SOL JAQ SEZIM AINASY
Biz emotsiiamyzdy sol jaq betimizben kóbirek bildiredi ekenbiz.
Ǵalymdar solai deidi. Zertteý nátijesi osyndai qorytyndy shyǵarǵan. Bul nátijeni kásipqoi sýretshiler de rastaidy. Tipti fotoǵa túskende de adam sol jaǵymen túsýge tyrysady eken.
***
ALTYN-KÚMIS AS EKEN
Kúmistiń paidaly ekeni álimsaqtan belgili. Mysalǵa islam áleminde erkek altyn emes, kúmis taǵý kerek degen qaǵida bar. Bunyń erkekke paidaly ekeni de aitylady. Qan qysymy joǵary adamdardyń kóbi qolyna kúmis bilezik taǵady. Endi ǵalymdar kúmisti az mólsherde jeýge bolatynyn aitady. Ol infektsiiadan saqtaidy deidi. Biraq bizdiń qoǵamda kúmisti jegennen kóri satqan paidalyraq sekildi.
***
QARJYNY QOL TABADY
Amerikadaǵy áigili «Azattyq» eskertkishiniń áýeli alaý ustaǵan qoly ǵana bolǵan. Eskertkishti birinshi Filadelfiiaǵa qoiyp, artynan Niý-Iork qalasyna aýystyrypty. «Azattyq» alaýyn kórýge kelgen týristterdiń qarjysyna keiin qalǵan denesin turǵyzǵan.
Eger bul eskertkish bizdiń Qazaqstanda bolǵanda «Azattyq alaýy» dep atalar edi. Jáne sol atpen qalar edi. Óitkeni bizdiń el týristerdiń aqshasyna eshteńe turǵyzǵan emes.
***
«QAI ELDE, MEILI, QAI JERDE»
Ispaniiada kisen sózi esposas dep aitylady. Bul sóz áýelde áiel degen maǵyna berse kerek. Tań qalatyn túgi joq. Ertede qazaq balasyn úilendirý kerek degendi «aiaǵyna tusaý salý kerek» dep aitatyn bolǵan. Shalǵaidaǵy ispandyqtar men qazaq uǵymy bir-birine uqsai ma, álde jer betindegi áielzaty birdei me?
***
«QALAÝYN TAPSAŃ, QAR...» JYLY
Eskimostardyń qardan jasaityn Iglos (aǵylshynsha ataýy) turaǵy biz oilaǵannan áldeqaida jyly.
Onyń jylylyǵy 20 gradýsqa deiin jetedi eken. Standart boiynsha úi jylylyǵy 19 gradýstan tómen bolmaý kerek. Odan tómen bolsa ózimiz «QaraǵandyJylýdy» toqpaqtaimyz. Al qardan qalanǵan úi qalai erip ketpeidi? Másele osynda. Iglos dep atalatyn bul turaqta esik atymen joq. Sebebi maisham nemese oshaq otynyń kómir qyshqylgazy osy esikten shyǵyp, taza aýa da osy esikten kiredi. Kireberistik «edeni» bólme ishindegi «edennen» áldeqaida tómen qazylǵan. Jylýdy ustap turýǵa bunyń da paidasy zor.
***
QYZYL PLANETA QYZYQTARY
Tórt milliiard jyl buryn Marsta aýa da, muhit ta bolǵan.
Búginde Marsta adamzat jibergen robottardan basqa eshteńe joq. Naqtyraq aitsaq jeti robottan basqa. Jeteýiniń ózi de ymyrasyz, qyzyl planetanyń sai salasyn kezip júr. Sondyqtan bolar, 2013 jyly Kiiýrositi atty robot bir jasqa kelgenine bailanysty quttyqtaý óleńdi ózine-ózi aitypty. Eger robotta jan bolsa jalǵyzdyqtan jarylyp keter edi. Aitpaqshy, 2022 jylǵa júz myń adam Marsqa barýǵa hám sol planetany igerýge ótinish beripti. Eger bul júzege assa Kiiýrositidiń on jasyna arnalǵan quttyqtaý óleń hormen aitylady.
