكە سەكتور قىزمەتكەرٸنٸڭ سالىق دەكلاراتسيياسىندا كٶرسەتٸلگەن سالىستىرمالى دەرەجەدەگٸ تابىسىنىڭ 2/3 بٶلٸگٸ رەتٸندە انىقتالدى.
بريتان كولونيالدىق ٷكٸمەتٸنەن سينگاپۋرلىقتارعا «جۇقپالى اشكٶزدٸ تەرگەۋ بيۋروسى» دەپ اتالاتىن «سىبايلاس جەمقورلىقتى تەرگەۋ بيۋروسى» قالدى. بيۋرو ديرەكتورى قىزمەتٸ ٷشٸن ٶز پرەمەر-مينيسترٸنە تٸكەلەي جاۋاپتى بولدى. بيۋرونىڭ نەگٸزگٸ فۋنكتسييالارى مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸلەردٸڭ جاساعان لاۋازىمدىق جاعدايىن تەرٸس پايدالانعانى, ابايسىزدا نەمقۇرايلىلىق پەن پاراقورلىق فاكتٸلەرٸن قاراۋ بولىپ تابىلدى.
بيۋرو اۆتوريتارلىق ٶكٸلەتتٸكتەرگە يە بولدى. سوت شەشٸمٸنسٸز, سىبايلاس جەمقورلىق ەرەكەتتەرٸندە كٷدٸكتٸلەردٸ ۇستاۋعا جەنە ٸزدەستٸرۋگە, ولاردىڭ بانكتەرٸ مەن ٷلەستٸك شوتتارىن تەكسەرۋگە قۇقىعى بار ەدٸ. بيۋرو كٷدٸكتٸنٸڭ تۋىستارىنا قاتىستى ٸس قوزعالۋى, كەز-كەلگەن كۋەگەردٸ ساۋال قويۋعا شاقىرۋى جەنە ٸستٸ تەرگەۋ بارىسىندا تۋىندايتىن قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردى تەرگەۋٸ مٷمكٸن ەدٸ.
بيۋرو ەربiر ازاماتتىڭ مەرتەبەسiنە, دٸنٸنە قاراماستان, جاۋاپكەرشiلiگiن جاساۋعا قۇقىلى بولدى. بٸراق مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ قىزمەتكەرلەرٸنە كەزەك كٷتتٸرمەيتٸن سىبايلاس جەمقورلىققا بايلانىستى ۇستانىمداردى الاتىندىعىنا ەرەكشە كٶڭٸل بٶلٸندٸ. سىبايلاس جەمقورلىق ٷشٸن سوتتالعان لاۋازىمدى ادام جۇمىسىنان, زەينەتاقىسىنان جەنە بارلىق جەڭٸلدٸكتەردەن ايىرىلادى.
گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ قىزمەتكەرلەرٸ قىزىقتى دەرەكتەردٸ ۇسىندى. ەلدٸڭ مەكسيكادان سينگاپۋرداعى سىبايلاس جەمقورلىق دەڭگەيٸن تٶمەندەتۋ ٷكٸمەتكە سالىقتىڭ 20% - عا ٶسۋٸمەن سالىستىرمالى ەكونوميكالىق تيٸمدٸلٸك بەرەدٸ دەپ ەسەپتەدٸ.
1989 جىلى بيۋرونىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قاتىستى ەڭ از ايىپپۇل مٶلشەرٸ 10 مىڭنان 100 مىڭ سينگاپۋر دوللارىنا دەيٸن جەتتٸ. بۇعان قوسا, جالعان كۋەلٸك بەرۋ نەمەسە تەرگەۋدٸ الداۋ ەرەكەتٸ باس بوستاندىعىنان ايىرىلۋعا ەكەلەدٸ.
تٸپتٸ پرەمەر-مينيستر ٶزٸ دە وسى جازالاۋشى ورگاننىڭ بارلىق قۇزىرلى مٷمكٸندٸكتەرٸنەن بوي تاسالاعان جوق. بيۋرو بٸرنەشە رەت لي كۋان يۋ مەن ونىڭ وتباسى مٷشەلەرٸن زەرتتەدٸ, بٸراق ودان ەشقانداي نەتيجە بولمادى. بٸراق بيۋرونىڭ قىزمەتٸ كەزٸندە بٸرنەشە مينيسترلەر, قوعامدىق قايراتكەرلەر, كەسٸپوداق باسشىلارى جەنە مەملەكەتتٸك كومپانييالاردىڭ توپ-مەنەدجەرلەرٸ تٷرمەگە وتىردى.
كەرٸمسال جۇباتقانوۆ
