...Bala kezgi, qulaqtarda tur úni,
Qalama endi synǵan kúii quryǵy?!
Qalyń elin adastyryp jaryqta,
Qalai óldi Qulmambettiń qulyny?!.
Sherizat MEKEBAEV
15 qarasha - Alashtyń arda uly, Qulmambettiń qulyny, aitys áleminiń aqiyǵy Orazaly Jarylqasynuly Dosbosynovtyń dúniege kelgen kúni. Qarashada týǵan qarshadai ul nebári 29 jyl ǵumyr keshti.
Kózi tiri bolǵanda Orazaly aqyn qyryq tórt jasqa tolatyn edi. Amal ne?.. Ajal surapyl ortekedei oinaqtaǵan Orazalyny aramyzdan erte áketti. Orda buzar jasqa jetpei, Shonjy men Qaljattyń arasyn jalǵap jatqan kúre jolda kólik apatynan opat boldy. Kóńilge medeý bolatyny - artynda Nursultan jáne Nuraisha esimdi qos perzenti qaldy...
Aý,shaldary shejireniń shyn kózindei,Kempirleri ar-uiat ilgegindei. Erin syilar kelinder pirlerindei, Erleri elin súigen Kúltegindei. Assalaýmaǵaleikúm, Alty Alashym, Qyzdary qyrdyń qyzyl gúlderindei.Qynama bel, qylyqty, qyldai názik,
Shybyqtyń shylqyldaǵan sý kezindei.
Jiliktiń bastaryndai jigitteri,
Báige bermes túliktiń tyń kezindei,
Almaty shaharynyń sulýlyǵy,
Kádimgi Qyz Jibektiń qyz kezindei.
Aq basty Alataýǵa kim tańǵalmas,
Aspannyń astyndaǵy dińgegindei.
Al endi el aldynda aq sóilegen,
Keshegi uly Dala bilerindei!..
Bul Orazaly aqynnyń 15 jyl buryn, Ábilqaiyr Syzdyqovpen bolǵan jekpe-jek aitysta aitqan marjandai sózderi edi.
Anasynyń aitýy boiynsha: Orazdyń ákesi úsh aǵaiyndy bolǵan. Jarylqasyn, Qasym, Orazaly degen. Jarylqasynnyń aǵasy Orazaly Qytaida Tekes jerinde aqyn bolǵan, jyrshy bolǵan kisi eken. Sóitip, óner qýyp júrip habarsyz ketipti. Jarylqasyn ákei sol baýyrynyń aty óshpesin dep ulyna Orazaly atyn beripti.
- Balam toǵyz jasynan óleńge beiim boldy, sabaqtan kele salyp aǵasy Ońǵar ekeýi túpki úige kirip ketedi. «Ei, myna ekeýi ne istep jatyr» desem, «Aitysyp jatyrmyz» deitin. Birde, «Qane beri shyǵyp, aityp berińdershi?» desem, Ońǵar uialshaqtaý bolatyn, ol tartynshyqtady, al Oraz zýyldatyp aityp berdi...- deidi Orazdyń anasy Salamat Jaqsylyqova bir esteliginde.
Orazdyń aitysqa degen qushtarlyǵy sonaý bala kezden-aq bastalǵanyn osy estelikten ańǵarýymyzǵa bolady.
Tegistikte týyp, qazaǵynyń birtýar uly bolǵan, aitys sahnasynda nurdai jarqyldaǵan Orazaly esimi árkimge ystyq, úlken maqtanysh.Aitys ónerinde ózindik zor únimen tanylǵan asyl azamatty eshkim umytpaidy, umtylmaq emes.
Ólim, ólim, ólim dep,
Neǵylamyz kúrsinip.
Ólgen adam kómilmek,
Tiri adamǵa - tirshilik...
- dep, aqyn Muqaǵali aǵamyz aitpaqshy, baiansyz qý tirlikte Orazdan aiyrylǵanymyzǵa 15 jyldyń júzi ótipti-aý!
Qazaqstan Jazýshylar Odaǵynda oǵylan uldy aqtyq saparǵa shyǵarar sátte, aqyn Júrsin Erman Orazalynyń sońǵy jazǵan óleńin oqyp, qazaǵa jinalǵan qalyń qazaqtyń qabyrǵasyn qaiystyryp edi.