Qyzyl planetada muhit bolǵan dedik qoi. Muhit bolǵanda da Mars kóleminiń 19% alyp jatqan aidyn-shalqar muhit bolypty-mys. Sonymen qatar bizdiń serigimiz Ai bolǵany sekildi Marstyń da eki serigi bar. Olar Úrei hám Qorqynysh dep atalady.
Taǵy bir qyzyq bar. 1997 jyly Iemen memleketiniń úsh azamaty NASA – ny Marsqa barmaq nieti úshin sotqa bergen. Olardyń aitýynsha úsh myń jyl buryn atalary Marsty iemendikterge muraǵa qaldyrypty. Kim bilsin, múmkin adamzat bir kezderi Marsty meken etken shyǵar. Búgingi qyzyl planetanyń aianyshty hálinde adamzattyń qoltańbasy bar sekildi.
***
SÁNGE AINALǴAN DERT
1800 jyldary qurt (týberkýlez) aýrýy sánge ainalǵan.
On toǵyzynshy ǵasyrǵa deiingi sýretshilerdiń sýretin qarasaq kartinada tolyq áielder beinelengenin baiqaimyz. Bul tolyqtyqtyń ózi tabiǵi instinktimen sánge ainalǵanyn aitady ǵalymdar. Baiyrǵy erkekter tolyq áieldi densaýlyǵy jaqsy dep sengen kórinedi. Tabiǵi instinktige salsaq adam boiyndaǵy mahabbat seziminiń barlyǵy urpaq órbitý jolyndaǵy beisanaly qubylys. Osynaý eski túskinik hám saltanatty sán álemine qurt aýrýy tóńkeris jasapty. Qurt aýrýyna tán taldyrmash dene, kebergen erin, óńgen shúberektei bet ushyndaǵy qyzǵyltty 19 ǵasyr bikeshterinen kezdestirýge bolar edi. Osynyń keibir elementteri búginge deiin jetti. Bul sán óz kezeginde dieta, jattyǵý zalyna barý, karset, opa-dalap, plastikalyq operatsiia siiaqty dúnielerge jol ashty. Eger sánde burynǵysha tolyqtyq bolar bolsa ekonomikanyń áielder tirep turǵan tusy gúrs etip qulaǵan bolar edi.
***
Coca-Cola ShARAP PA?
Coca-cola sýsynyn áýelde morfindi qoiý úshin oilap tapqan.
1865 jyly Pemberton degen dáriger soǵysta keýde tusynan aýyr jaralanyp, uzaq ýaqyt em alǵan. Azabyn jeńildetý úshin álbette morfin qabyldapty. Jyldar ótip jara jazylypty da, apiyn, morfin sekildi dárilerdi úzilissiz qabyldaý ádeti qalmapty. Dáriger uzaq izdenisten keiin aýyrǵanǵa shipa bolatyn, biraq quramynda esirtkilik zattary joq, koko japyraǵynan Coco-colo sýsynyn jasaǵan. Áýelde bul sýsyndy dáriger «Pembertonnyń frantsýzdyq kokain sharaby» degen atpen saýdalapty. Suranys bolǵany ǵoi, Coca-Cola-nyń bizdiń zamanǵa jetýi.
***
ǴALYM AITSA, QALYP AITPAIDY
Qazir adamnyń tyrnaǵy burnaǵy ǵasyrdaǵydan jyldam ósedi.
Britan ǵalymdary osylai deidi. Ótken ǵasyrdyń otyzynshy jyldarymen salystyrǵanda bizdiń tyrnaǵymyz edáýir tez ósedi eken. Bul adamzat balasynyń densaýlyǵynyń jaqsarýymen bailanysty deidi olar.
Tyrnaq álbette adam densaýlyǵynyń ainasy. Kánigi emshiler tyrnaqqa qarap-aq diagnoz qoiatyny belgili.
