سول جاق سەزٸم ايناسى
بٸز ەموتسييامىزدى سول جاق بەتٸمٸزبەن كٶبٸرەك بٸلدٸرەدٸ ەكەنبٸز.
عالىمدار سولاي دەيدٸ. زەرتتەۋ نەتيجەسٸ وسىنداي قورىتىندى شىعارعان. بۇل نەتيجەنٸ كەسٸپقوي سۋرەتشٸلەر دە راستايدى. تٸپتٸ فوتوعا تٷسكەندە دە ادام سول جاعىمەن تٷسۋگە تىرىسادى ەكەن.
***
التىن-كٷمٸس اس ەكەن
كٷمٸستٸڭ پايدالى ەكەنٸ ەلٸمساقتان بەلگٸلٸ. مىسالعا يسلام ەلەمٸندە ەركەك التىن ەمەس, كٷمٸس تاعۋ كەرەك دەگەن قاعيدا بار. بۇنىڭ ەركەككە پايدالى ەكەنٸ دە ايتىلادى. قان قىسىمى جوعارى ادامداردىڭ كٶبٸ قولىنا كٷمٸس بٸلەزٸك تاعادى. ەندٸ عالىمدار كٷمٸستٸ از مٶلشەردە جەۋگە بولاتىنىن ايتادى. ول ينفەكتسييادان ساقتايدى دەيدٸ. بٸراق بٸزدٸڭ قوعامدا كٷمٸستٸ جەگەننەن كٶرٸ ساتقان پايدالىراق سەكٸلدٸ.
***
قارجىنى قول تابادى
امەريكاداعى ەيگٸلٸ «ازاتتىق» ەسكەرتكٸشٸنٸڭ ەۋەلٸ الاۋ ۇستاعان قولى عانا بولعان. ەسكەرتكٸشتٸ بٸرٸنشٸ فيلادەلفيياعا قويىپ, ارتىنان نيۋ-يورك قالاسىنا اۋىستىرىپتى. «ازاتتىق» الاۋىن كٶرۋگە كەلگەن تۋريستتەردٸڭ قارجىسىنا كەيٸن قالعان دەنەسٸن تۇرعىزعان.
ەگەر بۇل ەسكەرتكٸش بٸزدٸڭ قازاقستاندا بولعاندا «ازاتتىق الاۋى» دەپ اتالار ەدٸ. جەنە سول اتپەن قالار ەدٸ. ٶيتكەنٸ بٸزدٸڭ ەل تۋريستەردٸڭ اقشاسىنا ەشتەڭە تۇرعىزعان ەمەس.
***
«قاي ەلدە, مەيلٸ, قاي جەردە»
يسپانييادا كٸسەن سٶزٸ esposas دەپ ايتىلادى. بۇل سٶز ەۋەلدە ەيەل دەگەن ماعىنا بەرسە كەرەك. تاڭ قالاتىن تٷگٸ جوق. ەرتەدە قازاق بالاسىن ٷيلەندٸرۋ كەرەك دەگەندٸ «اياعىنا تۇساۋ سالۋ كەرەك» دەپ ايتاتىن بولعان. شالعايداعى يسپاندىقتار مەن قازاق ۇعىمى بٸر-بٸرٸنە ۇقساي ما, ەلدە جەر بەتٸندەگٸ ەيەلزاتى بٸردەي مە?
***
«قالاۋىن تاپساڭ, قار...» جىلى
ەسكيموستاردىڭ قاردان جاسايتىن يگلوس (اعىلشىنشا اتاۋى) تۇراعى بٸز ويلاعاننان ەلدەقايدا جىلى.
ونىڭ جىلىلىعى 20 گرادۋسقا دەيٸن جەتەدٸ ەكەن. ستاندارت بويىنشا ٷي جىلىلىعى 19 گرادۋستان تٶمەن بولماۋ كەرەك. ودان تٶمەن بولسا ٶزٸمٸز «قاراعاندىجىلۋدى» توقپاقتايمىز. ال قاردان قالانعان ٷي قالاي ەرٸپ كەتپەيدٸ? مەسەلە وسىندا. يگلوس دەپ اتالاتىن بۇل تۇراقتا ەسٸك اتىمەن جوق. سەبەبٸ مايشام نەمەسە وشاق وتىنىڭ كٶمٸر قىشقىلگازى وسى ەسٸكتەن شىعىپ, تازا اۋا دا وسى ەسٸكتەن كٸرەدٸ. كٸرەبەرٸستٸك «ەدەنٸ» بٶلمە ٸشٸندەگٸ «ەدەننەن» ەلدەقايدا تٶمەن قازىلعان. جىلۋدى ۇستاپ تۇرۋعا بۇنىڭ دا پايداسى زور.
