سوڭعى كەزدەرٸ ەلٸمٸزدە قىتايعا قاتىستى سينوفوبييا كٷشەيٸپ كەتتٸ. وسى ورايدا قىتاي جٸگٸتٸنە تۇرمىسقا شىعىپ, گۋانچجوۋدا تۇراتىن قازاق قىزىمەن Hola News تٸلشٸسٸ skype ارقىلى تٸلدەسكەن ەدٸ.
- كٷيەۋٸڭٸزبەن قالاي, قايدا تانىستىڭىز?
- مەن ول جٸگٸتپەن چەحييادا تانىستىم. الماتى قالاسىنداعى مٷمكٸندٸگٸ شەكتەۋلٸ بالالارعا ارنالعان مەكتەپتە جۇمىس ٸستەپ جٷرٸپ, ەۋروپانى ارالاۋ تۋرالى وي كەلگەن بولاتىن. سول ماقساتپەن ەڭ الدىمەن چەحييادا بٸرنەشە كٷن تۇردىم. جالعىز ٶزٸم بولعاندىقتان, قوناق ٷيدە جاتۋعا قورقىپ, حوستەلگە ورنالاسقان بولاتىنمىن. وندا ەلەمنٸڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸنەن كەلگەن مەن سيياقتى تۋريستەر, جاستار بولدى. كەيدە بەرٸمٸز بٸرگە شاي ٸشٸپ, ەڭگٸمەلەسٸپ تۇراتىنبىز. اراسىندا قازٸرگٸ كٷيەۋٸم دە جٷردٸ. ٷشٸنشٸ كٷنٸ ول مۋزەيگە بيلەت الىپ قويعانىن ايتىپ, مەنٸ بٸرگە مۋزەي ارالاۋعا شاقىردى. كٶرنەكٸ جەرلەرٸن ارالاپ بولعان سوڭ, رەستورانعا تاماقتانۋعا باردىق. شەتەلدە ەركٸم ٶز ەسەبٸن ٶزٸ تٶلەيدٸ عوي. سوندىقتان ٶز ەسەبٸمدٸ تٶلەيٸن دەپ جاتسام, مەن تٶلەيمٸن دەپ دجەنتەلمەندٸك تانىتتى. ەرتەڭٸندە ول گەرمانيياعا كەتتٸ. گەرمانييانىڭ درامشتادت قالاسىندا تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتٸندە ماگيستراتۋرادا وقيدى ەكەن. كەتەرٸندە مەنٸڭ مەكەنجايىمدى الىپ قالعان بولاتىن.
مەنٸ ۇناتىپ, مەن ٷشٸن قازاقستانعا كەلەتٸنٸن ويلاعان جوقپىن. ٶيتكەنٸ باسىندا مەن وعان دەنساۋلىعىمدا اقاۋ بارىن, ٶڭەشٸمنٸڭ جوقتىعىن ايتقان بولاتىنمىن. ٶز ەلٸمٸزدە كٶڭٸلٸن بٸلدٸرگەن قازاق جٸگٸتتەرٸنە ٶڭەشٸمنٸڭ جوقتىعىن ايتسام, بٸردەن ات توندارىن الا قاشاتىن. ٶز اياعىمەن جٷرٸپ-تۇرىپ, جۇمىس ٸستەپ جٷرگەنٸممەن, دەنساۋلىعىما بايلانىستى جٸگٸتپەن جٷرٸپ, كٷيەۋگە شىعۋعا قاتتى قۇشتار بولمادىم. ونىڭ ٷستٸنە دەرٸگەرلەر 5-6 جىل تۇرمىسقا شىقپاۋعا كەڭەس بەردٸ. تٸپتٸ ەندٸ ارالاسا باستاعان قازاق جٸگٸتٸنٸڭ اناسىنىڭ حاتىن بايقاپ قالعان كەزٸم بولدى. حاتتا «دەنساۋلىعى جوق قىزدى قايتەسٸڭ?» دەگەن بولاتىن. باسىندا بەرٸن بٸردەن اشىپ ايتاتىن ەدٸم, كەيٸن تٷسٸنبەستٸك تۋدىرماس ٷشٸن. ستۋدەنت كەزٸمدە Sprite بٶتەلكەسٸنە قۇيىلىپ تۇرعان, سٸركە سۋىن بايقاماي ٸشٸپ قويىپ, ٶڭەشٸمدٸ كٷيدٸرٸپ الىپ, بٸرنەشە كٷن ەس-تٷسسٸز جاتتىم. كەيٸن وپەراتسييا جاساپ, بٸراز ۋاقىت ارنايى اپپاراتپەن تاماقتانىپ جٷردٸم. ال قازٸرگٸ كٷيەۋٸم ٶڭەشٸمنٸڭ بار-جوقتىعىنا قاراعان جوق. «ەڭ باستىسى قازٸر امانسىڭ, ەگەر الداعى ۋاقىتتا قانداي دا بٸر جاعداي تۋىنداسا, ەمدەتەمٸن, بەرٸ جاقسى بولادى» دەدٸ. قۇدايعا شٷكٸر شاڭىراق كٶتەرگەنٸمٸزگە بٸر جىل جەتٸ اي بولىپ قالدى. وسى ۋاقىتقا دەيٸن جەبٸر كٶرسەتٸپ, رەنجٸتكەن ەمەس. سىيلاستىعىمىز باسىم. ەڭ الدىمەن ونىڭ ادامگەرشٸلٸگٸن ۇناتتىم. سىيلاستىعىمىز ٷلكەن ماحابباتقا ۇلاستى, سٷيٸپ قوسىلدىق. بەرٸ تەز بولدى. ول قازاقستانعا كەلٸپ, ماعان ۇسىنىس جاسادى. قازاقتىڭ سالت-دەستٷرٸمەن, ەڭ باستىسى ابىرويمەن ۇزاتىلدىم.
- قاي جاقتىڭ تۋماسىسىز? اتا-اناڭىز, تۋعان-تۋىستارىڭىز بۇل تويعا قارسى بولعان جوق پا?
- قىزىلوردا وبلىسى, جالاعاش اۋدانىنىڭ تۋماسىمىن. اۋىلدان شىققان, قورا تازالاپ ٶسكەن قاراپايىم قازاقتىڭ قىزىمىن. ەكەم مەن اناما قولعابىس بولايىن دەپ, مال باعۋدان باستاپ, ٷيدٸڭ بار تٸرلٸگٸن جاسايتىنمىن. اۋىلدا ەكەم مەكتەپ ديرەكتورى, انام مۇعالٸم قىزمەتٸن اتقاردى. مٷمكٸن دەنساۋلىعىم ەسەر ەتتٸ مە, مٷمكٸن ٶز باقىتىمدى تاپقانىمدى سەزدٸ مە قارسى بولعان جوق. ونىڭ ٷستٸنە 9-سىنىپتان كەيٸن قىزىلوردا قالاسىنداعى كوللەدجگە وقۋعا تٷسٸپ, ٷشٸنشٸ كۋرستا اتا-اناما سالماق سالعىم كەلمەي سىرتتاي بٶلٸمگە اۋىسىپ, جۇمىس پەن وقۋدى قاتار الىپ جٷردٸم. جۇمىس ٸستەپ جٷرگەنٸممەن وقۋعا قۇشتار بولدىم. ٶز بەتٸمشە اعىلشىن تٸلٸن ٷيرەنٸپ, جاقسى مەڭگەرٸپ الدىم.
- قازٸر قىتايدىڭ گۋانچجوۋ قالاسىندا تۇرىپ جاتىرسىز عوي. ول جاقتا نەمەن اينالىساسىز? كٷيەۋٸڭٸز, اتا-ەنەڭٸز تۋرالى ايتىپ بەرٸڭٸزشٸ?
