DKnews.kz ٷشٸن ەكسكليۋزيۆتٸ سۇحباتتا قحر-نىڭ قازاقستانداعى تٶتەنشە جەنە ٶكٸلەتتٸ ەلشٸسٸ چجان سياو قىتايدىڭ ديپلوماتييالىق قارىم-قاتىناستارىنىڭ دامۋى تۋرالى ٶز كٶزقاراسىن بٶلٸسەدٸ.
ٶز ماقالاسىندا "بەيبٸت قاتار ٶمٸر سٷرۋدٸڭ بەس قاعيداتىنان ادامزاتتىڭ ورتاق تاعدىرىنىڭ قاۋىمداستىعىن قۇرۋعا دەيٸن: جاڭا تيپتەگٸ حالىقارالىق قاتىناستاردى قۇرۋعا جەردەمدەسۋ" ەلشٸ قىتايدىڭ تەۋەلسٸز بەيبٸت سىرتقى ساياساتى, جاھاندىق باستامالار جەنە ەلەمنٸڭ بارلىق ەلدەرٸمەن ٶزارا تيٸمدٸ ىنتىماقتاستىققا ۇمتىلۋ تۋرالى ايتادى. چجان سياو بەيبٸت قاتار ٶمٸر سٷرۋدٸڭ بەس قاعيداتى مەن قىتاي جاھاندىق باسقارۋدى جاقسارتۋ جەنە حالىقارالىق قاتىناستاردى نىعايتۋ ٷشٸن ۇسىناتىن ٷش جاھاندىق باستاماعا ەرەكشە نازار اۋدارادى. قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى ەكونوميكالىق جەنە مەدەني بايلانىستاردى نىعايتۋعا, سونداي-اق ورتالىق ازيياداعى جاھاندىق باستامالاردى بٸرلەسٸپ ٸلگەرٸلەتۋگە باعىتتالعان سەرٸكتەستٸكتٸ دامىتۋعا ەرەكشە كٶڭٸل بٶلٸنەدٸ.
بەيبٸت قاتار ٶمٸر سٷرۋدەن ورتاق تاعدىرعا دەيٸن
قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى قۇرىلعان سەتتەن باستاپ قىتاي كوممۋنيستٸك پارتيياسىنىڭ باسشىلىعىمەن قىتاي ديپلوماتيياسى تەۋەلسٸز بەيبٸت سىرتقى ساياساتتى جٷرگٸزٸپ, جاھاندىق سەرٸكتەستٸكتٸ تەرەڭدەتٸپ, كەڭەيتٸپ, ەلەمنٸڭ بارلىق ەلدەرٸمەن ٶزارا تيٸمدٸ ىنتىماقتاستىققا ۇمتىلادى. بەيبٸت قاتار ٶمٸر سٷرۋدٸڭ بەس قاعيداتىنان باستاپ ٷش جاھاندىق باستاماعا دەيٸن (جاھاندىق دامۋ باستاماسى, جاھاندىق قاۋٸپسٸزدٸك باستاماسى جەنە جاھاندىق ٶركەنيەت باستاماسى) جەنە ادامزاتتىڭ ورتاق تاعدىرى قاۋىمداستىعىن قۇرۋ تۇجىرىمداماسىنا دەيٸن قىتاي جاھاندىق باسقارۋعا قىتاي دانالىعى مەن قىتايلىق نۇسقاسىن ۇسىنۋدى جالعاستىرۋدا.
