Qazaqstanda infliatsiia rekordtyq 8,4 protsentke jetti. Ulttyq bank tóraǵasy Erbolat Dosaevtyń aitýynsha, tórt jyl buryn osy kórsetkish 7,9-ǵa deiin barǵan. Biyl birden 8 protsentten asyp ketti.
Jaqynda prezident Toqaev ulttyq bank tóraǵasyn Aqordaǵa shaqyryp, infliatsiiany barynsha tejep otyrýǵa tapsyrma berdi. Sebebi baǵalar sharyqtap ketti. Búginde "teńgeniń quny infliatsiiaǵa sáikes kelmeidi" degen pikirler aitylyp júr. Sodan devalvatsiia týraly alypqashpa áńgimeler de tarai bastady. Sputnik Qazaqstan tilshisine suhbat bergen ekonomist mamandar teńgeniń bolashaǵyna boljam jasady.
5-10 protsentke túzetýge týra keledi
Ekonomist Arman Baiǵanovtyń oiynsha, infliatsiianyń qazirgi deńgeii ulttyq bank aityp otyrǵan kórsetkishten joǵary bolyp tur. Sebebi qymbatshylyq barlyq salada baiqalady. Al memlekettik organdar halyq dúrligip ketpesin dep, infliatsiianyń tómendetip kórsetýi ábden múmkin.
"Menińshe, qazirgi infliatsiia 10 protsentten asyp ketti. Demek, ulttyq banktiń bazalyq stavkasy da joǵary bolýy tiis. Al infliatsiia kóterilgen saiyn taýar men qyzmetterdiń ózindik quny kóteriledi. Ondaida otandyq biznesmenderdiń básekege qabilettiligi tómendeidi. Bárimiz Eýraziialyq ekonomikalyq odaqqa kiremiz ǵoi. Kásipkerler kórshi elderge qymbat taýar aparsa, ony kim alady? Olar básekelestikke tótep bere almaidy", - deidi Baiǵanov.
Sarapshy teńgeniń qazirgi baǵamy dollarǵa sáikes kelmeidi dep oilaidy. Sondyqtan ony birshama túzetýge týra keledi.
"Bálkim, teńge baǵamyn birden 5-10 protsentke túzetýge týra keledi. Sosyn ulttyq qordyń aqshasy da kóbeiip jatqan joq. Memleket salyqty jinap jatyr. Túsimi jaqsy deidi. Biraq biýdjettiń shyǵyndary da ósip keledi. Jalaqyny, zeinetaqyny kóterdi, taǵysyn taǵy. Oǵan ulttyq qordan aqsha alady. Biraq ony da tolyqtyryp otyrý qajet", - deidi Baiǵanov.
"Ádeii tyqpalap jatyr"
Al qarjyger Rasýl Rysmambetov bireýler devalvatsiia týraly alypqashpa áńgimelerdi ádeii taratyp jatyr dep sanaidy.
"Eki apta boldy, dál osy máseleni bireý mass-mediaǵa ádeii tyqpalap jatqan siiaqty. Endi, bizde devalvatsiiany qalaityn oiynshylar bar ǵoi. Máselen, jer qoinaýyn paidalanýshy kompaniialar óz shikizatyn dollarmen satady. Olarǵa dollardy aiyrbastaǵanda teńgeniń kópten shyqqany tiimdi. Jalpy, dollarmen tabys tabatyndardyń bári solai. Olar jalaqyny da, salyqty da teńgemen tóleidi. Al teńge qunsyzdansa, aqsha kóp shyǵady. Demek, tabystyń kólemi artady", - deidi Rysmambetov.
Mamannyń oiynsha, teńge birden álsirep ketpeidi. Biraq ekonomikanyń diversifikatsiiasyn jasai almasaq, ulttyq valiýtamyz birtindep qunsyzdana beredi. Osy oraida sarapshy qazirgi rekordtyq infliatsiianyń sebebin de túsindirdi. Onyń aitýynsha, memleket ekonomikaǵa kóp qarjy quiǵannan keiin infliatsiianyń deńgeii kóterilip keledi.
"Infliatsiia jaidan-jai 8,4 protsentke deiin kóterilmeidi. Menińshe, memleket ekonomikanyń baiaýlap qalǵanyn kórgennen keiin aqshany kóptep quiyp jatyr. Al ainalymda aqsha kóp bolsa, infliatsiia mindetti túrde kóteriledi. Sodan jaqynda ulttyq bank infliatsiiany sál tejeý úshin bazalyq stavkany birshama kóterdi. Aldaǵy ýaqytta infliatsiianyń jyldyq kórsetkishi 8 protsentten túspese, qyrkúiek-qazan ailarynda bazalyq mólsherleme taǵy kóterilýi múmkin", - dep atap kórsetti Rysmambetov.
Halyqtyń jaǵdaiy qiyndap ketedi
Ekonomist Marat Qaiyrlenov ta qazirgi kezde devalvatsiia jasaǵan durys emes dep otyr. Ondai shara shikizatty dollarmen satatyndarǵa tiimdi bolsa da, qarapaiym halyqtyń turmysyna keri áserin tigizedi.
