Kriptoinvestor, kásipker Erlan Dýmanuly kriptovaliýta, blokchein tehnologiiasy týraly jáne qalai bai bolýǵa bolatyny týraly aitty.
"Bai bolǵyń kelse, mektepke barma"
1998 jyly otbasymyzben Almatydan Astanaǵa kóship keldik. Mektep bitirmesten buryn 15 jasymda qolyma "Bai bolǵyń kelse, mektepke barma" degen Rober Kiiosakidiń kitaby tústi. Kitaptyń ataýy meni tańǵaldyrdy.
Avtor ne aitpaq boldy dep bir kúnde oqyp shyqtym. "Men saǵan saýatsyz bol dep aityp jatqanym joq, sen HHI ǵasyr men ótken HH ǵasyrdyń aiyrmasyn túsinýiń kerek. Bireýge jumys jasasań sen eshqashan bul ǵasyrda, naryqtyq ekonomikada jetistikke jete almaisyń. Aqsha men ýaqytty ózińe jaratyp úirenýiń kerek" degen túsinik aitylǵan. Al bizdegi bilim júiesi kóbinese "diplom al, sosyn jumysqa tur" degen baǵytqa úiretedi.
Aqparattyq zamanda kim ony durys qoldansa, sol adam kásip jasai alady dep túsindirgen. Buryn ekilik alsam qaltyraityn edim, osyndai ktiaptardy oqyǵan soń senimsizdik boiymnan kete bastady. 17 jasymda Máskeýde elektrondy kommertsiia taqyrybynda ótken, úsh myń adam qatysqan forýǵa bardym. Elge kelip elektrondyq kommertsiiamen ainalysýǵa bel bailap, QazMZÝ-daǵy oqýdan shyǵyp kettim. 2009 jylǵa deiin barǵan elderimde myqty biznes-trenerlermen kezdestim. Sol jyly biznes bastaýǵa daiynmyn dep avtokólikpen ainalystym.
Qazaqstannyń 9 qalasynda keńse ashtym. Jasym 21-de boldy, tájiribe jetispei 50 myń dollarǵa bankrot boldym. Odan keiin qaitadan e-kommertsiiaǵa oralyp, 2,5 jyl ishinde qaita aiaqqa turdym. 2016 jyly kriptovaliýta týraly aqparat alyp, bitkoin 770 dollar bolǵanda satyp aldym. 2017 jyly 1 jylǵa jýyq bitkoindy zerttep, 2005 jyldan beri seriktes bop júrgen áriptesterimmen birge CrowdSale Network degen platformany qurdyq. Búginde startaptarǵa bitkoin arqyly investitsiia tartýmen ainalysamyz. Árine, tegin jumys istemeimiz. Kómekteskenimiz úshin qandai da bir mólsherin, úlesin alamyz. Olarmen birigip sol startapty kóteremiz.
Kórinbeitin aqsha – kriptovaliýta
2009 jyly alǵash ret kriptovaliýta túsinigi endi. Kriptovaliýtada qupiialy aqsha, blokchein tehnologiiasy qoldanylady. Eshqandai deldalsyz, eshqandai bank júiesinsiz, eshqandai memlekettiń baqylaýynsyz bir adam ekinshi adamǵa internet júiesin qoldanyp aqshany aýdara alady degen túsinikti bildiredi. Blokchein – aqparatty saqtaý júiesi. Mysaly, úlken saittardyń óz
serverleri bar. Facebook-tiń ózinde 4 data-ortalyǵy bar, eń kishisiniń aýmaǵy – 27 myń sharshy metr. Búkil foto, video, habarlamalarymyz sol serverge saqtalady. Blokchein degenimiz týra sondai data-ortalyqtar sekildi jumys jasaidy. Biraq bul bir kompiýter, bolmasa úlken angar bolýy múmkin.
Myńdaǵan kompiýter jumys jasaýǵa qabilet berip turǵandyqtan aqparat bir jerde saqtalmaidy, myńdaǵan ortalyqtandyrylmaǵan data-ortalyqtarda saqtalǵandyqtan aqparat ashyq jáne ony joiý múmkin emes. Sol sebepti blokchein tehnologiiasy adamzat tarihyn ózgertken revoliýtsiia desek bolady.
Kriptovaliýta ishinde eń qodanysqa ie bolǵany ol – bitkoin. 2009 jyly bitkoindy jasaǵan Satoshi Nakamoto degen programmist bir adam ba, top pa eshkim bilmeidi.
