Qytaiǵa tigen qazaq qyzy: Múgedektigimnen qazaq jigitteri shoshityn (Foto, Video)

Qytaiǵa tigen qazaq qyzy: Múgedektigimnen qazaq jigitteri shoshityn (Foto, Video)

Sońǵy kezderi elimizde Qytaiǵa qatysty sinofobiia kúsheiip ketti. Osy oraida qytai jigitine turmysqa shyǵyp, Gýanchjoýda turatyn qazaq qyzymen Hola News tilshisi skype arqyly tildesken edi.

Kúieýińizben qalai, qaida tanystyńyz?

- Men ol jigitpen Chehiiada tanystym. Almaty qalasyndaǵy múmkindigi shekteýli balalarǵa arnalǵan mektepte jumys istep júrip, Eýropany aralaý týraly oi kelgen bolatyn. Sol maqsatpen eń aldymen Chehiiada birneshe kún turdym. Jalǵyz ózim bolǵandyqtan, qonaq úide jatýǵa qorqyp, hostelge ornalasqan bolatynmyn. Onda álemniń túkpir-túkpirinen kelgen men siiaqty týrister, jastar boldy. Keide bárimiz birge shai iship, áńgimelesip turatynbyz. Arasynda qazirgi kúieýim de júrdi. Úshinshi kúni ol mýzeige bilet alyp qoiǵanyn aityp, meni birge mýzei aralaýǵa shaqyrdy. Kórneki jerlerin aralap bolǵan soń, restoranǵa tamaqtanýǵa bardyq. Shetelde árkim óz esebin ózi tóleidi ǵoi. Sondyqtan óz esebimdi tóleiin dep jatsam, men tóleimin dep djentelmendik tanytty. Erteńinde ol Germaniiaǵa ketti. Germaniianyń Dramshtadt qalasynda tehnikalyq ýniversitetinde magistratýrada oqidy eken. Keterinde meniń mekenjaiymdy alyp qalǵan bolatyn.

Meni unatyp, men úshin Qazaqstanǵa keletinin oilaǵan joqpyn. Óitkeni basynda men oǵan densaýlyǵymda aqaý baryn, óńeshimniń joqtyǵyn aitqan bolatynmyn. Óz elimizde kóńilin bildirgen qazaq jigitterine óńeshimniń joqtyǵyn aitsam, birden at tondaryn ala qashatyn. Óz aiaǵymen júrip-turyp, jumys istep júrgenimmen, densaýlyǵyma bailanysty jigitpen júrip, kúieýge shyǵýǵa qatty qushtar bolmadym. Onyń ústine dárigerler 5-6 jyl turmysqa shyqpaýǵa keńes berdi. Tipti endi aralasa bastaǵan qazaq jigitiniń anasynyń hatyn baiqap qalǵan kezim boldy. Hatta «Densaýlyǵy joq qyzdy qaitesiń?» degen bolatyn. Basynda bárin birden ashyp aitatyn edim, keiin túsinbestik týdyrmas úshin. Stýdent kezimde Sprite bótelkesine quiylyp turǵan, sirke sýyn baiqamai iship qoiyp, óńeshimdi kúidirip alyp, birneshe kún es-tússiz jattym. Keiin operatsiia jasap, biraz ýaqyt arnaiy apparatpen tamaqtanyp júrdim. Al qazirgi kúieýim óńeshimniń bar-joqtyǵyna qaraǵan joq. «Eń bastysy qazir amansyń, eger aldaǵy ýaqytta qandai da bir jaǵdai týyndasa, emdetemin, bári jaqsy bolady» dedi. Qudaiǵa shúkir shańyraq kótergenimizge bir jyl jeti ai bolyp qaldy. Osy ýaqytqa deiin jábir kórsetip, renjitken emes. Syilastyǵymyz basym. Eń aldymen onyń adamgershiligin unattym. Syilastyǵymyz úlken mahabbatqa ulasty, súiip qosyldyq. Bári tez boldy. Ol Qazaqstanǵa kelip, maǵan usynys jasady. Qazaqtyń salt-dástúrimen, eń bastysy abyroimen uzatyldym.