- گۋانچجوۋداعى اعىلشىن تٸلٸ ورتالىعىندا بالالارعا اعىلشىن تٸلٸنەن ساباق بەرەمٸن. وقۋشىلارىم ٶتە كٶپ. قوسىمشا ۇسىنىستار بولىپ جاتسا, سۋرەتكە تٷسٸپ, كوسمەتيكانى جارنامالايتىن كومپانييادا بيۋتي-مودەل بولىپ جۇمىس ٸستەيمٸن. ونىمەن قوسا ونلاين ساۋدامەن اينالىسامىن. دەرٸگەرلەردٸڭ ەسكەرتپەسٸنە, دەنساۋلىعىما قاراماستان سپورتپەن تۇراقتى اينالىسامىن. دەنٸ ساۋ, قالىپتى ادامدار سيياقتى تىنىمسىز ەڭبەك ەتٸپ, ٶمٸر سٷرٸپ جاتىرمىن. كٷيەۋٸمنٸڭ ەكەسٸ, ياعني, اتام سۋن-ياتسەن ۋنيۆەرسيتەتٸندە پروفەسسور بولىپ قىزمەت اتقارادى, ەنەم مۇعالٸم. ەكەۋٸ دە ٶزٸمنٸڭ اتا-انام سيياقتى وقۋ-اعارتۋ سالاسىندا جۇمىس ٸستەيدٸ. اتامنىڭ اسىل تاستاردان ەدەمٸ مٷسٸن جاسايتىن قوسىمشا حوببيٸ بار. كٷيەۋٸم قازٸر گەرمانييادا اۆياينجەنەر ماماندىعىندا وقىپ جاتىر. كەيدە مەن گەرمانيياعا, كەيدە ول قىتايعا كەلٸپ, جيٸ كٶرٸسٸپ تۇرامىز. جاقىندا وقۋىن اياقتايدى. بۇيىرسا وسى كٷز ايىنان باستاپ ەكەۋمٸز ەۋروپادا تۇرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. كٷيەۋٸم ەۋروپادا ٶمٸر سٷرۋدٸ قالايدى.
- العاش تانىسقاندا قىتايلىق جٸگٸتٸڭٸز قازاقستان تۋرالى بٸلدٸ مە? تۋىستارى شە? گۋانچجوۋداعى ەرٸپتەس-تانىستارىڭىزدىڭ قازاقستان تۋرالى پٸكٸرٸ قالاي?
- جٸگٸتٸممەن ەڭ العاش پراگادا تانىسقاندا قازاقستان تٷگٸلٸ, بٸزدٸڭ كٶرشٸ ەكەنٸمٸزدٸ دە بٸلمەيدٸ ەكەن. مەنٸ ول كورەيالىق قىز دەپ ويلاپتى, مەن دە ونى كەرٸستٸڭ جٸگٸتٸ ەكەن دەپ جٷردٸم. ونىڭ ەكە-شەشەسٸنٸڭ دە قازاقستان تۋرالى ەش حابارى جوق. الايدا اتا-ەنەم شىڭجاڭ قازاقتارىن بٸلەدٸ ەكەن. قازاقتاردىڭ جەكە تەۋەلسٸز مەملەكەتٸ بارىن بٸلمەگەن. شىنىمدى ايتسام, كٷيەۋٸمنٸڭ قازاقستانعا كەلگٸسٸ جوق, ٶمٸر سٷرۋگە قولايسىز ەل دەپ سانايدى. اعىلشىن تٸلٸ ورتالىعىندا وقۋشىلارىمنىڭ اتا-انالارى «امەريكادان كەلدٸڭٸز بە, كورەيادان كەلدٸڭٸز بە?» سۇراپ جاتادى. قازاقستاننانمىن دەسەم, ەشكٸم بٸلمەيدٸ. سول ازداپ كٶڭٸلٸمە تيەدٸ. سودان كەيٸن ولارعا كٶرشٸ قازاقستان دەگەن مەملەكەت بارىن ايتىپ, ەسكەرتەمٸن. كٶبٸ ٶمٸرٸندە بٸر رەت گەوگرافييالىق كارتاعا قاراپ كٶرمەگەن سيياقتى. گۋانچجوۋدا ەرٸپتەس-تانىستارىم ٶتە كٶپ. كٶبٸ قازاقستان تۋرالى بٸلمەيدٸ. بٸرەن-ساران قىتايلىق بٸزدٸ ديماش قۇدايبەرگەن ارقىلى تانيدى. «قازاقستان» دەگەندە بٸردەن «و, ديماشي! ول كەرەمەت, عاجاپ ەنشٸ! بٸز ونى قۇرمەتتەيمٸز!» دەپ شىعادى.
