فوتو: bbc.com
جەر شارىنىڭ جارتىسىندا دەرلٸك اپتاپ ىستىقتان ٶزەندەر تايازدانىپ, سۋ قويمالارى قۇرعاپ جاتىر. ولاردىڭ تٷبٸندە كٶپتەگەن قىزىقتى دٷنيەلەر بار بولىپ شىقتى. ايتالىق, دينوزاۆر ٸزدەرٸ, ەجەلگٸ قالالار مەن «اش تاستار» تابىلدى. بۇل تۋرالى «قازاقپارات» ۆۆس-گە سٸلتەمە جاساپ حابارلايدى.
يانتسزى ٶزەنٸ دەڭگەيٸنٸڭ تٶمەندەۋٸنەن ٷش بۋددا مٷسٸنٸ سۋ بەتٸنە شىقتى. ارحەولوگتەردٸڭ پايىمداۋىنشا, ولارعا شامامەن 600 جىل بولۋى مٷمكٸن. يانتسزى باسسەينٸندە جاۋىن-شاشىن شٸلدە ايىنان بەرٸ نورمادان شامامەن 45% تٶمەن جاۋدى, ال قىتايدىڭ وڭتٷستٸك-باتىسىندا اپتاپ ىستىق تامىز ايىنىڭ سوڭىنا دەيٸن ساقتالادى.
ەۋروپادا سوڭعى 500 جىلداعى ەڭ قاتتى قۇرعاقشىلىقتان دۋناي ٶزەنٸ قاتتى تايازدانىپ, تٷبٸنەن جارىلعىش زاتتار تيەلگەن ونداعان نەمٸس ەسكەري كەمەسٸنٸڭ قالدىقتارى انىقتالدى. ولار ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىس كەزٸندە پراحوۆو پورتى ماڭىندا باتىپ كەتكەن.
يراكتا ۇزاققا سوزىلعان قۇرعاقشىلىق ەگٸننٸڭ شىقپاي قالۋ قاۋپٸن تٶندٸرٸپ, ەل بيلٸگٸ ەگٸستٸكتەردٸ سۋارۋ ٷشٸن موسۋل قويماسىنان سۋ جٸبەرۋگە مەجبٷر بولدى. سۋ اعىزعان كەزدە استىندا كٶنە قالانىڭ قيراندىلارى پايدا بولدى. ارحەولوگتەر ولاردى بٸزدٸڭ دەۋٸرٸمٸزگە دەيٸنگٸ شامامەن 1400 جىلعا جاتقىزادى. ٷيٸندٸلەر ميتانني يمپەريياسىنىڭ زاكيكۋ قالاسىنا تيەسٸلٸ. بۇل يمپەرييا سولتٷستٸك سيرييا مەن مەسوپوتامييانىڭ بٸر بٶلٸگٸن بٸزدٸڭ دەۋٸرٸمٸزگە دەيٸنگٸ 1550-دەن 1350 جىلعا دەيٸن باقىلاۋدا ۇستاعان.
جاڭبىردىڭ جاۋماۋى مەن ۇزاققا سوزىلعان اپتاپ ىستىق ەۋروپانىڭ كٶپتەگەن ەلدەرٸندە بٸردەن قۋاڭشىلىق تۋدىرىپ, سۋ دەڭگەيٸ ازايعان ٶزەندەردٸڭ تٷبٸنەن بايىرعى ادامداردىڭ دابىل قاعا قالدىرعان ەسكەرتۋلەرٸ شىقتى. ولار قاتتى قۇرعاقشىلىق كەزەڭدەرٸندە عانا كٶرٸنەتٸن «اش تاستار» دەپ اتالادى. بۇل تاستاردا سۋ تاپشىلىعىنان تۋىنداعان بۇرىنعى تابيعي اپاتتار مەن سوعان بايلانىستى بولعان قيىندىقتار تۋرالى حابارلامالار قاشالىپ كٶرسەتٸلگەن. ەلبادان تابىلعان «اش تاستاعى» ەڭ كٶنە جازبا 1616 جىلى قالدىرىلىپتى, وندا «مەنٸ كٶرسەڭ, ەڭٸرەپ جىلا» دەپ جازىلعان.
اقش-تىڭ تەحاس شتاتىندا قۇرعاعان ٶزەن تٷبٸنەن 113 ميلليون جىل بۇرىن تٸرشٸلٸك ەتكەن دينوزاۆرلاردىڭ ٸزدەرٸ انىقتالدى. ٶتكەن اپتادا شتاتتىڭ 90%-عا جۋىق اۋماعى قاتتى قۇرعاقشىلىقتى باستان ٶتكەردٸ, سونىڭ سالدارىنان ورتالىق تەحاس ساياباعىنداعى ٶزەن تولىعىمەن دەرلٸك قۇرعاپ كەتكەن. ول ٸزدەرٸ ارحەولوگتەر «جالعىز رەيندجەر ٸزٸ» دەپ اتادى. 30,5 مەتر جەردە 60-قا جۋىق ٸز كٶرٸنگەن. بۇل – اكروكانتوزاۆر ٸزٸ, ول تەراپود (جىرتقىش) ٷش ساۋساقتى ارتقى اياقتارىمەن جٷرگەن. ولاردىڭ بويى – 4,5 مەتردەي, ال سالماعى – 7 تونناعا جۋىق بولعان.
يتاليياداعى تارتىلىپ جاتقان پو ٶزەنٸنٸڭ جاعاسىنان بالىقشىلار سالماعى 450 كەلٸ جارىلماعان بومبا تاپتى. بۇل ەلدە سوڭعى 70 جىلداعى ەڭ قاتتى قۇرعاقشىلىق بولىپ جاتىر. ۇزىندىعى 650 كم ٶزەننٸڭ كٶپتەگەن بٶلٸگٸ سۋالعان. يتالييالىق ەسكەريلەردٸڭ ايتۋىنشا, 240 كەلٸ جارىلعىش زاتى بار بومبا لومباردتىق بورگو-ۆيردجيليو اۋىلىنىڭ ماڭىنان تابىلعان.
ريمدەگٸ تيبر ٶزەنٸندە بٸزدٸڭ ەرامىزداعى 54 جىلدان 68 جىلى ٶز-ٶزٸنە قول جۇمساعانعا دەيٸن بيلٸك ەتكەن يمپەراتور نەرون كەزٸندە سالىنعان كٶپٸردٸڭ قيراندىلارى پايدا بولدى. بيىل تيبر سۋى بٸر مەتردەن استام تٶمەندەپ, رەكوردتىق مينيمۋمعا جەتكەن.
يسپاندىق فەرمەرلەر ٶسپەي قالعان ەگٸندٸ ۋايىمداپ جٷر, بٸراق سوڭعى جىلدارداعى ەڭ قاتتى قۇرعاقشىلىقتىڭ بٸر كٷتپەگەن جاناما ەسەرٸ ارحەولوگتاردى قۋانتتى. ورتالىق كاسەرەس پروۆينتسيياسىنداعى ۆالدەكاناس سۋ قويماسىنىڭ دەڭگەيٸ ٷشتەن بٸرگە تٶمەندەپ, تٷبٸنەن تاريحقا دەيٸنگٸ تاس شەڭبەرٸ كٶرٸنگەن. بۇل شەڭبەر – يسپانييالىق ستوۋنحەندج اتالاتىن گۆادالپەرال دولمەنٸ, ول بٸزدٸڭ دەۋٸرٸمٸزگە دەيٸنگٸ 5000 جىلعا جاتادى.
