Foto: bbc.com
Jer sharynyń jartysynda derlik aptap ystyqtan ózender taiazdanyp, sý qoimalary qurǵap jatyr. Olardyń túbinde kóptegen qyzyqty dúnieler bar bolyp shyqty. Aitalyq, dinozavr izderi, ejelgi qalalar men «ash tastar» tabyldy. Bul týraly «QazAqparat» VVS-ge silteme jasap habarlaidy.
Iantszy ózeni deńgeiiniń tómendeýinen úsh býdda músini sý betine shyqty. Arheologterdiń paiymdaýynsha, olarǵa shamamen 600 jyl bolýy múmkin. Iantszy basseininde jaýyn-shashyn shilde aiynan beri normadan shamamen 45% tómen jaýdy, al Qytaidyń ońtústik-batysynda aptap ystyq tamyz aiynyń sońyna deiin saqtalady.
Eýropada sońǵy 500 jyldaǵy eń qatty qurǵaqshylyqtan Dýnai ózeni qatty taiazdanyp, túbinen jarylǵysh zattar tielgen ondaǵan nemis áskeri kemesiniń qaldyqtary anyqtaldy. Olar ekinshi dúniejúzilik soǵys kezinde Prahovo porty mańynda batyp ketken.
Irakta uzaqqa sozylǵan qurǵaqshylyq eginniń shyqpai qalý qaýpin tóndirip, el biligi egistikterdi sýarý úshin Mosýl qoimasynan sý jiberýge májbúr boldy. Sý aǵyzǵan kezde astynda kóne qalanyń qirandylary paida boldy. Arheologter olardy bizdiń dáýirimizge deiingi shamamen 1400 jylǵa jatqyzady. Úiindiler Mitanni imperiiasynyń Zakiký qalasyna tiesili. Bul imperiia soltústik Siriia men Mesopotamiianyń bir bóligin bizdiń dáýirimizge deiingi 1550-den 1350 jylǵa deiin baqylaýda ustaǵan.
Jańbyrdyń jaýmaýy men uzaqqa sozylǵan aptap ystyq Eýropanyń kóptegen elderinde birden qýańshylyq týdyryp, sý deńgeii azaiǵan ózenderdiń túbinen baiyrǵy adamdardyń dabyl qaǵa qaldyrǵan eskertýleri shyqty. Olar qatty qurǵaqshylyq kezeńderinde ǵana kórinetin «ash tastar» dep atalady. Bul tastarda sý tapshylyǵynan týyndaǵan burynǵy tabiǵi apattar men soǵan bailanysty bolǵan qiyndyqtar týraly habarlamalar qashalyp kórsetilgen. Elbadan tabylǵan «ash tastaǵy» eń kóne jazba 1616 jyly qaldyrylypty, onda «Meni kórseń, eńirep jyla» dep jazylǵan.
AQSh-tyń Tehas shtatynda qurǵaǵan ózen túbinen 113 million jyl buryn tirshilik etken dinozavrlardyń izderi anyqtaldy. Ótken aptada shtattyń 90%-ǵa jýyq aýmaǵy qatty qurǵaqshylyqty bastan ótkerdi, sonyń saldarynan Ortalyq Tehas saiabaǵyndaǵy ózen tolyǵymen derlik qurǵap ketken. Ol izderi arheologter «jalǵyz reindjer izi» dep atady. 30,5 metr jerde 60-qa jýyq iz kóringen. Bul – akrokantozavr izi, ol terapod (jyrtqysh) úsh saýsaqty artqy aiaqtarymen júrgen. Olardyń boiy – 4,5 metrdei, al salmaǵy – 7 tonnaǵa jýyq bolǵan.
Italiiadaǵy tartylyp jatqan Po ózeniniń jaǵasynan balyqshylar salmaǵy 450 keli jarylmaǵan bomba tapty. Bul elde sońǵy 70 jyldaǵy eń qatty qurǵaqshylyq bolyp jatyr. Uzyndyǵy 650 km ózenniń kóptegen bóligi sýalǵan. Italiialyq áskerilerdiń aitýynsha, 240 keli jarylǵysh zaty bar bomba Lombardtyq Borgo-Virdjilio aýylynyń mańynan tabylǵan.
Rimdegi Tibr ózeninde bizdiń eramyzdaǵy 54 jyldan 68 jyly óz-ózine qol jumsaǵanǵa deiin bilik etken imperator Neron kezinde salynǵan kópirdiń qirandylary paida boldy. Biyl Tibr sýy bir metrden astam tómendep, rekordtyq minimýmǵa jetken.
Ispandyq fermerler óspei qalǵan egindi ýaiymdap júr, biraq sońǵy jyldardaǵy eń qatty qurǵaqshylyqtyń bir kútpegen janama áseri arheologtardy qýantty. Ortalyq Kaseres provintsiiasyndaǵy Valdekanas sý qoimasynyń deńgeii úshten birge tómendep, túbinen tarihqa deiingi tas sheńberi kóringen. Bul sheńber – ispaniialyq Stoýnhendj atalatyn Gvadalperal dolmeni, ol bizdiń dáýirimizge deiingi 5000 jylǵa jatady.