مۇندا ديماشتى, ونىڭ ٶنەرٸن قاتتى باعالايدى. بيىل ورتالىعىمىزعا اعىلشىن تٸلٸن ٷيرەنۋدٸڭ ەرەكشە ەدٸسٸن ەنگٸزگەنمٸن. وندا بالالار سۋشي, پيتستسا سيياقتى تاماقتاردى اعىلشىن تٸلٸندە جاساپ, ٷيرەنەدٸ. سوندا از-كەم اتا-انا قازاقستاندىق ەكەنٸمدٸ بٸلگەن سوڭ, «تاماقتىڭ تٷر-تٷرٸن جاساۋدى بٸلەدٸ ەكەنسٸز, ديماشتىڭ ەلٸنەن ەكەنسٸز عوي, قازاقتار ٶنەرلٸ حالىق بولىپ كەلەدٸ» دەپ تاڭدانىپ كەتكەن بولاتىن. كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ «اعىلشىن تٸلٸن وقىتۋ» بويىنشا اتاقتى اۆتورلارىمەن دە تىعىز قارىم-قاتىناستامىن. ولار دا «اعىلشىنىڭىز سۋداي عوي, قاي مەملەكەتتەنسٸز?» دەپ سۇراپ جاتادى. الايدا ولار قازاقستان تۋرالى بۇرىن-سوڭدى ەستٸمەگەن ەكەن.
- قىتايداعى اس-مەزٸرٸنە ٷيرەندٸڭٸز بە? كەيبٸر قازاقتار ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە قىتايلار جەمەگەندٸ جەيدٸ, باقا-شاياندى دا تۇتىنادى دەپ, ۆيدەولارىمەن بٶلٸسٸپ جاتادى...
- قىتاي تۋرالى ميفتەر, ستەرەوتيپتەر ٶتە كٶپ قوي. مىسالى, مەن تٷسكەن وتباسى مەنٸڭ مۇسىلمان ەكەنٸمدٸ بٸلگەن سوڭ, حالال تاماقتاناتىن بولدى. دەگەنمەن ٶزدەرٸ دە شوشقا ەتٸن بۇرىننان جەمەيدٸ ەكەن. مەن كەلگەن سوڭ تٸپتٸ حالال تاماقتانۋعا تىرىسادى. باقا جەيتٸندەر دە بار. شايان دەگەندە, تەڭٸز شاياندارىن جەيدٸ. ٶزٸم دە تاماقتىڭ تٷر-تٷرٸن پٸسٸرەمٸن. ٷيدە كەلٸندٸك قىزمەتٸمدٸ ويداعىداي اتقارىپ جٷرمٸن دەپ ويلايمىن. جات جەردە جٷرسەم دە ناۋرىز, ايت سيياقتى مەرەكەلەردٸ وتباسىمىزبەن اتاپ ٶتەمٸز. باۋىرساعىمىزدى, ۇلتتىق تاعامدارىمىزدى دايىنداپ تۇرامىن. قازاقتىڭ كلاسسيك جازۋشىلارىن, ابايدىڭ قارا سٶزدەرٸن جيٸ وقيمىن. ماماندىعىم قازاق تٸلٸ مەن ەدەبيەتٸ پەنٸنٸڭ مۇعالٸمٸ عوي. يە, ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە جەكەمە تٷرلٸ ۆيدەولار جٸبەرٸپ, مەنٸ بالاعاتتاپ, ار-نامىسىما تيٸپ جاتاتىن قازاقتار ەبدەن قاجىتتى. ماعان بالانىڭ ەتٸن جەگەن, ادامنىڭ ەتٸن جەگەن ۆيدەولاردى جٸبەرەدٸ. ولاردىڭ بەرٸ ميف. ەلدە ونداي جاۋىزدىق تانىتىپ جاتقان ەشكٸم جوق. زاڭ بار, تەرتٸپ بار, زايىرلى مەملەكەتتە ونداي باسسىزدىق, بەي-بەرەكەتسٸزدٸك بولمايتىنىن وقىعان, كٶزٸ اشىق ادام بٸلۋٸ كەرەك. ەستۋٸمشە قىتاي تەكتەس بٸر تايپا بار كٶرٸنەدٸ. سونداي جاۋىزدىقتارى ٷشٸن بٷكٸل تايپا ەلدەن قۋىلعان.
