«قۇلمامبەتتٸڭ قۇلىنى»

...بالا كەزگٸ, قۇلاقتاردا تۇر ٷنٸ,

قالاما ەندٸ سىنعان كٷيٸ قۇرىعى?!

قالىڭ ەلٸن اداستىرىپ جارىقتا,

قالاي ٶلدٸ قۇلمامبەتتٸڭ قۇلىنى?!.

شەريزات  مەكەباەۆ

15 قاراشا - الاشتىڭ اردا ۇلى, قۇلمامبەتتٸڭ قۇلىنى, ايتىس ەلەمٸنٸڭ اقيىعى ورازالى جارىلقاسىنۇلى دوسبوسىنوۆتىڭ دٷنيەگە كەلگەن كٷنٸ. قاراشادا تۋعان قارشاداي ۇل نەبەرٸ 29 جىل عۇمىر كەشتٸ.

كٶزٸ تٸرٸ بولعاندا ورازالى اقىن قىرىق تٶرت جاسقا تولاتىن ەدٸ. امال نە?.. اجال سۇراپىل ورتەكەدەي ويناقتاعان ورازالىنى ارامىزدان ەرتە ەكەتتٸ. وردا بۇزار جاسقا جەتپەي, شونجى مەن قالجاتتىڭ اراسىن جالعاپ جاتقان كٷرە جولدا كٶلٸك اپاتىنان وپات بولدى. كٶڭٸلگە مەدەۋ بولاتىنى - ارتىندا نۇرسۇلتان جەنە نۇرايشا ەسٸمدٸ قوس پەرزەنتٸ قالدى...

بۇل ورازالى اقىننىڭ 15 جىل بۇرىن, ەبٸلقايىر سىزدىقوۆپەن بولعان جەكپە-جەك ايتىستا ايتقان مارجانداي سٶزدەرٸ ەدٸ. 

اناسىنىڭ ايتۋى بويىنشا: ورازدىڭ ەكەسٸ ٷش اعايىندى بولعان. جارىلقاسىن, قاسىم, ورازالى دەگەن. جارىلقاسىننىڭ اعاسى ورازالى قىتايدا تەكەس جەرٸندە اقىن بولعان, جىرشى بولعان كٸسٸ ەكەن. سٶيتٸپ, ٶنەر قۋىپ جٷرٸپ حابارسىز كەتٸپتٸ. جارىلقاسىن ەكەي سول باۋىرىنىڭ اتى ٶشپەسٸن دەپ ۇلىنا ورازالى اتىن بەرٸپتٸ.

- بالام توعىز جاسىنان ٶلەڭگە بەيٸم بولدى, ساباقتان كەلە سالىپ اعاسى وڭعار ەكەۋٸ تٷپكٸ ٷيگە كٸرٸپ كەتەدٸ. «ەي, مىنا ەكەۋٸ نە ٸستەپ جاتىر» دەسەم, «ايتىسىپ جاتىرمىز» دەيتٸن. بٸردە, «قانە بەرٸ شىعىپ, ايتىپ بەرٸڭدەرشٸ?» دەسەم, وڭعار ۇيالشاقتاۋ بولاتىن, ول تارتىنشىقتادى, ال وراز زۋىلداتىپ ايتىپ بەردٸ...- دەيدٸ ورازدىڭ اناسى سالامات جاقسىلىقوۆا بٸر ەستەلٸگٸندە.

ورازدىڭ ايتىسقا دەگەن قۇشتارلىعى سوناۋ بالا كەزدەن-اق باستالعانىن وسى ەستەلٸكتەن اڭعارۋىمىزعا بولادى.

تەگٸستٸكتە تۋىپ, قازاعىنىڭ بٸرتۋار ۇلى بولعان, ايتىس ساحناسىندا نۇرداي جارقىلداعان ورازالى ەسٸمٸ ەركٸمگە ىستىق, ٷلكەن ماقتانىش.ايتىس ٶنەرٸندە ٶزٸندٸك زور ٷنٸمەن تانىلعان اسىل ازاماتتى ەشكٸم ۇمىتپايدى, ۇمتىلماق ەمەس. 