***
ShALǴYNNYŃ «ShYŃǴYRǴAN» DAÝYSY
Aýylda júrgende shabylǵan shóptiń iisin qushyrlana iiskeimiz-aý. Biraq bul iis qorqynyshtyń iisi ekenin qaidan bileiik?!
Ǵalymdardyń da shyǵarmaityny joq. Áitse de bilgen soń aitady ǵoi. Shalǵyn shóptiń de qorǵaný túisigi bar bolyp shyqty. Mal kúrt-kúrt shainaǵanda, shegirtke sekildi jándikter jegenin jep, jemegenin baýdai túsirip sekirip kete barǵanda, shalǵy tigende osy iis shyǵady deidi. Orys aqyny Voznesenskiidiń «aqyndyq degen – terezeni tars etkizip japqanda oǵan qystyrylyp qalǵan sáýleniń shyńǵyrǵan daýysyn estý» degeni bar. Ǵalymdar da óz isiniń aqyndary ǵoi.
***
MIDYŃ «JEGENI» ADAL
Adamnyń miy deneniń 2% paiyzyn quraidy. Áitse de onyń jumysyna qalǵan dene múshesi eńbekpen tabatyn gliýkoza men otteginiń 20% ketedi.
Bul midyń qalypty jaǵdaiyndaǵy tábeti. Al eger qaýyrt jumys istese odan da kóp gliýkoza men óttegin paidalanady. Biraq bunyń «jegeni» adal. Sebebi adamnyń ózge aǵzasynda demalys bar. Uiqy áletinde adammen qatar ózge músheler uiqyǵa ketedi. Al mi she? Mi qonaq kútken áiel sekildi. Qalǵandarynyń sońyn jinap biraq jatady. Mysalǵa, siz jegen tamaqta «a», «v», «s» jáne taǵy basqa kóptegen dárýmender bar. Sonyń bárin «sarqyt salǵandai» júrekke, baýyrǵa, búirekke úlestiredi. Qalǵanyn ájethanaǵa qoia beredi. Odan bólek midyń geolokatsiiasy óshpeidi. Eger siz uiyqtap jatqanda sanyńyzdy masa shaqsa, qolyńyz sol núkteni uiqy ústinde dál taýyp qasidy. Aittyq qoi, midyń «jegeni» adal.
***
ON EKI ARA BIR QASYQ
Qazaq táttini aitsaq «baldai» deimiz. Al ózimiz baldyń qadirin bilemiz be?
Siz jegen bir qasyq bal 12 aranyń ǵumyr boiǵy eńbegi. Bir ara qasyqtyń on ekiden bir bóligin ǵana toltyra alady eken. Quittai ǵana jándiktiń urpaq úshin dep ǵumyryn arnaǵan eńbegin biz bir-aq ret asaimyz.
***
IESIZ KÓLEŃKELER
«Atom kóleńkesi» degen termin bar. Ókinishke orai.
Bul atom bombasymen tikelei bailanysty. Onyń qýat-kúshin áigileitin fenomen desek te bolady. Másele mynada. Atom bombasy jarylǵanda ol adamnyń tánin radiatsiia qýatymen bir sátte joq qylyp jiberedi. Eger adam qabyrǵaǵa jaqyn turǵan bolsa ol adamnyń kóleńkesi ǵana qalady eken. Tipti iesiz kóleńkelerdiń Hirosimadaǵy jarylystan keiin jasalǵan fotosýretteri bar. Ne degen qasiret deseńizshi. Bizdiń Semei dalasynda qansha iesiz kóleńke qaldy eken?
***
KERIKTIŃ KERIM DAÝYSY
Keriktiń kerim daýysy bar. Biraq muny biz estimeimiz.
Osy ýaqytqa deiin ǵalymdar kerikti mylqaý sanap kelgen. Sebebi olar ózge janýarlar sekildi daýys shyǵarǵanyn eshkim estimegen. Sebebi endi anyqtaldy. Olardyń daýys jiili múlde tómen eken. 20 Gts. Adam qulaǵy mundai tómen jiiliktegi dybysty estýge qabiletsiz.
Janat JAŃQAShULY