- سٸز سيياقتى قىتاي ازاماتىنا تۇرمىسقا شىققان قانشا قىزدى بٸلەسٸز? ولاردىڭ تاعدىرى تۋرالى نە ايتا الاسىز?
- ماعان ەلەۋمەتتٸك جەلٸ ارقىلى قىتايعا تۇرمىسقا شىققان بٸردٸ, ەكٸلٸ قىز جازعان. قالاساڭىز ولاردىڭ حاتتارىن جٸبەرە الامىن. ەكٸ قىزدى بٸلەمٸن. بٸر قىز شىمكەنتتە, سونداعى قىتايلىق كومپانييانىڭ مەڭگەرۋشٸلەرٸنٸڭ بٸرٸنە تۇرمىسقا شىققان. ول قىز 18 جاسىندا ٷيلەنەمٸن دەپ سٶز بايلاسقان ٶزٸمٸزدٸڭ قازاق جٸگٸتٸنەن بالا كٶتەرٸپ قالعان ەكەن. قىزدىڭ جاعدايىن بٸلگەن جٸگٸت تەلەفون نٶمٸرٸن, مەكەن-جايىن ٶزگەرتٸپ, قىزدان تەرٸس اينالعان. تاۋى شاعىلعان بويجەتكەن بالاسىن بوسانىپ, اناسىنىڭ قولىنا قالدىرادى دا ٶزٸ جۇمىسقا شىعادى. جۇمىس ٸستەپ جٷرٸپ تاعى بٸر قازاقتىڭ جٸگٸتٸمەن تانىسادى. وعان بٸر بالاسىنىڭ بارىن ايتقان سوڭ, جٸگٸتتٸڭ اتا-اناسى قارسى بولعان ەكەن. كەيٸننەن قىتاي جٸگٸتٸمەن كٶڭٸل قوسىپ, بٸر-بٸرٸن ۇناتىپ, وتباسىن قۇرادى. ونىڭ بالاسىن دا ەلگٸ جٸگٸت جات ساناماي, بالا-باقشاسىنا تاسىپ, ٶز بالاسىنداي كٶرٸپ باعىپ جاتقان كٶرٸنەدٸ. تاعى بٸر قىز ٶزٸنٸڭ جانىنا جاقىن جاندى تاپقاندىقتان ماحابباتپەن تۇرمىسقا شىققانىن ايتادى. جٸگٸتٸن ٶز كٷشٸنە سەنەتٸن ەر مٸنەزدٸ, جاقسى ادام دەپ ماقتايدى. بار بٸلەتٸنٸم وسى. مٸنە, سولاردىڭ بٸرٸنٸڭ حاتى.
- سٸزدٸڭ تاڭداۋىڭىزدى داتتاپ, قارالاپ جاتقاندارعا نە ايتاسىز?