...Qandy aýyz taǵdyr qalaisyń?
On eki músheń aman ba?
Qorqyt bop kelsem ómirge,
Qarsy turmas em ajalǵa.
Ázireiil turar teginde,
Alynbai eshbir amalǵa.
Ash kúzendei iilip,
Allaǵa adal siynyp,
Mańdaiyń jerge tigenshe,
Shyntaǵyń aqty súigenshe,
Turaǵy joq tul taǵdyr,
Odan da jyǵyl namazǵa.
Muqtaj bop ótken Muhtar da,
Abaidyń jyryn oqyǵan,
On segiz myń ǵalamǵa.
Máiitke birjola ainalyp,
Kórdiń esigin qaǵarda,
Bir shýmaq óleń oqyshy.
Qabirimdi meniń qazarda,
Qalamymdy orap birge kóm,
Bir japyraq qaǵazǵa.
Aqymǵa meni salarda,
Dál solai iste bolmasa.
Kebenegimdi jamylyp,
Asan bop arman aitarmyn,
Ańyzdy ajal dalańda.
Túrkiler de bilgen aqyryn,
Taǵdyryn tasqa jazarda.
Aitys ónerinde tyńnan túren salyp, erekshe maqamymen reformator aqyn retinde tanylǵan Orazaly kózi tirisinde-aq «Qulmambettiń qulyny» atandy.
«Baqsyz jerde baq shappas,
Aiǵaiǵa qany qyzynbai.
Jigittiń baǵy janar ma,
Bir Allaǵa siynbai?
Arǵy atam Kódek aqyn ed(i)
Óleńniń asqaq týyndai.
Qoidym men Sharǵyn sóilese,
Shól qandyrypty el, keshe,
Ábilhaiat sýyndai.
Tańjaryq aqyn sóilepti,
Qylyqty eken sózderi,
Qyzailardyń qyzyndai.
Búgingi myna jiynda,
Men de solai sóileiin,
Syldyr sýdai suiylmai.
Óitpesem, meni keshirmes,
Atamyz Jambyl, Súiinbai.
Qulan aiańǵa salaiyn,
Qulmambetten qalǵan qulyndai.
Sen qoldap berseń ór elim,
Kúshine ener óreniń.
Kúshála qosqan qymyzdai...», - dep Dýlat Babataiulynyń 200 jyldyǵynda kósile jyrlasa, al 2004 jyly Ábilqaiyr Syzdyqovpen bolǵan aitysynda:
Sóileiin, búgin, sóileiin,
Kezim joq sózden aqsaǵan.
Kezegim kelip turǵanda,
Kezeńnen nege jasqanam?
Sendei qara narlardyń,
Shoiyndai belin shoiyryp,
Ash bóridei attaǵan.
Qyrǵyzbenen aityssam,
Qazaq degen halyqtyń,
Namysyn ár kez ap qalam.
Osy sóziń be toqtaǵan?
Atym Oraz bolǵanmen,
Otyzdan jasym aspaǵan.
Iegim saqal jappaǵan.
Súiinbaimyn, Jambylmyn,
Tańjaryqpyn, Sharǵynmyn,
Basynan sóz aspaǵan.
Kódekten qalǵan bir ulmyn,
Qyzai men Qytai arasy,
Jyrlaryn jata jastaǵan.
Qulmambetten qalǵan qulynmyn,
Halyqtyń ózi baptaǵan» dep keledi. Osy eki aitysynan keiin el Orazalyny «Qulmambettiń qulyny» dep atap ketti.
Almatydaǵy Respýblika saraiynda ótken Halyqaralyq aitysta, sol kezdegi, 9-synyp oqýshysy Orazaly Dosbosynov Qyrǵyzdyń aqyny Týǵanbaimen bolǵan aitysynda:
«Óleń de, jyrdy men edim,
Dombyramenen tolǵaǵan.
Qolyna alsa dombyra,
Ońdy soldy boljaǵan.
Qytaida jurtym bizdiń jurt,
Aspanyn qazaq torlaǵan.
Mingen atym astyma,
Dombyra degen aqtanger.