CGTN
بەيبٸت قاتار ٶمٸر سٷرۋدٸڭ بەس قاعيداتى - بۇل قىتاي ٷكٸمەتٸ ۇسىنعان جەنە ٷندٸستان مەن ميانما ٷكٸمەتتەرٸ بٸرلەسٸپ قولدايتىن نەگٸزگٸ قاعيدالار, ولار ەلدەر اراسىنداعى قالىپتى قاتىناستاردى ورناتۋ جەنە الماسۋ مەن ىنتىماقتاستىقتى جٷرگٸزۋ كەزٸندە ساقتالۋى تيٸس. 1953 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا پەكيندە ٷندٸستان دەلەگاتسيياسىمەن كەزدەسۋدە پرەمەر-مينيستر چجوۋ ەنلاي العاش رەت بەيبٸت قاتار ٶمٸر سٷرۋدٸڭ بەس قاعيداتىن ۇسىندى. 1954 جىلدىڭ سەۋٸرٸندە قىتاي مەن ٷندٸستان ٷكٸمەتتەرٸ پەكيندە "قىتايدىڭ تيبەت ايماعى مەن ٷندٸستان اراسىنداعى ساۋدا جەنە قاتىناستار تۋرالى كەلٸسٸمگە" قول قويىپ, ەكٸ ەل اراسىنداعى قاتىناستاردىڭ باسشىلىعى رەتٸندە بەيبٸت قاتار ٶمٸر سٷرۋدٸڭ بەس قاعيداتىن ەنگٸزۋگە بٸراۋىزدان كەلٸستٸ. 1954 جىلدىڭ ماۋسىمىندا پرەمەر-مينيستر چجوۋ ەنلاي ٷندٸستان مەن ميانماعا ساپارمەن شاقىرىلدى. قىتاي-ٷندٸستان, قىتاي-ميانما ٶزارا بٸرلەسكەن مەلٸمدەمەلەر جاساپ, بەيبٸت قاتار ٶمٸر سٷرۋدٸڭ بەس قاعيداتىن ەكٸ ەل اراسىنداعى قاتىناستاردى رەتتەيتٸن قاعيدالار رەتٸندە رەسمي تٷردە راستادى, بۇل قاعيدالار ەكٸ ەل اراسىندا عانا ەمەس, سونىمەن بٸرگە جالپى حالىقارالىق قاتىناستاردا دا قولدانىلاتىنىن مەلٸمدەدٸ. 1955 جىلدىڭ سەۋٸرٸندە باندۋنگ كونفەرەنتسيياسىندا پرەمەر-مينيستر چجوۋ ەنلاي بەس قاعيداتتى ۇسىندى - بٸر-بٸرٸنٸڭ ەگەمەندٸگٸ مەن اۋماقتىق تۇتاستىعىن قۇرمەتتەۋ, ٶزارا شابۋىل جاساماۋ, ٸشكٸ ٸستەرگە ارالاسپاۋ, تەڭدٸك پەن ٶزارا پايدا, بەيبٸت قاتار ٶمٸر سٷرۋ, ولار قىتايدىڭ سىرتقى قاتىناستارىنىڭ نەگٸزگٸ نورمالارىنا اينالدى جەنە ازييا مەن افريكا حالىقتارى اراسىنداعى بٸرلٸك پەن ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا تاريحي ماڭىزدى رٶل اتقاردى.
چجوۋ ەنلاي - قحر مەملەكەتتٸك كەڭەسٸنٸڭ باسشىسى (1949-1976)/Xinhua
قىتاي تەك بەيبٸت قاتار ٶمٸر سٷرۋدٸڭ بەس قاعيداتىن جاقتاۋشى عانا ەمەس, سونىمەن بٸرگە ولاردىڭ ادال ٸزباسارى بولىپ تابىلادى. بەيبٸت قاتار ٶمٸر سٷرۋدٸڭ بەس قاعيداتىنا سٷيەنە وتىرىپ, قىتاي تاريحي قالىپتاسقان شەكارالىق مەسەلەلەردٸ كٶرشٸلەرٸنٸڭ كٶپشٸلٸگٸمەن شەشٸپ, كٶپتەگەن ەلدەرمەن ديپلوماتييالىق قاتىناستار ورناتتى. سوڭعى 70 جىل ٸشٸندە بەيبٸت قاتار ٶمٸر سٷرۋدٸڭ بەس قاعيداتى قىتايدىڭ تەۋەلسٸز بەيبٸت سىرتقى ساياساتىنىڭ نەگٸزٸنە اينالىپ قانا قويماي, باسقا مەملەكەتتەر تاراپىنان دا قابىلداندى. شىن مەنٸندە, ولار حالىقارالىق قاتىناستار مەن حالىقارالىق قۇقىقتىڭ نەگٸزگٸ نورمالارىنا اينالدى. ولار بٷكٸل ەلەمدە بەيبٸتشٸلٸك پەن تۇراقتىلىقتى قولداۋدا, سونداي-اق ەلدەر اراسىنداعى دوستىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋدا ماڭىزدى رٶل اتقاردى جەنە مەملەكەتارالىق قاتىناستاردى دۇرىس رەتتەۋگە شىعىستىق دانالىقتى ەنگٸزدٸ.