Muny alǵashynda eshkim durys qabyldamady, túsinbedi. Ol kezde 1 bitkoin baǵasy 1 tsent turdy (0,01 AQSh dollary). 2013 jyly bitkoin baǵasy kóterilgende ǵana adamdar kóńil aýdara bastady. Sanaýly ǵana programmister nazar aýdardy. 2013 jyly kriptovaliýta naryǵynda 1,5 mlrd dollar ainalymda boldy. Búgingi tańda 100 mlrd dollardan astam aqsha ainalyp jatyr. "Bitkoinnyń baǵasy nege turaqty emes?" dep suraidy. Óitkeni bitkoinnyń sany shekteýli álemde 21 mln ǵana bolatyn etip shyǵarǵan. Qazirgi tańda 17,5 milliony internette ainalymda bar. Bir-birimen esep jasasyp jatyr. Neǵurlym bitkoin ainalymyna kóp aqsha kirse baǵasy ósedi.
Eger bitkoindy shyǵaryp alsa onyń baǵasy qulaidy. Sebebi sany shekteýli, 2017 jyly Japoniia bitkoindy zań júzinde teńestirip, valiýta retinde moiyndady. Bankter, birjalar da kirip jatyr. Osyǵan bailanysty keleshekte bitkoinnyń baǵasy ósedi. Sarapshylardyń boljamynsha, 2022 jylǵa qarai bitkoinnyń baǵamy 100 myń dollardan asyp, 1 mln dollarǵa deiin barýy múmkin. Sebebi kriptovaliýta naryǵyna birneshe trln AQSh dollary kiredi.
Bitkoin – tsiflyq aqsha
Bitkoin tehnologiiasy arqyly adam adammen deldalsyz, banksiz tikelei jumys isteidi. Bul tehnologiia jappai beleń alatyn bolsa erteń bara-bara adamdar bank qyzmetin qoldanbaýy múmkin. Basqa memleketke, qalaǵa aqsha aýdarý kerek bolsa bankke júginemiz. Olar ózderiniń paiyzyn alady, sol arqyly ómir súredi. Banktiń negizgi eki tabysy bar birinshi – tólem júiesi arqyly, ekinshi – halyqqa bizneske kredit berý arqyly. Erteń bara-bara adamdar kredit alýdan qalyp, investitsiiamen ainalysqandy jón kórýi múmkin.
Ulttyq banktiń pozitsiiasyn túsinetin sebebim, kriptovaliýtanyń baǵasy óte qubylmaly. Bir ósip, bir túsip turady. Halyqtyń áli saýaty, bilimi joq.
Adamdar habardar bolmastan qoldansaq, urynyp qalýy múmkin. Alaiaq kriptovaliýtaǵa aqshasyn salýy múmkin.
Seriktesim Oljas Nurtazin bir jarym jyl buryn blokchein jáne kriptovaliýta tehnologiiany qolǵa alaiyq degen oimen qaýymdastyq qurý týraly ideia tastady. Bul qaýymdastyq sandyq tenologiia men kriptotehnologiia salasyndaǵy jumystarmen ainalysady. Onyń ishinde alaiaq jobalardan tutynýshylardy qorǵaý maqsatynda halyqty saýattanyrý jumystary kiredi. Qazir uiymda júzge jýyq adam bar.
Ózim kriptovaliýtany investitsiialaý úshin ártúrli birjany qoldanamyn. Birjada saýda jasaimyn. Tredding dep atalady. Arzanǵa satyp alyp, qymbattaǵan kezde satamyn. Aqshadan aqsha jasaýmen ainalysamyn. Eń negizgi jumysym tredding emes, startaptarǵa investitsiia jasaý.
Startap jobalar
Crowdsale Network – Resei men Izraildegi áriptestermen birlese qurylǵan halyqaralyq kompaniia. Quramynda qazir 5 myńnan astam adam bar. Birlese ideiany talqylap, jaqsy bolsa ony júzege asyrýǵa kómektesemiz.
Búgingi tańda 4 startappen jumys istep jatyrmyz.
Birinshisi – AIDA Service. Aqtóbelik kásipker Samat Ýrmagambetov 15 jyldan beri ózi basqaratyn "Tsentr grýp" kompaniiasynda sybailas jemqorlyqpen kúresip sharshaǵanyn aitty. Jabdyqtaýmen ainalysatyndardan bólek býhgalteriia da aqsha urlaidy. Búkil qujattarda "qymbat material aldyq" dep kórsetedi. Shyn máninde qurylysqa arzan material salǵan. Osynyń bári bolmaýy úshin AIDA Service degen platforma jasap shyǵardyq. Kelisimsharttar óndirýshiden tutynýshyǵa taýar jetkenshe blokchein arqyly jasalady. Búgingi tańda Qostanai oblysynyń ákimdigi engizip jatyr. Nur-Sultan qalasymen de kelissóz ústinde. Nur-Sultanda áli ákimdikter engizgen joq, óitkeni ol jerde aqshany jasyrý qiyn bop qalady. Júieni naqty engizse aqsha qaida ketkeni bári kórinip turady. Osy startapty damytyp jatyrmyz.