Qaýmalap turǵan aǵaiyn,
Bizge de búgin saqtan der.
Maqtanbai-aq aitaiyn,
Bul jyrdy bireý maqtan der.
Bireýleri jattan der.
Monǵoliiada bizdiń jer,
Qazaq malyn baqqan jer.
Astrahan da bizdiń jer,
Abylai babam shapqan jer.
Orynbor da bizdiń jer,
Shoqan aǵam basqan der.
Tashkent te bizdiń jer,
Jalańtós Bahadúrmenen
Tóle bi babam jatqan jer» - dep, shashylyp túsken jyr joldary áli el esinde...
Munarda –munar,munar kún,
Musylmandarǵa muń artyp,
Kúmis saqal abyzdy
Árýaqtai qýartyp,
Bala emizer ana júr,
Tarqamai jatyp ýyzy,
Aq emshegin sýaltyp,
Bazarlarda júk artyp...
...Jilikti chinovnikter júr,
Bir kúnde bes myń teńgelik
Maiymen djipin sýartyp.
Beli búkir kempir-shaldardan,
Benzobagynyń quny artyq.
...Qarapaiym el,biz júrmiz,
Bir-birimizge min artyp.
Min tappasaq syn artyp.
Besikten beli shyqpaǵan
Nemeremiz nervnyi,
Shóberemiz piianshik
...Qarapaiym qazekem,
Kóredi búgin neni artyq?
Ter tógip tapqan asynyń,
Uzyndyǵynan eni artyq.
Teńselgen ákimderińniń,
Itiniń itaiaǵynda
Iistenip jatqan jemi artyq
Sheneýnikterden aspaityn,
Sheteldik investitsiiańnan,
Kóktemgi týǵan tól artyq.
Kól-kósir qara munaidan
Taba nandy pisirer,
Kók siyrdyń kóńi artyq.
«Saýdalanǵan jerińnen,
«Atańdyki edi!» dep júrer,
Jaýda qalǵan kór artyq.
Aýyl jyly degen qur ataqtan,
Alma-julma bolsa da,
Aldarkóseniń tony artyq!-
dep, Ábilqaiyr Syzdyqovpen bolǵan jekpe-jek aitysta, qara sózdiń qaimaǵyn buzbai, óreli oiymen aitystyń kórigin qyzdyrdy.
Mońǵoliiadan sen kelseń,
Qytaidan mende kelgenmin.
Aitysam deseń aitysam,
Sharpysań deseń, sharpysam.
Jyrtyǵy birdei jeidemniń,
Narynqol, Kegen ór Alban!
Alpys ekide oralǵan,
Olardyń bári oralman...- dep , Astana qalasynda aqyn Isa Baizaqovtyń 100 jyldyǵyna orai uiymdastyrylǵan aitysta aqynDáýletkerei Kápulyna aitqany taǵy bar.
Sanamalap, tizbelei berseń Orazaly aqynnyń aishyqty aitystary barshylyq. Orazalynyń artynda mol ádebi muralary, elýden astam aitystary men birshama jazba óleńderi, tolǵaýlary qaldy.Máńgi ólmes jyrlary barda Orazaly aqyn eshqashan ólmeidi!
Árine, sýyq qaiǵy, sýyq qaiǵy,
Kóńilin halqyń biraq sýytpaidy.
Egerde halyq ózin umytpasa,
Baqul bol, halqyń seni umytpaidy!.. dep Muqaǵalisha aitsaq, ýaqyt ózińdi eshqashan jasyrmaidy.
Jatqan jeriń jaily, imanyń peiishte shalqysyn, Orazaly baýyrym!
*Foto jeke muraǵattan.
Marqum Orazalyny osydan on bes jyl buryn, tuńǵyshárisońǵy ret kezdeisoq jolyǵyp, estelik sýretke túsken sátimiz.
Soldan ońǵa qarai, aqyndar: Asanqadyr Isabek, Tanakóz Tolqynqyzy, Orazaly Dosbosynov, Jaras Sársek, Janarbek Áshimjan jáne t.b
Almaty qalasy, Qazaqstan Jazýshylar Odaǵy.
23 shilde, 2004 jyl.
Dáýren ERMEKBAI
Kegen aýdany,
Tasashy aýyly