سوڭعى جىلدارى حالىقارالىق جاعداي جٷز جىلدا بولماعان كٷردەلٸ جەنە تەرەڭ ٶزگەرٸستەرگە ۇشىرادى, كٶپتەگەن پروتسەستەر جەدەلدەتٸلۋدە, قىتاي ٶز كەزەگٸندە ەردايىم بەيبٸت دامۋ جولىن ۇستانادى, ۋاقىتپەن بٸرگە جٷرەدٸ جەنە جاھاندىق باسقارۋ بويىنشا قىتايلىق شەشٸمدەردٸ ۇسىنادى, وسىلايشا ادامزاتتىڭ ورتاق تاعدىرى قاۋىمداستىعىن قۇرۋ پايدا بولدى. ونىڭ تۇجىرىمداماسىنىڭ تٷپكٸ ماقساتى - ۇزاق مەرزٸمدٸ بەيبٸتشٸلٸك, جالپى قاۋٸپسٸزدٸك, ورتاق ٶركەندەۋ, اشىقتىق پەن ينكليۋزيۆتٸلٸككە نەگٸزدەلگەن تازا جەنە ەدەمٸ ەلەم قۇرۋ. ول ٷشٸن كەڭ كونسۋلتاتسييالار, بٸرلەسكەن ٷلەس جەنە ورتاق پايدالار قاعيداتتارىنا نەگٸزدەلگەن جاھاندىق باسقارۋدى ٸلگەرٸلەتۋ قاجەت. سونىمەن قاتار, جالپى ادامزاتتىق قۇندىلىقتاردى ۇستانۋ, جاڭا تيپتەگٸ حالىقارالىق قاتىناستاردى قالىپتاستىرۋ, جاھاندىق دامۋ باستاماسىن, جاھاندىق قاۋٸپسٸزدٸك باستاماسىن جەنە جاھاندىق ٶركەنيەت باستاماسىن جٷزەگە اسىرۋ, "بٸر بەلدەۋ, بٸر جول" باستاماسى اياسىندا جوعارى ساپالى ىنتىماقتاستىقتى جٷزەگە اسىرۋ, بارلىق ەلدەردٸڭ كٷشتەرٸن بٸرٸكتٸرۋ ارقىلى سىن-قاتەرلەرگە تٶتەپ بەرۋ جەنە ورتاق ٶركەندەۋگە قول جەتكٸزۋ ماڭىزدى. ادامزاتتىڭ ورتاق تاعدىرى قاۋىمداستىعىن قۇرۋ بارلىق ەلدەردٸڭ ادامداردىڭ جاقسى ەلەم قۇرۋعا دەگەن ۇمتىلىسىنىڭ ۇلى ورتاق بٶلگٸشتٸگٸ بولىپ تابىلادى. ول بارلىق ەلدەردٸڭ حالىقتارىنىڭ جاقسى ەلەم قۇرۋعا دەگەن ۇمتىلىسىنىڭ ۇلى ورتاق بٶلگٸشتٸگٸن بٸلدٸرەدٸ جەنە قىتايدىڭ قانداي ەلەم جەنە ونى قالاي قۇرۋ كەرەكتٸگٸ تۋرالى جوسپارىن كٶرسەتەدٸ.
Selver_97/Canva
ادامزاتتىڭ ورتاق تاعدىرى قاۋىمداستىعىن قۇرۋ تۇجىرىمداماسى بەيبٸت قاتار ٶمٸر سٷرۋدٸڭ بەس قاعيداتىنىڭ مۇراسى, دامۋى جەنە سۋبليماتسيياسى بولىپ تابىلادى. بەيبٸت قاتار ٶمٸر سٷرۋدٸڭ بەس قاعيداتىن ۇسىنۋدان باستاپ قىتاي ەشقاشان گەگەمونيياعا ۇمتىلمايتىنىن, كەڭەيتۋگە ۇمتىلمايتىنىن جەنە قانداي دا بٸر ىقپال ەتۋ سالالارىنا ارالاسۋعا نيەتٸ جوق ەكەنٸن ەلەمگە سالتاناتتى تٷردە ۋەدە ەتتٸ. بەيبٸت دامۋ جولىن تاڭداۋدان باستاپ ادامزاتتىڭ ورتاق تاعدىرى قاۋىمداستىعىن قۇرۋعا دەيٸن قىتاي ديپلوماتيياسىنىڭ تۇجىرىمدامالارى بايىپ, دامىپ كەلەدٸ, بٸراق ونىڭ نەگٸزگٸ قاعيداتتارى مەن قۇندىلىقتىق باعىتتارى بٸردەي, ولار مۇراگەرلٸك ارقىلى دامىپ, دامۋ ارقىلى جاڭارادى. بەيبٸت قاتار ٶمٸر سٷرۋدٸڭ بەس قاعيداتى مەن ادامزاتتىڭ ورتاق تاعدىرى قاۋىمداستىعىن قۇرۋ قىتايدىڭ دەستٷرلٸ مەدەنيەتٸنٸڭ سٷيٸسپەنشٸلٸك پەن بەيبٸتشٸلٸككە ۇمتىلۋىنا نەگٸزدەلگەن. ولار قازٸرگٸ ەلەمنٸڭ ەڭ ماڭىزدى مەسەلەلەرٸن شەشەدٸ جەنە ەلەمنٸڭ بەيبٸتشٸلٸك, دامۋ جەنە ىنتىماقتاستىق ٷشٸن ۇمتىلىسىنا سەيكەس كەلەدٸ. ولار بٷكٸل ادامزاتتىڭ جالپى قۇندىلىقتارىن ۇستانادى جەنە ٸلگەرٸلەتەدٸ, حالىقارالىق الماسۋلار, جاھاندىق باسقارۋ جەنە ٶركەنيەت الماسۋلارىنىڭ قۇرىلىمىنا ەرەكشە شىعىس دانالىعىن ەنگٸزەدٸ, كٷشتٸ ەسەر ەتۋ, ٶمٸرشەڭدٸك جەنە شابىتقا يە.