Ekinshi startap – zamanaýi áleýmettik jeli. Adamdar bir-birimen avatar arqyly sóilesedi, sizdiń 2D, ne 3D avataryńyz bolady. Óziniń messendjeri men kriptoámiiany bolady. Avatar geolokatsiiaǵa bekitiledi. Iaǵni qosymshaǵa kirgen kezimde qai qalada otyrǵanym, ainalamda 1000 metr jerde qandai uiymdar baryn kórsetedi. Sol mekemelerge kirgende olardyń taýarlaryn zerttegenim úshin ártúrli bonýstar jinaimyn. Virtýaldy aqshany satyp alamyn. Mekemeler brendterin jarnamalaǵysy kelse tokindary arqyly aqysyn tóleýi kerek. Bul áleýmettik jeli keńinen suranysqa ie bolǵan kezde baǵasy ósedi.
Úshinshi startap – tólem júiesi. Tórtinshi jobamyz mádeniet salasyna qatysty. Jastarǵa, talantty adamdarǵa qoldaý kórsetetin qor ashtyq. Qorǵa múshe investorlar jasaǵan jobalardan úlesterin alyp otyrady. Qordyń óz kriptovaliýtasy bar. Salamat Muhametáli degen rejiser bastama bildirdi.
Onyń "Ves mir v nashih nog" degen filmi Shanhai kinofestivalinde Gran pri ielendi. "Gorod prizrakov, vratar drýgoi mir" degen mistikalyq, ǵylymi-fantastikalyq kinony túsirýdi bastap kettik. Investitsiia jinap jatyrmyz. 2018 jyly tamyz aiaǵynda bastaǵanbyz. Eki jyldyń ishinde jaryqqa shyǵaramyz dep otyrmyz.
Amerika naryǵynda mistikalyq filmder jarnamasy jaqsy bolsa óte úlken tabys ákeledi. Mistika salasy nege suranysqa ie? Qazaqstandyqtar tek komediiaǵa barady, sebebi olardyń ómiri kreditten kredit degen siiaqty mistikaǵa uqsaidy. Amerikany - múmkindikter memleketi deidi. Kez kelgen adam bir shabadanmen kelip, kóterilip ketedi. Olar mistikalyq kinoǵa demalý úshin barady. Adrenalin shyǵaryp, kino kórgen jaqsy. Sol sebepti biýdjeti az kassalyq kinonyń 90 paiyzy – mistika.
Birinshi kinonyń álemdik prokaty bolady. Sol kino boiynsha 28 maýsymdyq 12 seriiadan turatyn serial shyǵady. Investor bop kelgen adamdar jobadan túsken tabystan úlesin alyp otyr. Film 2020 jyly túsirilip, 2021 jyly ekrandarǵa jol tartady.
Aqtaý qalasynda jańa jobany qolǵa aldyq. Ol – jyldyń qai merziminde kelseńiz de sýǵa túsip, kúnge qyzdyrynýǵa bolatyn jaǵajai. Ózderiniń tokinderi bolady. Al tokinderi bar adamdar kez kelgen ýaqytta baryp, 50 paiyz jeńildikpen demala alady. Usynystar óte kóp. Bas salyp barlyq jobamen jumys jasai bermeimiz. Komanda buryn nemen ainalysqan, qanshalyqty tájiribesi bar, qoldarynan keletinine kózimiz jetkende ǵana jumysty bastaimyz.
Bai bolý úshin ne isteý kerek?
Eń birinshi adam oi-órisin keńeitý kerek. Oiy bankten kredit alý, qaryz qaitarý bolsa eshqashan baiymaidy. Bai bolý úshin eń birinshi qalai men aqsha men ýaqytty óz-ózime jumys istete alamyn degen messedj iesi Robert Kiosakidiń birneshe kitabyn oqyp shyqsań, múldem oi-órisiń keńeiedi.
