DKnews.kz úshin ekskliýzivti suhbatta QHR-nyń Qazaqstandaǵy Tótenshe jáne Ókiletti Elshisi Chjan Siao Qytaidyń diplomatiialyq qarym-qatynastarynyń damýy týraly óz kózqarasyn bólisedi.
Óz maqalasynda "Beibit qatar ómir súrýdiń bes qaǵidatynan adamzattyń ortaq taǵdyrynyń qaýymdastyǵyn qurýǵa deiin: jańa tiptegi halyqaralyq qatynastardy qurýǵa járdemdesý" elshi Qytaidyń táýelsiz beibit syrtqy saiasaty, jahandyq bastamalar jáne álemniń barlyq elderimen ózara tiimdi yntymaqtastyqqa umtylý týraly aitady. Chjan Siao beibit qatar ómir súrýdiń bes qaǵidaty men Qytai jahandyq basqarýdy jaqsartý jáne halyqaralyq qatynastardy nyǵaitý úshin usynatyn úsh jahandyq bastamaǵa erekshe nazar aýdarady. Qazaqstan men Qytai arasyndaǵy ekonomikalyq jáne mádeni bailanystardy nyǵaitýǵa, sondai-aq Ortalyq Aziiadaǵy jahandyq bastamalardy birlesip ilgeriletýge baǵyttalǵan seriktestikti damytýǵa erekshe kóńil bólinedi.
Beibit qatar ómir súrýden ortaq taǵdyrǵa deiin
Qytai Halyq Respýblikasy qurylǵan sátten bastap Qytai Kommýnistik partiiasynyń basshylyǵymen Qytai diplomatiiasy táýelsiz beibit syrtqy saiasatty júrgizip, jahandyq seriktestikti tereńdetip, keńeitip, álemniń barlyq elderimen ózara tiimdi yntymaqtastyqqa umtylady. Beibit qatar ómir súrýdiń bes qaǵidatynan bastap úsh jahandyq bastamaǵa deiin (Jahandyq damý bastamasy, Jahandyq qaýipsizdik bastamasy jáne Jahandyq órkeniet bastamasy) jáne adamzattyń ortaq taǵdyry qaýymdastyǵyn qurý tujyrymdamasyna deiin Qytai jahandyq basqarýǵa qytai danalyǵy men qytailyq nusqasyn usynýdy jalǵastyrýda.
CGTN
Beibit qatar ómir súrýdiń bes qaǵidaty - bul Qytai úkimeti usynǵan jáne Úndistan men Mianma úkimetteri birlesip qoldaityn negizgi qaǵidalar, olar elder arasyndaǵy qalypty qatynastardy ornatý jáne almasý men yntymaqtastyqty júrgizý kezinde saqtalýy tiis. 1953 jyldyń jeltoqsanynda Pekinde Úndistan delegatsiiasymen kezdesýde Premer-Ministr Chjoý Enlai alǵash ret beibit qatar ómir súrýdiń bes qaǵidatyn usyndy. 1954 jyldyń sáýirinde Qytai men Úndistan úkimetteri Pekinde "Qytaidyń Tibet aimaǵy men Úndistan arasyndaǵy saýda jáne qatynastar týraly kelisimge" qol qoiyp, eki el arasyndaǵy qatynastardyń basshylyǵy retinde beibit qatar ómir súrýdiń bes qaǵidatyn engizýge biraýyzdan kelisti. 1954 jyldyń maýsymynda Premer-Ministr Chjoý Enlai Úndistan men Mianmaǵa saparmen shaqyryldy. Qytai-Úndistan, Qytai-Mianma ózara birlesken málimdemeler jasap, beibit qatar ómir súrýdiń bes qaǵidatyn eki el arasyndaǵy qatynastardy retteitin qaǵidalar retinde resmi túrde rastady, bul qaǵidalar eki el arasynda ǵana emes, sonymen birge jalpy halyqaralyq qatynastarda da qoldanylatynyn málimdedi. 1955 jyldyń sáýirinde Bandýng konferentsiiasynda Premer-Ministr Chjoý Enlai bes qaǵidatty usyndy - bir-biriniń egemendigi men aýmaqtyq tutastyǵyn qurmetteý, ózara shabýyl jasamaý, ishki isterge aralaspaý, teńdik pen ózara paida, beibit qatar ómir súrý, olar Qytaidyń syrtqy qatynastarynyń negizgi normalaryna ainaldy jáne Aziia men Afrika halyqtary arasyndaǵy birlik pen yntymaqtastyqty damytýǵa tarihi mańyzdy ról atqardy.