-  Qai jaqtyń týmasysyz? Ata-anańyz, týǵan-týystaryńyz bul toiǵa qarsy bolǵan joq pa?

- Qyzylorda oblysy, Jalaǵash aýdanynyń týmasymyn. Aýyldan shyqqan, qora tazalap ósken qarapaiym qazaqtyń qyzymyn. Ákem men anama qolǵabys bolaiyn dep, mal baǵýdan bastap, úidiń bar tirligin jasaitynmyn. Aýylda ákem mektep direktory, anam muǵalim qyzmetin atqardy. Múmkin densaýlyǵym áser etti me, múmkin óz baqytymdy tapqanymdy sezdi me qarsy bolǵan joq. Onyń ústine 9-synyptan keiin Qyzylorda qalasyndaǵy kolledjge oqýǵa túsip, úshinshi kýrsta ata-anama salmaq salǵym kelmei syrttai bólimge aýysyp, jumys pen oqýdy qatar alyp júrdim. Jumys istep júrgenimmen oqýǵa qushtar boldym. Óz betimshe aǵylshyn tilin úirenip, jaqsy meńgerip aldym.

-  Qazir Qytaidyń Gýanchjoý qalasynda turyp jatyrsyz ǵoi. Ol jaqta nemen ainalysasyz? Kúieýińiz, ata-eneńiz týraly aityp berińizshi?

- Gýanchjoýdaǵy aǵylshyn tili ortalyǵynda balalarǵa aǵylshyn tilinen sabaq beremin. Oqýshylarym óte kóp. Qosymsha usynystar bolyp jatsa, sýretke túsip, kosmetikany jarnamalaityn kompaniiada biýti-model bolyp jumys isteimin. Onymen qosa onlain saýdamen ainalysamyn. Dárigerlerdiń eskertpesine, densaýlyǵyma qaramastan sportpen turaqty ainalysamyn. Deni saý, qalypty adamdar siiaqty tynymsyz eńbek etip, ómir súrip jatyrmyn. Kúieýimniń ákesi, iaǵni, atam Sýn-Iatsen ýniversitetinde professor bolyp qyzmet atqarady, enem muǵalim. Ekeýi de ózimniń ata-anam siiaqty oqý-aǵartý salasynda jumys isteidi. Atamnyń asyl tastardan ádemi músin jasaityn qosymsha hobbii bar. Kúieýim qazir Germaniiada aviainjener mamandyǵynda oqyp jatyr. Keide men Germaniiaǵa, keide ol Qytaiǵa kelip, jii kórisip turamyz. Jaqynda oqýyn aiaqtaidy. Buiyrsa osy kúz aiynan bastap ekeýmiz Eýropada turýdy josparlap otyrmyz. Kúieýim Eýropada ómir súrýdi qalaidy.

-  Alǵash tanysqanda qytailyq jigitińiz Qazaqstan týraly bildi me? Týystary she? Gýanchjoýdaǵy áriptes-tanystaryńyzdyń Qazaqstan týraly pikiri qalai?

- Jigitimmen eń alǵash Pragada tanysqanda Qazaqstan túgili, bizdiń kórshi ekenimizdi de bilmeidi eken. Meni ol koreialyq qyz dep oilapty, men de ony káristiń jigiti eken dep júrdim. Onyń áke-sheshesiniń de Qazaqstan týraly esh habary joq. Alaida ata-enem Shyńjań qazaqtaryn biledi eken. Qazaqtardyń jeke táýelsiz memleketi baryn bilmegen. Shynymdy aitsam, kúieýimniń Qazaqstanǵa kelgisi joq, ómir súrýge qolaisyz el dep sanaidy. Aǵylshyn tili ortalyǵynda oqýshylarymnyń ata-analary «Amerikadan keldińiz be, Koreiadan keldińiz be?» surap jatady. Qazaqstannanmyn desem, eshkim bilmeidi. Sol azdap kóńilime tiedi. Sodan keiin olarǵa kórshi Qazaqstan degen memleket baryn aityp, eskertemin. Kóbi ómirinde bir ret geografiialyq kartaǵa qarap kórmegen siiaqty. Gýanchjoýda áriptes-tanystarym óte kóp. Kóbi Qazaqstan týraly bilmeidi. Biren-saran qytailyq bizdi Dimash Qudaibergen arqyly tanidy. «Qazaqstan» degende birden «O, Dimashi! Ol keremet, ǵajap ánshi! Biz ony qurmetteimiz!» dep shyǵady.