ٶلٸم, ٶلٸم, ٶلٸم دەپ, 
نەعىلامىز كٷرسٸنٸپ. 
ٶلگەن ادام كٶمٸلمەك, 
تٸرٸ ادامعا - تٸرشٸلٸك... 
- دەپ, اقىن مۇقاعالي اعامىز ايتپاقشى, بايانسىز قۋ تٸرلٸكتە ورازدان ايىرىلعانىمىزعا 15 جىلدىڭ جٷزٸ ٶتٸپتٸ-اۋ!

قازاقستان جازۋشىلار وداعىندا وعىلان ۇلدى اقتىق ساپارعا شىعارار سەتتە, اقىن جٷرسٸن ەرمان ورازالىنىڭ سوڭعى جازعان ٶلەڭٸن وقىپ, قازاعا جينالعان قالىڭ قازاقتىڭ قابىرعاسىن قايىستىرىپ ەدٸ. 

...قاندى اۋىز تاعدىر قالايسىڭ? 
ون ەكٸ مٷشەڭ امان با? 
قورقىت بوپ كەلسەم ٶمٸرگە, 
قارسى تۇرماس ەم اجالعا. 
ەزٸرەيٸل تۇرار تەگٸندە, 
الىنباي ەشبٸر امالعا. 
اش كٷزەندەي يٸلٸپ, 
اللاعا ادال سيىنىپ, 
ماڭدايىڭ جەرگە تيگەنشە, 
شىنتاعىڭ اقتى سٷيگەنشە, 
تۇراعى جوق تۇل تاعدىر, 
ودان دا جىعىل نامازعا. 
مۇقتاج بوپ ٶتكەن مۇحتار دا, 
ابايدىڭ جىرىن وقىعان, 
ون سەگٸز مىڭ عالامعا. 
مەيٸتكە بٸرجولا اينالىپ, 
كٶردٸڭ ەسٸگٸن قاعاردا, 
بٸر شۋماق ٶلەڭ وقىشى. 
قابٸرٸمدٸ مەنٸڭ قازاردا, 
قالامىمدى وراپ بٸرگە كٶم, 
بٸر جاپىراق قاعازعا. 
اقىمعا مەنٸ سالاردا, 
دەل سولاي ٸستە بولماسا. 
كەبەنەگٸمدٸ جامىلىپ, 
اسان بوپ ارمان ايتارمىن, 
اڭىزدى اجال دالاڭدا. 
تٷركٸلەر دە بٸلگەن اقىرىن, 
تاعدىرىن تاسقا جازاردا. 

ايتىس ٶنەرٸندە تىڭنان تٷرەن سالىپ, ەرەكشە ماقامىمەن رەفورماتور اقىن رەتٸندە تانىلعان ورازالى كٶزٸ تٸرٸسٸندە-اق «قۇلمامبەتتٸڭ قۇلىنى» اتاندى. 