***
قىزىل پلانەتا قىزىقتارى
تٶرت ميللييارد جىل بۇرىن مارستا اۋا دا, مۇحيت تا بولعان.
بٷگٸندە مارستا ادامزات جٸبەرگەن روبوتتاردان باسقا ەشتەڭە جوق. ناقتىراق ايتساق جەتٸ روبوتتان باسقا. جەتەۋٸنٸڭ ٶزٸ دە ىمىراسىز, قىزىل پلانەتانىڭ ساي سالاسىن كەزٸپ جٷر. سوندىقتان بولار, 2013 جىلى كييۋروسيتي اتتى روبوت بٸر جاسقا كەلگەنٸنە بايلانىستى قۇتتىقتاۋ ٶلەڭدٸ ٶزٸنە-ٶزٸ ايتىپتى. ەگەر روبوتتا جان بولسا جالعىزدىقتان جارىلىپ كەتەر ەدٸ. ايتپاقشى, 2022 جىلعا جٷز مىڭ ادام مارسقا بارۋعا ھەم سول پلانەتانى يگەرۋگە ٶتٸنٸش بەرٸپتٸ. ەگەر بۇل جٷزەگە اسسا كييۋروسيتيدٸڭ ون جاسىنا ارنالعان قۇتتىقتاۋ ٶلەڭ حورمەن ايتىلادى.
قىزىل پلانەتادا مۇحيت بولعان دەدٸك قوي. مۇحيت بولعاندا دا مارس كٶلەمٸنٸڭ 19% الىپ جاتقان ايدىن-شالقار مۇحيت بولىپتى-مىس. سونىمەن قاتار بٸزدٸڭ سەرٸگٸمٸز اي بولعانى سەكٸلدٸ مارستىڭ دا ەكٸ سەرٸگٸ بار. ولار ٷرەي ھەم قورقىنىش دەپ اتالادى.
تاعى بٸر قىزىق بار. 1997 جىلى يەمەن مەملەكەتٸنٸڭ ٷش ازاماتى NASA – نى مارسقا بارماق نيەتٸ ٷشٸن سوتقا بەرگەن. ولاردىڭ ايتۋىنشا ٷش مىڭ جىل بۇرىن اتالارى مارستى يەمەندٸكتەرگە مۇراعا قالدىرىپتى. كٸم بٸلسٸن, مٷمكٸن ادامزات بٸر كەزدەرٸ مارستى مەكەن ەتكەن شىعار. بٷگٸنگٸ قىزىل پلانەتانىڭ ايانىشتى حەلٸندە ادامزاتتىڭ قولتاڭباسى بار سەكٸلدٸ.
***
سەنگە اينالعان دەرت
1800 جىلدارى قۇرت (تۋبەركۋلەز) اۋرۋى سەنگە اينالعان.
ون توعىزىنشى عاسىرعا دەيٸنگٸ سۋرەتشٸلەردٸڭ سۋرەتٸن قاراساق كارتينادا تولىق ەيەلدەر بەينەلەنگەنٸن بايقايمىز. بۇل تولىقتىقتىڭ ٶزٸ تابيعي ينستينكتٸمەن سەنگە اينالعانىن ايتادى عالىمدار. بايىرعى ەركەكتەر تولىق ەيەلدٸ دەنساۋلىعى جاقسى دەپ سەنگەن كٶرٸنەدٸ. تابيعي ينستينكتٸگە سالساق ادام بويىنداعى ماحاببات سەزٸمٸنٸڭ بارلىعى ۇرپاق ٶربٸتۋ جولىنداعى بەيسانالى قۇبىلىس. وسىناۋ ەسكٸ تٷسكٸنٸك ھەم سالتاناتتى سەن ەلەمٸنە قۇرت اۋرۋى تٶڭكەرٸس جاساپتى. قۇرت اۋرۋىنا تەن تالدىرماش دەنە, كەبەرگەن ەرٸن, ٶڭگەن شٷبەرەكتەي بەت ۇشىنداعى قىزعىلتتى 19 عاسىر بيكەشتەرٸنەن كەزدەستٸرۋگە بولار ەدٸ. وسىنىڭ كەيبٸر ەلەمەنتتەرٸ بٷگٸنگە دەيٸن جەتتٸ. بۇل سەن ٶز كەزەگٸندە ديەتا, جاتتىعۋ زالىنا بارۋ, كارسەت, وپا-دالاپ, پلاستيكالىق وپەراتسييا سيياقتى دٷنيەلەرگە جول اشتى. ەگەر سەندە بۇرىنعىشا تولىقتىق بولار بولسا ەكونوميكانىڭ ەيەلدەر تٸرەپ تۇرعان تۇسى گٷرس ەتٸپ قۇلاعان بولار ەدٸ.