Munda Dimashty, onyń ónerin qatty baǵalaidy. Biyl ortalyǵymyzǵa aǵylshyn tilin úirenýdiń erekshe ádisin engizgenmin. Onda balalar sýshi, pitstsa siiaqty tamaqtardy aǵylshyn tilinde jasap, úirenedi. Sonda az-kem ata-ana qazaqstandyq ekenimdi bilgen soń, «Tamaqtyń túr-túrin jasaýdy biledi ekensiz, Dimashtyń elinen ekensiz ǵoi, qazaqtar ónerli halyq bolyp keledi» dep tańdanyp ketken bolatyn. Kembridj ýniversitetiniń «aǵylshyn tilin oqytý» boiynsha ataqty avtorlarymen de tyǵyz qarym-qatynastamyn. Olar da «aǵylshynyńyz sýdai ǵoi, qai memlekettensiz?» dep surap jatady. Alaida olar Qazaqstan týraly buryn-sońdy estimegen eken.

-  Qytaidaǵy as-mázirine úirendińiz be? Keibir qazaqtar áleýmettik jelide qytailar jemegendi jeidi, baqa-shaiandy da tutynady dep, videolarymen bólisip jatady...

- Qytai týraly mifter, stereotipter óte kóp qoi. Mysaly, men túsken otbasy meniń musylman ekenimdi bilgen soń, halal tamaqtanatyn boldy. Degenmen ózderi de shoshqa etin burynnan jemeidi eken. Men kelgen soń tipti halal tamaqtanýǵa tyrysady. Baqa jeitinder de bar. Shaian degende, teńiz shaiandaryn jeidi. Ózim de tamaqtyń túr-túrin pisiremin. Úide kelindik qyzmetimdi oidaǵydai atqaryp júrmin dep oilaimyn. Jat jerde júrsem de Naýryz, ait siiaqty merekelerdi otbasymyzben atap ótemiz. Baýyrsaǵymyzdy, ulttyq taǵamdarymyzdy daiyndap turamyn. Qazaqtyń klassik jazýshylaryn, Abaidyń qara sózderin jii oqimyn. Mamandyǵym qazaq tili men ádebieti pániniń muǵalimi ǵoi. Iá, áleýmettik jelide jekeme túrli videolar jiberip, meni balaǵattap, ar-namysyma tiip jatatyn qazaqtar ábden qajytty. Maǵan balanyń etin jegen, adamnyń etin jegen videolardy jiberedi. Olardyń bári mif. Elde ondai jaýyzdyq tanytyp jatqan eshkim joq. Zań bar, tártip bar, zaiyrly memlekette ondai bassyzdyq, bei-bereketsizdik bolmaitynyn oqyǵan, kózi ashyq adam bilýi kerek. Estýimshe qytai tektes bir taipa bar kórinedi. Sondai jaýyzdyqtary úshin búkil taipa elden qýylǵan.

-  Siz siiaqty Qytai azamatyna turmysqa shyqqan qansha qyzdy bilesiz? Olardyń taǵdyry týraly ne aita alasyz?