Adamdar kitap oqymaidy, saýattylyǵyn arttyrmaidy, mine, osy problema. Mektepte, ýniversitette alǵan bilimmen shektelip qalady da, jumysqa baryp-kelip júre beredi. Óziniń ishki bilimin arttyrýmen ainalyspaidy. HHI ǵasyrda qarjy, ekonomika salasyndaǵy qajet kitaptardy oqý kerek. Aktiv, passiv degen ne? Ipotekaǵa alǵan úi – passiv, adamdar ondai úiden tek zardap shegedi. Qazaqtar úi bolmasa bereke bolmaidy deidi de, úi alýǵa aqsha jumsaidy. Úide turady, biraq aqsha jumys istemeidi. Bul – passiv, iaǵni tabys ákelmeitin, ai saiyn qaltańyzdan aqsha suraityn dúnie. Aktiv – paida ákeletin dúnie. Bai bolý úshin mimen túsiný kerek. Sol kezde ǵana 1 bitkoindy 1,5 mln teńgege satyp almaidy.
Aqsha tabýdyń eń basty qasieti – tózimdilik. Kóbinese adamdar shydamaidy, investitsiiany qazir salady da, baǵasy tómendei bastasa aqshasyn birjadan shyǵaryp alady. Investor bolǵan soń kem degende 5 jylǵa deiin shydaimyn dep kelý kerek. Sol kezde ǵana tabys bolady. Kreditke, qaryzǵa alǵan aqshany investitsiiaǵa jumsaýǵa bolmaidy. Eńbekpen tapqan aqshany ǵana investitsialaý kerek. Qaryzǵa alyp, protsentke kirip ketkender investitsiia salasynda zardap shegedi. Biz osynyń bárin úiretemiz.
Jańa mamandyq – startap-promoýter
Naryqta startap-promoýter degen jańa mamandyq engizip jatyrmyz. Rieltor múlikti satýmen ainalysady jáne kómekteskeni úshin paiyzyn alady. Promoýter ideiańyzdy investorǵa jetkizedi. Ideiańyzdy birneshe startaper birneshe tilde damytyp, jarnamalaidy. Birneshe jas sanatyna bóldik. 12 jastaǵy jasóspirimderden bastap jumys isteimiz.
Ár maman birinshi kezekte óziniń jeke tulǵasyn damytady. Ártúrli taqyrypty talqylaidy. Óz salasyn zerttep, qanshama aqparat alady. Ýaqyt óte kele qalai óskenin bilmei qalady.
Kez klegen biznesti tutynýshyǵa jetkizý úshin eń birinshi kóp qarajat ketetin júie ol – marketing. Jarnamaǵa 90% qarjy ketedi. Qazir ýniversitettermen tyǵyz qarym-qatynastamyz. Stýdentterden "kim bolasyzdar, kásip ashýǵa qandai josparlaryńyz bar?" dep suraǵanda 100 adamnyń ekeýi ǵana qolyn kóteredi. 98% áli kúnge deiin "diplom alamyn, jumysqa turamyn, jalaqynyń quly bolamyn" degen HH ǵasyrdyń oiymen júr. Eki protsenti ǵana biznes ashamyn deidi. Bizdiń maqsatymyz bul statistkiany tym bolmasa 50/50 ózgertý.
Jumyssyzdyq kúnnen kúnge artady. Qanshama maman oqý bitiredi, olardyń bárin jumyspen qamtamasyz etý múmkin emes. Jumys oryn ashatyn kásipkerler kóbeiýi tiis.
Men úshin aqsha – ideia
Aldaǵy on jylda ózimdi milliarder retinde elestetemin. Milliarder bolǵan azamattardy oqimyn, zertteimin. HHI ǵasyrda milliarder bolý ábden múmkin. Startaptardy damytý arqyly 20 mlrd AQSh dollary kóleminde kapitalizatsiiamyz bolady degen jospar bar.
Aqsha men úshin – ideia. Bálkim buǵan 15 jasymda qolyma túsken kitap sebep bolǵan shyǵar. Ol kitapty oqyǵan soń oi-órisim keńeiip, ózgerdim.
Kiosakidiń barlyq kitabyn oqyp shyqtym. Basty ideiasy "aqsha bul – jái ǵana ideia". Aqsha úshin bir-birin óltirip jatady ǵoi, qazir ondai zaman emes. Ideiań bolsa aqsha jasaýǵa bolady. Sodan keiin ideiańdy qoldaityn bir oidaǵy adamdar paida bola bastaidy.
Keide ómirdiń máni nede dep oilaisyń. Ómirdiń máni – urpaq qaldyrý. Kásiptiń qulaǵyn ustap, ósip kele jatqan balalar durys jolmen júrse deisiń. Eń basty maqsat – elimniń damýyna úlesimdi qosý. "Memleket saǵan ne istei alady emes, sen melmeketke ne istei alasyń" degen jón. Adam bolǵan soń qoǵamǵa paidań tiiýi kerek. Ata-analar, balalaryńyzdy jas dep oialamańyzdar, qazirden IT salasyna berińizder.
Nazerke ABIBÝLLA,