- قازٸرگٸ تاڭدا نەگٸزٸ بٸرەۋدٸڭ جەكە ٶمٸرٸنە ارالاسۋعا ەشكٸمنٸڭ قۇقىعى جوق دەپ ويلايمىن. ەر پەندە ٶزٸ ٷشٸن ەڭبەكتەنەدٸ, ٶز كەرەگٸن ٶزٸ ساتىپ الاتىندىقتان, مەن ويلايمىن اينالادان اقىل سۇراپ, كەڭەس سۇراپ قاجەتٸ جوق. ٶيتكەنٸ بٸزدٸ اسىرايتىن اينالا ەمەس, بٸز ٶز-ٶزٸمٸزدٸ اسىرايمىز. اش قالعان كٷننٸڭ ٶزٸندە بٸر تٷيٸر ناندى ٶز ەڭبەگٸمٸزبەن تابامىز. ەسٸرەسە, قىتايعا شىققان قىزداردى جەزٶكشەگە تەڭەپ, ارىن تاپتاعانى دۇرىس ەمەس دەپ ويلايمىن. ادام بٸرنەرسەنٸ ايتپاستان بۇرىن شىندىققا كٶزجەتكٸزگەنٸ دۇرىس سيياقتى. بٸرەۋدٸڭ ٶمٸرٸ ويىنشىق ەمەس قوي. ادام نەگٸزٸ ٶزگەنٸڭ ٶمٸرٸن ٶزگەرتە المايدى. ادامدى ٶزگەرتەتٸن ٶمٸر سىناقتارى. ٶزٸ تانىمايتىن ادامعا كٷيە جاعىپ, قارعاپ-سٸلەۋ ادەكۆات, كٶزٸ اشىق ادامنىڭ ٸسٸ مە?! ەلٸنە شىنايى جانى اشيتىن ادامنىڭ بٸرەۋگە نەگاتيۆ شاشۋعا نيەتٸ دە ۋاقىتى دا بولماۋى كەرەك. شىنىمەن كٷيٸنسە, ەلٸمٸزدٸ كٶركەيتۋگە اتسالىسسىن, كەسٸپ اشسىن, قانشاما جۇمىسسىزدار جٷر, سولارعا جۇمىس تاۋىپ بەرسٸن. ەڭبەك ادامدى جانداندىرادى. ٶز بالاسىنان جەرۋ, اجىراسۋ, اليمەنت تٶلەمەي قاشۋ سونىڭ بەرٸ جۇمىسسىزدىقتىڭ سالدارى ما دەيمٸن. بٸرەۋگە قارعىس ايتىپ, ەلجەلٸدە تٷرلٸ دەيەكسٸز اقپاراتتى بٶلٸسٸپ وتىرۋعا ۋاقىت تاپسا, دەمەك ونىڭ جۇمىسى جوق-اۋ. بٸرنەشە وپەراتسييانى باستان كەشكەن مەنٸڭ بٸر باسىمدا 3,4 جۇمىسىم بار. ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە ماعان كٷن سايىن قارعىس جاۋدىرعانداردان شارشادىم. ەر-ازاماتتارىمىز مىقتى بولسا, ەشبٸر قىز سىرتقا كەتپەس.
P.S. 2010-2016 جىلدار ارالىعىندا قازاقستاننىڭ 270 ەر-ازاماتى قىتاي ازاماتشاسىمەن وتباسىن قۇردى, ونىڭ ٸشٸندە 244-ٸ قىتايداعى ەتنيكالىق قازاق قىزدارى. ال 2010-2016 جىلدار ارالىعىندا 253 قازاقستاندىق قىز قىتاي ازاماتىمەن باس قۇرادى, ونىڭ ٸشٸندە 190-ى قىتايداعى ەتنيكالىق قازاق جٸگٸتتەرٸ. وسى التى جىل ٸشٸندە, 34 قازاقستاندىق قىز ەتنيكالىق قىتاي جٸگٸتتەرٸنە تۇرمىسقا شىققان. بۇل مەلٸمەتتٸ قر اقپارات جەنە كوممۋنيكاتسييا مينيسترٸ دەۋرەن اباەۆ ٶزٸنٸڭ facebook پاراقشاسىندا جازعان بولاتىن.