قىتاي مەن قازاقستان جاقسى كٶرشٸلەر, دوستار جەنە سەرٸكتەستەر بولىپ تابىلادى, ورتاق تاۋلار مەن ٶزەندەرمەن بايلانىسقان جەنە ورتاق تاعدىر قاۋىمداستىعىمەن ٶرٸلگەن. ديپلوماتييالىق قاتىناستاردىڭ وتىز جىلدان استام ۋاقىت ٸشٸندە قىتاي-قازاقستاندىق قاتىناستار قارقىندى دامىپ, تاريحتاعى ەڭ جوعارى دەڭگەيگە جەتتٸ, مەڭگٸلٸك جان-جاقتى ستراتەگييالىق سەرٸكتەستٸككە اينالدى. قىتاي مەن قازاقستان جاھاندىق باسقارۋعا بەلسەندٸ قاتىسىپ, بەيبٸت قاتار ٶمٸر سٷرۋدٸڭ بەس قاعيداتى مەن ادامزاتتىڭ ورتاق تاعدىرى قاۋىمداستىعىن قۇرۋدىڭ بەلسەندٸ قاتىسۋشىلارى مەن سالىمشىلارى بولىپ تابىلادى, ولار ەلەمدٸك كٶپپوليارلىلىقتى ٸلگەرٸلەتۋ جەنە جاھاندىق باسقارۋ جٷيەسٸن رەفورمالاۋ مەسەلەلەرٸندە جاقسى ىنتىماقتاستىق مىسالىن كٶرسەتتٸ.
بيىل بەيبٸت قاتار ٶمٸر سٷرۋدٸڭ بەس قاعيداتى جارييالانعانىنا 70 جىل جەنە ادامزاتتىڭ ورتاق تاعدىرى قاۋىمداستىعىن قۇرۋدىڭ "ەكٸنشٸ ونجىلدىعىنىڭ" بٸرٸنشٸ جىلى. قىتاي قازاقستاندى قوسا العاندا, ەلەمنٸڭ بارلىق ەلدەرٸمەن بٸرگە بەيبٸت قاتار ٶمٸر سٷرۋدٸڭ بەس قاعيداتىنا ەرۋ جەنە ٸلگەرٸلەتۋ, بٷكٸل ادامزاتتىڭ ورتاق قۇندىلىقتارىن بەلسەندٸ تٷردە تەجٸريبەدە قولدانۋ, جاھاندىق دامۋ باستاماسىن, جاھاندىق قاۋٸپسٸزدٸك باستاماسىن جەنە جاھاندىق ٶركەنيەت باستاماسىن ادال تٷردە جٷزەگە اسىرۋ, تەڭ جەنە تەرتٸپتٸ كٶپپوليارلى ەلەمگە جەنە قولجەتٸمدٸ جەنە ينكليۋزيۆتٸ ەكونوميكالىق جاھاندانۋعا جەردەمدەسۋ, ورتاق تاعدىر قاۋىمداستىعىن بٸرلەسٸپ قۇرۋ, سونداي-اق بٷكٸل ەلەمنٸڭ بەيبٸتشٸلٸگٸنە, قاۋٸپسٸزدٸگٸنە, ٶركەندەۋٸنە جەنە پروگرەسٸنە جەردەمدەسۋگە جاڭا ٷلەس قوسۋعا دايىن.