Chjoý Enlai - QHR Memlekettik keńesiniń basshysy (1949-1976)/Xinhua
Qytai tek beibit qatar ómir súrýdiń bes qaǵidatyn jaqtaýshy ǵana emes, sonymen birge olardyń adal izbasary bolyp tabylady. Beibit qatar ómir súrýdiń bes qaǵidatyna súiene otyryp, Qytai tarihi qalyptasqan shekaralyq máselelerdi kórshileriniń kópshiligimen sheship, kóptegen eldermen diplomatiialyq qatynastar ornatty. Sońǵy 70 jyl ishinde beibit qatar ómir súrýdiń bes qaǵidaty Qytaidyń táýelsiz beibit syrtqy saiasatynyń negizine ainalyp qana qoimai, basqa memleketter tarapynan da qabyldandy. Shyn máninde, olar halyqaralyq qatynastar men halyqaralyq quqyqtyń negizgi normalaryna ainaldy. Olar búkil álemde beibitshilik pen turaqtylyqty qoldaýda, sondai-aq elder arasyndaǵy dostyq yntymaqtastyqty damytýda mańyzdy ról atqardy jáne memleketaralyq qatynastardy durys retteýge shyǵystyq danalyqty engizdi.
Sońǵy jyldary halyqaralyq jaǵdai júz jylda bolmaǵan kúrdeli jáne tereń ózgeristerge ushyrady, kóptegen protsester jedeldetilýde, Qytai óz kezeginde árdaiym beibit damý jolyn ustanady, ýaqytpen birge júredi jáne jahandyq basqarý boiynsha qytailyq sheshimderdi usynady, osylaisha adamzattyń ortaq taǵdyry qaýymdastyǵyn qurý paida boldy. Onyń tujyrymdamasynyń túpki maqsaty - uzaq merzimdi beibitshilik, jalpy qaýipsizdik, ortaq órkendeý, ashyqtyq pen inkliýzivtilikke negizdelgen taza jáne ádemi álem qurý. Ol úshin keń konsýltatsiialar, birlesken úles jáne ortaq paidalar qaǵidattaryna negizdelgen jahandyq basqarýdy ilgeriletý qajet. Sonymen qatar, jalpy adamzattyq qundylyqtardy ustaný, jańa tiptegi halyqaralyq qatynastardy qalyptastyrý, Jahandyq damý bastamasyn, Jahandyq qaýipsizdik bastamasyn jáne Jahandyq órkeniet bastamasyn júzege asyrý, "Bir beldeý, bir jol" bastamasy aiasynda joǵary sapaly yntymaqtastyqty júzege asyrý, barlyq elderdiń kúshterin biriktirý arqyly syn-qaterlerge tótep berý jáne ortaq órkendeýge qol jetkizý mańyzdy. Adamzattyń ortaq taǵdyry qaýymdastyǵyn qurý barlyq elderdiń adamdardyń jaqsy álem qurýǵa degen umtylysynyń uly ortaq bólgishtigi bolyp tabylady. Ol barlyq elderdiń halyqtarynyń jaqsy álem qurýǵa degen umtylysynyń uly ortaq bólgishtigin bildiredi jáne Qytaidyń qandai álem jáne ony qalai qurý kerektigi týraly josparyn kórsetedi.