«باقسىز جەردە باق شاپپاس, 
ايعايعا قانى قىزىنباي. 
جٸگٸتتٸڭ باعى جانار ما, 
بٸر اللاعا سيىنباي? 
ارعى اتام كٶدەك اقىن ەد(ٸ) 
ٶلەڭنٸڭ اسقاق تۋىنداي. 
قويدىم مەن شارعىن سٶيلەسە, 
شٶل قاندىرىپتى ەل, كەشە, 
ەبٸلحايات سۋىنداي. 
تاڭجارىق اقىن سٶيلەپتٸ, 
قىلىقتى ەكەن سٶزدەرٸ, 
قىزايلاردىڭ قىزىنداي. 
بٷگٸنگٸ مىنا جيىندا, 
مەن دە سولاي سٶيلەيٸن, 
سىلدىر سۋداي سۇيىلماي. 
ٶيتپەسەم, مەنٸ كەشٸرمەس, 
اتامىز جامبىل, سٷيٸنباي. 
قۇلان اياڭعا سالايىن, 
قۇلمامبەتتەن قالعان قۇلىنداي. 
سەن قولداپ بەرسەڭ ٶر ەلٸم, 
كٷشٸنە ەنەر ٶرەنٸڭ. 
كٷشەلا قوسقان قىمىزداي...», - دەپ دۋلات باباتايۇلىنىڭ 200 جىلدىعىندا كٶسٸلە جىرلاسا, ال  2004 جىلى ەبٸلقايىر سىزدىقوۆپەن بولعان ايتىسىندا: 
سٶيلەيٸن, بٷگٸن, سٶيلەيٸن, 
كەزٸم جوق سٶزدەن اقساعان. 
كەزەگٸم كەلٸپ تۇرعاندا, 
كەزەڭنەن نەگە جاسقانام? 
سەندەي قارا نارلاردىڭ, 
شويىنداي بەلٸن شويىرىپ, 
اش بٶرٸدەي اتتاعان. 
قىرعىزبەنەن ايتىسسام, 
قازاق دەگەن حالىقتىڭ, 
نامىسىن ەر كەز اپ قالام. 
وسى سٶزٸڭ بە توقتاعان? 
اتىم وراز بولعانمەن, 
وتىزدان جاسىم اسپاعان. 
يەگٸم ساقال جاپپاعان. 
سٷيٸنبايمىن, جامبىلمىن, 
تاڭجارىقپىن, شارعىنمىن, 
باسىنان سٶز اسپاعان. 
كٶدەكتەن قالعان بٸر ۇلمىن, 
قىزاي مەن قىتاي اراسى, 
جىرلارىن جاتا جاستاعان. 
قۇلمامبەتتەن قالعان قۇلىنمىن, 
حالىقتىڭ ٶزٸ باپتاعان»  دەپ كەلەدٸ. وسى ەكٸ ايتىسىنان كەيٸن ەل ورازالىنى «قۇلمامبەتتٸڭ قۇلىنى» دەپ اتاپ كەتتٸ.
الماتىداعى رەسپۋبليكا سارايىندا ٶتكەن حالىقارالىق ايتىستا, سول كەزدەگٸ, 9-سىنىپ وقۋشىسى ورازالى دوسبوسىنوۆ قىرعىزدىڭ اقىنى تۋعانبايمەن بولعان ايتىسىندا: 
«ٶلەڭ دە, جىردى مەن ەدٸم, 
دومبىرامەنەن تولعاعان. 
قولىنا السا دومبىرا, 
وڭدى سولدى بولجاعان. 
قىتايدا جۇرتىم بٸزدٸڭ جۇرت, 
اسپانىن قازاق تورلاعان. 
مٸنگەن اتىم استىما, 
دومبىرا دەگەن اقتانگەر. 
قاۋمالاپ تۇرعان اعايىن, 
بٸزگە دە بٷگٸن ساقتان دەر. 
ماقتانباي-اق ايتايىن, 
بۇل جىردى بٸرەۋ ماقتان دەر. 
بٸرەۋلەرٸ جاتتان دەر. 
مونعولييادا بٸزدٸڭ جەر, 
قازاق مالىن باققان جەر. 
استراحان دا بٸزدٸڭ جەر, 
ابىلاي بابام شاپقان جەر. 
ورىنبور دا بٸزدٸڭ جەر, 
شوقان اعام باسقان دەر. 
تاشكەنت تە بٸزدٸڭ جەر, 
جالاڭتٶس باھادٷرمەنەن 
تٶلە بي بابام جاتقان جەر» - دەپ, شاشىلىپ تٷسكەن جىر جولدارى ەلٸ ەل ەسٸندە... 
مۇناردا –مۇنار,مۇنار كٷن, 
مۇسىلماندارعا مۇڭ ارتىپ, 
كٷمٸس ساقال ابىزدى 
ەرۋاقتاي قۋارتىپ, 
بالا ەمٸزەر انا جٷر, 
تارقاماي جاتىپ ۋىزى, 
اق ەمشەگٸن سۋالتىپ, 
بازارلاردا جٷك ارتىپ... 
...جٸلٸكتٸ چينوۆنيكتەر جٷر, 
بٸر كٷندە بەس مىڭ تەڭگەلٸك 
مايىمەن دجيپٸن سۋارتىپ. 
بەلٸ بٷكٸر كەمپٸر-شالداردان, 
بەنزوباگىنىڭ قۇنى ارتىق. 
...قاراپايىم ەل,بٸز جٷرمٸز, 
بٸر-بٸرٸمٸزگە مٸن ارتىپ. 
مٸن تاپپاساق سىن ارتىپ. 
بەسٸكتەن بەلٸ شىقپاعان 
نەمەرەمٸز نەرۆنىي, 
شٶبەرەمٸز پييانشٸك 
...قاراپايىم قازەكەم, 
كٶرەدٸ بٷگٸن نەنٸ ارتىق? 
تەر تٶگٸپ تاپقان اسىنىڭ, 
ۇزىندىعىنان ەنٸ ارتىق. 
تەڭسەلگەن ەكٸمدەرٸڭنٸڭ, 
يتٸنٸڭ يتاياعىندا 
يٸستەنٸپ جاتقان جەمٸ ارتىق 
شەنەۋنٸكتەردەن اسپايتىن, 
شەتەلدٸك ينۆەستيتسيياڭنان, 
كٶكتەمگٸ تۋعان تٶل ارتىق. 
كٶل-كٶسٸر قارا مۇنايدان 
تابا ناندى پٸسٸرەر, 
كٶك سيىردىڭ كٶڭٸ ارتىق. 
«ساۋدالانعان جەرٸڭنەن, 
«اتاڭدىكٸ ەدٸ!» دەپ جٷرەر, 
جاۋدا قالعان كٶر ارتىق. 
اۋىل جىلى دەگەن قۇر اتاقتان, 
الما-جۇلما بولسا دا, 
الداركٶسەنٸڭ تونى ارتىق!- 
دەپ, ەبٸلقايىر سىزدىقوۆپەن بولعان جەكپە-جەك ايتىستا, قارا سٶزدٸڭ قايماعىن بۇزباي, ٶرەلٸ ويىمەن ايتىستىڭ كٶرٸگٸن قىزدىردى. 