***
Coca-Cola شاراپ پا?
Coca-colا سۋسىنىن ەۋەلدە مورفيندٸ قويۋ ٷشٸن ويلاپ تاپقان.
1865 جىلى پەمبەرتون دەگەن دەرٸگەر سوعىستا كەۋدە تۇسىنان اۋىر جارالانىپ, ۇزاق ۋاقىت ەم العان. ازابىن جەڭٸلدەتۋ ٷشٸن ەلبەتتە مورفين قابىلداپتى. جىلدار ٶتٸپ جارا جازىلىپتى دا, اپيىن, مورفين سەكٸلدٸ دەرٸلەردٸ ٷزٸلٸسسٸز قابىلداۋ ەدەتٸ قالماپتى. دەرٸگەر ۇزاق ٸزدەنٸستەن كەيٸن اۋىرعانعا شيپا بولاتىن, بٸراق قۇرامىندا ەسٸرتكٸلٸك زاتتارى جوق, كوكو جاپىراعىنان Coco-colo سۋسىنىن جاساعان. ەۋەلدە بۇل سۋسىندى دەرٸگەر «پەمبەرتوننىڭ فرانتسۋزدىق كوكاين شارابى» دەگەن اتپەن ساۋدالاپتى. سۇرانىس بولعانى عوي, Coca-Cola-نىڭ بٸزدٸڭ زامانعا جەتۋٸ.
***
عالىم ايتسا, قالىپ ايتپايدى
قازٸر ادامنىڭ تىرناعى بۇرناعى عاسىرداعىدان جىلدام ٶسەدٸ.
بريتان عالىمدارى وسىلاي دەيدٸ. ٶتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارىمەن سالىستىرعاندا بٸزدٸڭ تىرناعىمىز ەدەۋٸر تەز ٶسەدٸ ەكەن. بۇل ادامزات بالاسىنىڭ دەنساۋلىعىنىڭ جاقسارۋىمەن بايلانىستى دەيدٸ ولار.
تىرناق ەلبەتتە ادام دەنساۋلىعىنىڭ ايناسى. كەنٸگٸ ەمشٸلەر تىرناققا قاراپ-اق دياگنوز قوياتىنى بەلگٸلٸ.
***
شالعىننىڭ «شىڭعىرعان» داۋىسى
اۋىلدا جٷرگەندە شابىلعان شٶپتٸڭ يٸسٸن قۇشىرلانا يٸسكەيمٸز-اۋ. بٸراق بۇل يٸس قورقىنىشتىڭ يٸسٸ ەكەنٸن قايدان بٸلەيٸك?!
عالىمداردىڭ دا شىعارمايتىنى جوق. ەيتسە دە بٸلگەن سوڭ ايتادى عوي. شالعىن شٶپتٸڭ دە قورعانۋ تٷيسٸگٸ بار بولىپ شىقتى. مال كٷرت-كٷرت شايناعاندا, شەگٸرتكە سەكٸلدٸ جەندٸكتەر جەگەنٸن جەپ, جەمەگەنٸن باۋداي تٷسٸرٸپ سەكٸرٸپ كەتە بارعاندا, شالعى تيگەندە وسى يٸس شىعادى دەيدٸ. ورىس اقىنى ۆوزنەسەنسكييدٸڭ «اقىندىق دەگەن – تەرەزەنٸ تارس ەتكٸزٸپ جاپقاندا وعان قىستىرىلىپ قالعان سەۋلەنٸڭ شىڭعىرعان داۋىسىن ەستۋ» دەگەنٸ بار. عالىمدار دا ٶز ٸسٸنٸڭ اقىندارى عوي.
***
ميدىڭ «جەگەنٸ» ادال
ادامنىڭ ميى دەنەنٸڭ 2% پايىزىن قۇرايدى. ەيتسە دە ونىڭ جۇمىسىنا قالعان دەنە مٷشەسٸ ەڭبەكپەن تاباتىن گليۋكوزا مەن وتتەگٸنٸڭ 20% كەتەدٸ.