"Ekonomikada "infliatsiialyq-devalvatsiialyq spiral" degen túsinik bar. Mysaly, teńgeniń dollarǵa shaqqandaǵy baǵamy 1 protsentke álsirese, 0,12 protsenttik infliatsiia bolady deidi. Al bizdiń esebimiz boiynsha 0,45 protsent, sonda 9 protsenttik infliatsiia kezinde teńge, shamamen, 20 protsentke álsireidi. Dál solai istesek, jańaǵy infliatsiialyq-devalvatsiialyq spiralge túsip ketemiz. Sonda órtti benzinmen óshirgendei bolamyz. Iá, devalvatsiia jasaýǵa bolady. Sonyń nátijesinde shikizat satatyndardyń tabysy artady. Biraq, ókinishke qarai, halyqqa qiyndaý bolady", - deidi Qaiyrlenov.
Sarapshy teńge baǵamyna basqa da mańyzdy faktorlardyń áser etetinin de eske saldy. Sonyń ishinde Reseige salynatyn sanktsiialar men munaidyń álemdik baǵasy bar. Eger osy máseler shielenisip ketse, ulttyq valiýtanyń jaǵdaiy nasharlaidy.
"Sol kezde tańdaý jasaýǵa týra keledi. Al infliatsiialyq-devalvatsiialyq spiralge túsip ketsek, odan shyǵý qiyn bolady. Infliatsiia óse beredi. Menińshe, infliatsiianyń qazirgi deńgeii basqasha. Ulttyq bank azyq-túlik taýarlarynyń baǵasy 8-9 protsentke qymbattady deidi. Biraq, shyn máninde, odan da joǵary bolyp turǵan tárizdi", - dep atap kórsetti Qaiyrlenov.
Mamannyń oiynsha, kúzge qarai karantindik sharalar kúsheise, jaǵdai qiyndai túsedi.
Teńgege qysym túsedi
GSB UIB biznesti taldaý ortalyǵynyń direktory, ekonomist Maqsat Halyq ulttyq bank infliatsiiany baqylaýdan shyǵaryp aldy dep sanaidy.
"Shynymen de, infliatsiia óte joǵary bolyp ketti. Ulttyq bank ony baqylaýdan shyǵaryp aldy deýge negiz bar. Óitkeni banktiń ózi jyldyń basynda infliatsiia 4-6 protsenttik dálizden shyqpaidy degen. Biraq ol dálizden shyǵyp ketti. Demek, ulttyq bank qadaǵalaýdy qolynan shyǵaryp aldy", - dedi Halyq.
Sarapshy ulttyq banktiń ekonomikadaǵy aqsha massasyn arttyrǵanyn da eske saldy. Máselen, 2020 jyly qazan aiynda 24 trillion 180 milliard teńge bolǵan. Qazir onyń kólemi 28 trillion teńgeden asyp ketti.
"Demek, 10 aidyń ishinde ainalymǵa taǵy 4 trillion teńge shyǵarylyp otyr. Bunyń bári infliatsiiaǵa áser etedi. Oǵan qosa, azyq-túlik infliatsiiasy bar. Taýarlar qymbattap jatyr. Sonyń saldarynan halyqtyń tólem qabilettiligi tómendeidi. Biylǵy qýańshylyqtyń áseri de bolady. Qazir jemis-jidek pen kókónistiń pisetin ýaqyty, ázirshe bilinbeidi. Biraq qarasha-jeltoqsan ailarynda qýańshylyqtyń áseri seziledi. Sol kezde infliatsiia taǵy ósýi ábden múmkin", - dep atap kórsetti Halyq.
Mamannyń aitýynsha, úkimet qolǵa alǵan baǵdarlamalar men jobalar iske aspasa, infliatsiia kúsheie beredi. Al teńgeniń qazirgi baǵamyn ustap otyrǵan mańyzdy bir faktor bar.
"Ol – ulttyq qordan aýdarylyp jatqan aqshalar. Byltyr qordan 4,7 trillion teńge aýdaryldy. Onyń bári dollarda bolǵan. Teńgege aýdardy da, qor birjasy arqyly ótkizdi. Biyl 3 trillion teńge aýdaryp jatyr. Demek, turaqty túrde teńgege kúsh berilip tur. Menińshe, osy faktor bolmasa, teńgemiz kóbirek qubylatyn edi. Biraq kelesi jyldan bastap ulttyq qordan bólinetin transfertter túsedi. Demek, sol kezde teńgege qysym túsedi", - dep atap kórsetti Halyq.
Degenmen, teńgeniń baǵamy aiaq astynan túsip ketýi de múmkin. Máselen, munaidyń baǵasy kúrt arzandap ketse, byltyrǵy jaǵdai qaitalanady. Sosyn taǵy bir syrtqy faktor bar. AQSh-tyń federaldy rezerv júiesi dollardyń paiyzdyq mólsherlemesin kótergen jaǵdaida basqa valiýtalar qunsyzdana bastaidy. Teńge de álsireidi.
"Sondyqtan bizdiń teńgemiz qaýpisiz, bári kúshti dep aita almaimyn. Oǵan áser etetin faktorlar kóp. Erteń aiaq astynan munai baǵasy túsip ketse de, teńge birden quldyraidy", - deidi Halyq.