- Maǵan áleýmettik jeli arqyly qytaiǵa turmysqa shyqqan birdi, ekili qyz jazǵan. Qalasańyz olardyń hattaryn jibere alamyn. Eki qyzdy bilemin. Bir qyz Shymkentte, sondaǵy qytailyq kompaniianyń meńgerýshileriniń birine turmysqa shyqqan. Ol qyz 18 jasynda úilenemin dep sóz bailasqan ózimizdiń qazaq jigitinen bala kóterip qalǵan eken. Qyzdyń jaǵdaiyn bilgen jigit telefon nómirin, meken-jaiyn ózgertip, qyzdan teris ainalǵan. Taýy shaǵylǵan boijetken balasyn bosanyp, anasynyń qolyna qaldyrady da ózi jumysqa shyǵady. Jumys istep júrip taǵy bir qazaqtyń jigitimen tanysady. Oǵan bir balasynyń baryn aitqan soń, jigittiń ata-anasy qarsy bolǵan eken. Keiinnen qytai jigitimen kóńil qosyp, bir-birin unatyp, otbasyn qurady. Onyń balasyn da álgi jigit jat sanamai, bala-baqshasyna tasyp, óz balasyndai kórip baǵyp jatqan kórinedi. Taǵy bir qyz óziniń janyna jaqyn jandy tapqandyqtan mahabbatpen turmysqa shyqqanyn aitady. Jigitin óz kúshine senetin er minezdi, jaqsy adam dep maqtaidy. Bar biletinim osy. Mine, solardyń biriniń haty.

-  Sizdiń tańdaýyńyzdy dattap, qaralap jatqandarǵa ne aitasyz? 

- Qazirgi tańda negizi bireýdiń jeke ómirine aralasýǵa eshkimniń quqyǵy joq dep oilaimyn. Ár pende ózi úshin eńbektenedi, óz keregin ózi satyp alatyndyqtan, men oilaimyn ainaladan aqyl surap, keńes surap qajeti joq. Óitkeni bizdi asyraityn ainala emes, biz óz-ózimizdi asyraimyz. Ash qalǵan kúnniń ózinde bir túiir nandy óz eńbegimizben tabamyz. Ásirese, Qytaiǵa shyqqan qyzdardy jezókshege teńep, aryn taptaǵany durys emes dep oilaimyn. Adam birnárseni aitpastan buryn shyndyqqa kózjetkizgeni durys siiaqty. Bireýdiń ómiri oiynshyq emes qoi. Adam negizi ózgeniń ómirin ózgerte almaidy. Adamdy ózgertetin ómir synaqtary. Ózi tanymaityn adamǵa kúie jaǵyp, qarǵap-sileý adekvat, kózi ashyq adamnyń isi me?! Eline shynaiy jany ashityn adamnyń bireýge negativ shashýǵa nieti de ýaqyty da bolmaýy kerek. Shynymen kúiinse, elimizdi kórkeitýge atsalyssyn, kásip ashsyn, qanshama jumyssyzdar júr, solarǵa jumys taýyp bersin. Eńbek adamdy jandandyrady. Óz balasynan jerý, ajyrasý, aliment tólemei qashý sonyń bári jumyssyzdyqtyń saldary ma deimin. Bireýge qarǵys aityp, áljelide túrli dáieksiz aqparatty bólisip otyrýǵa ýaqyt tapsa, demek onyń jumysy joq-aý. Birneshe operatsiiany bastan keshken meniń bir basymda 3,4 jumysym bar. Áleýmettik jelide maǵan kún saiyn qarǵys jaýdyrǵandardan sharshadym. Er-azamattarymyz myqty bolsa, eshbir qyz syrtqa ketpes.

P.S. 2010-2016 jyldar aralyǵynda Qazaqstannyń 270 er-azamaty Qytai azamatshasymen otbasyn qurdy, onyń ishinde 244-i Qytaidaǵy etnikalyq qazaq qyzdary. Al 2010-2016 jyldar aralyǵynda 253 qazaqstandyq qyz Qytai azamatymen bas qurady, onyń ishinde 190-y Qytaidaǵy etnikalyq qazaq jigitteri. Osy alty jyl ishinde, 34 qazaqstandyq qyz etnikalyq qytai jigitterine turmysqa shyqqan. Bul málimetti QR Aqparat jáne kommýnikatsiia ministri Dáýren Abaev óziniń facebook paraqshasynda jazǵan bolatyn.