بۇل ميدىڭ قالىپتى جاعدايىنداعى تەبەتٸ. ال ەگەر قاۋىرت جۇمىس ٸستەسە ودان دا كٶپ گليۋكوزا مەن ٶتتەگٸن پايدالانادى. بٸراق بۇنىڭ «جەگەنٸ» ادال. سەبەبٸ ادامنىڭ ٶزگە اعزاسىندا دەمالىس بار. ۇيقى ەلەتٸندە اداممەن قاتار ٶزگە مٷشەلەر ۇيقىعا كەتەدٸ. ال مي شە? مي قوناق كٷتكەن ەيەل سەكٸلدٸ. قالعاندارىنىڭ سوڭىن جيناپ بٸراق جاتادى. مىسالعا, سٸز جەگەن تاماقتا «ا», «ۆ», «س» جەنە تاعى باسقا كٶپتەگەن دەرۋمەندەر بار. سونىڭ بەرٸن «سارقىت سالعانداي» جٷرەككە, باۋىرعا, بٷيرەككە ٷلەستٸرەدٸ. قالعانىن ەجەتحاناعا قويا بەرەدٸ. ودان بٶلەك ميدىڭ گەولوكاتسيياسى ٶشپەيدٸ. ەگەر سٸز ۇيىقتاپ جاتقاندا سانىڭىزدى ماسا شاقسا, قولىڭىز سول نٷكتەنٸ ۇيقى ٷستٸندە دەل تاۋىپ قاسيدى. ايتتىق قوي, ميدىڭ «جەگەنٸ» ادال.
***
ون ەكٸ ارا بٸر قاسىق
قازاق تەتتٸنٸ ايتساق «بالداي» دەيمٸز. ال ٶزٸمٸز بالدىڭ قادٸرٸن بٸلەمٸز بە?
سٸز جەگەن بٸر قاسىق بال 12 ارانىڭ عۇمىر بويعى ەڭبەگٸ. بٸر ارا قاسىقتىڭ ون ەكٸدەن بٸر بٶلٸگٸن عانا تولتىرا الادى ەكەن. قۇيتتاي عانا جەندٸكتٸڭ ۇرپاق ٷشٸن دەپ عۇمىرىن ارناعان ەڭبەگٸن بٸز بٸر-اق رەت اسايمىز.
***
يەسٸز كٶلەڭكەلەر
«اتوم كٶلەڭكەسٸ» دەگەن تەرمين بار. ٶكٸنٸشكە وراي.
بۇل اتوم بومباسىمەن تٸكەلەي بايلانىستى. ونىڭ قۋات-كٷشٸن ەيگٸلەيتٸن فەنومەن دەسەك تە بولادى. مەسەلە مىنادا. اتوم بومباسى جارىلعاندا ول ادامنىڭ تەنٸن رادياتسييا قۋاتىمەن بٸر سەتتە جوق قىلىپ جٸبەرەدٸ. ەگەر ادام قابىرعاعا جاقىن تۇرعان بولسا ول ادامنىڭ كٶلەڭكەسٸ عانا قالادى ەكەن. تٸپتٸ يەسٸز كٶلەڭكەلەردٸڭ حيروسيماداعى جارىلىستان كەيٸن جاسالعان فوتوسۋرەتتەرٸ بار. نە دەگەن قاسٸرەت دەسەڭٸزشٸ. بٸزدٸڭ سەمەي دالاسىندا قانشا يەسٸز كٶلەڭكە قالدى ەكەن?
***
كەرٸكتٸڭ كەرٸم داۋىسى
كەرٸكتٸڭ كەرٸم داۋىسى بار. بٸراق مۇنى بٸز ەستٸمەيمٸز.
وسى ۋاقىتقا دەيٸن عالىمدار كەرٸكتٸ مىلقاۋ ساناپ كەلگەن. سەبەبٸ ولار ٶزگە جانۋارلار سەكٸلدٸ داۋىس شىعارعانىن ەشكٸم ەستٸمەگەن. سەبەبٸ ەندٸ انىقتالدى. ولاردىڭ داۋىس جيٸلٸ مٷلدە تٶمەن ەكەن. 20 گتس. ادام قۇلاعى مۇنداي تٶمەن جيٸلٸكتەگٸ دىبىستى ەستۋگە قابٸلەتسٸز.
جانات جاڭقاشۇلى