موڭعولييادان سەن كەلسەڭ,

قىتايدان مەندە كەلگەنمٸن.

ايتىسام دەسەڭ ايتىسام,

شارپىساڭ دەسەڭ, شارپىسام.

جىرتىعى بٸردەي جەيدەمنٸڭ,

نارىنقول, كەگەن ٶر البان!

الپىس ەكٸدە ورالعان,

ولاردىڭ بەرٸ ورالمان...- دەپ , استانا قالاسىندا اقىن يسا بايزاقوۆتىڭ 100 جىلدىعىنا وراي ۇيىمداستىرىلعان ايتىستا اقىندەۋلەتكەرەي كەپۇلىنا ايتقانى تاعى بار.

سانامالاپ, تٸزبەلەي بەرسەڭ ورازالى اقىننىڭ ايشىقتى ايتىستارى بارشىلىق. ورازالىنىڭ ارتىندا مول ەدەبي مۇرالارى, ەلۋدەن استام ايتىستارى مەن بٸرشاما جازبا ٶلەڭدەرٸ, تولعاۋلارى قالدى.مەڭگٸ ٶلمەس جىرلارى باردا ورازالى اقىن ەشقاشان ٶلمەيدٸ!
ەرينە, سۋىق قايعى, سۋىق قايعى, 
كٶڭٸلٸن حالقىڭ بٸراق سۋىتپايدى. 
ەگەردە حالىق ٶزٸن ۇمىتپاسا, 
باقۇل بول, حالقىڭ سەنٸ ۇمىتپايدى!..  دەپ مۇقاعاليشا ايتساق, ۋاقىت ٶزٸڭدٸ ەشقاشان جاسىرمايدى. 
جاتقان جەرٸڭ جايلى, يمانىڭ پەيٸشتە شالقىسىن, ورازالى باۋىرىم!

*فوتو جەكە مۇراعاتتان.  

مارقۇم ورازالىنى وسىدان ون بەس جىل بۇرىن, تۇڭعىشەرٸسوڭعى رەت كەزدەيسوق جولىعىپ, ەستەلٸك سۋرەتكە تٷسكەن سەتٸمٸز.

سولدان وڭعا قاراي, اقىندار: اسانقادىر يسابەك, تاناكٶز تولقىنقىزى, ورازالى دوسبوسىنوۆ, جاراس سەرسەك, جاناربەك  ەشٸمجان جەنە ت.ب

الماتى قالاسى, قازاقستان جازۋشىلار وداعى.

23 شٸلدە, 2004 جىل.

دەۋرەن ەرمەكباي

كەگەن اۋدانى,

تاساشى اۋىلى