Selver_97/Canva
Adamzattyń ortaq taǵdyry qaýymdastyǵyn qurý tujyrymdamasy beibit qatar ómir súrýdiń bes qaǵidatynyń murasy, damýy jáne sýblimatsiiasy bolyp tabylady. Beibit qatar ómir súrýdiń bes qaǵidatyn usynýdan bastap Qytai eshqashan gegemoniiaǵa umtylmaitynyn, keńeitýge umtylmaitynyn jáne qandai da bir yqpal etý salalaryna aralasýǵa nieti joq ekenin álemge saltanatty túrde ýáde etti. Beibit damý jolyn tańdaýdan bastap adamzattyń ortaq taǵdyry qaýymdastyǵyn qurýǵa deiin Qytai diplomatiiasynyń tujyrymdamalary baiyp, damyp keledi, biraq onyń negizgi qaǵidattary men qundylyqtyq baǵyttary birdei, olar muragerlik arqyly damyp, damý arqyly jańarady. Beibit qatar ómir súrýdiń bes qaǵidaty men adamzattyń ortaq taǵdyry qaýymdastyǵyn qurý qytaidyń dástúrli mádenietiniń súiispenshilik pen beibitshilikke umtylýyna negizdelgen. Olar qazirgi álemniń eń mańyzdy máselelerin sheshedi jáne álemniń beibitshilik, damý jáne yntymaqtastyq úshin umtylysyna sáikes keledi. Olar búkil adamzattyń jalpy qundylyqtaryn ustanady jáne ilgeriletedi, halyqaralyq almasýlar, jahandyq basqarý jáne órkeniet almasýlarynyń qurylymyna erekshe shyǵys danalyǵyn engizedi, kúshti áser etý, ómirsheńdik jáne shabytqa ie.
Qytai men Qazaqstan jaqsy kórshiler, dostar jáne seriktester bolyp tabylady, ortaq taýlar men ózendermen bailanysqan jáne ortaq taǵdyr qaýymdastyǵymen órilgen. Diplomatiialyq qatynastardyń otyz jyldan astam ýaqyt ishinde qytai-qazaqstandyq qatynastar qarqyndy damyp, tarihtaǵy eń joǵary deńgeige jetti, máńgilik jan-jaqty strategiialyq seriktestikke ainaldy. Qytai men Qazaqstan jahandyq basqarýǵa belsendi qatysyp, Beibit qatar ómir súrýdiń bes qaǵidaty men adamzattyń ortaq taǵdyry qaýymdastyǵyn qurýdyń belsendi qatysýshylary men salymshylary bolyp tabylady, olar álemdik kóppoliarlylyqty ilgeriletý jáne jahandyq basqarý júiesin reformalaý máselelerinde jaqsy yntymaqtastyq mysalyn kórsetti.
Biyl beibit qatar ómir súrýdiń bes qaǵidaty jariialanǵanyna 70 jyl jáne adamzattyń ortaq taǵdyry qaýymdastyǵyn qurýdyń "ekinshi onjyldyǵynyń" birinshi jyly. Qytai Qazaqstandy qosa alǵanda, álemniń barlyq elderimen birge beibit qatar ómir súrýdiń bes qaǵidatyna erý jáne ilgeriletý, búkil adamzattyń ortaq qundylyqtaryn belsendi túrde tájiribede qoldaný, Jahandyq damý bastamasyn, Jahandyq qaýipsizdik bastamasyn jáne Jahandyq órkeniet bastamasyn adal túrde júzege asyrý, teń jáne tártipti kóppoliarly álemge jáne qoljetimdi jáne inkliýzivti ekonomikalyq jahandanýǵa járdemdesý, ortaq taǵdyr qaýymdastyǵyn birlesip qurý, sondai-aq búkil álemniń beibitshiligine, qaýipsizdigine, órkendeýine jáne progresine járdemdesýge jańa úles qosýǵa daiyn.
