Foto: uiymdastyrýshylardan
Almaty qalasynda biyl dástúrli túrde ótken «Uly Jibek Jolymen» XIII Halyqaralyq kitap jáne poligrafiia kórmesi baspa isi, kitap indýstriiasy jáne shyǵarmashylyq salanyń kásibi mamandary úshin mańyzdy oqiǵaǵa ainaldy. 2024 jyly bastaý alǵan bul format biyl da keń kólemde jalǵasyp, túrli elderden kelgen baspagerler, poligrafister, zertteýshiler men oqytýshylar baspa salasynyń jańa úrdisterin talqylap, tájiribe almasýǵa múmkindik aldy. Kórme QR Mádeniet jáne aqparat ministrligi, Almaty qalasy ákimdigi, «Atakent-Expo» halyqaralyq kórme kompaniiasy, QR Ulttyq memlekettik kitap palatasy jáne Qazaqstannyń baspagerler, poligrafister jáne kitap taratýshylar assotsiatsiiasynyń qoldaýymen uiymdastyrylyp, halyqaralyq dialog alańyna ainaldy. Ǵasyrlar qoinaýynan jetken Uly Jibek jolynyń rýhyn qaita jandandyrǵandai bolǵan bul kórme kitap áleminiń jańa tynysyn ashyp, baspa isindegi ózgeris pen jańashyldyqty tereń talqylaýǵa jol ashty.
Kórme barysynda dóńgelek ústelder, seminarlar, sheberlik sabaqtary ótkizilip, kitaptardy qalpyna keltirý isi, jańa formattaǵy basylym jasaý ádisteri men baspagerlik protsesterdiń zamanaýi baǵyttary jan-jaqty qarastyryldy. Solardyń ishinde 21 qarasha kúni ótken, erekshe nazar aýdartqan – «Baspagerlik-redaktorlyq jáne dizainerlik óner» kafedrasynyń «Qazaqstandaǵy baspa isiniń ózekti máseleleri» atty kásibi talqylaýy boldy.
Kafedra meńgerýshisi, f.ǵ.d. Aigúl Ramazan qazirgi tańda baspa isi mamandyǵyna túsýshiler sanynyń aitarlyqtai artqanyn atap ótti. Ol kisiniń aitýynsha, bul salaǵa degen qyzyǵýshylyqtyń ósýi – tek kásibi múmkindik emes, qoǵamdaǵy kitap mádenietiniń jandanýynyń da kórsetkishi. Aigúl Ramazan bolashaq baspagerlerge arnalǵan halyqaralyq baǵdarlama qurý, sheteldik joǵary oqý oryndarymen seriktestik ornatý máselelerinde kafedranyń belsendi jumys júrgizip jatqanyn aitty. Ásirese akademiialyq utqyrlyq arqyly stýdentterdiń ózge eldiń baspa júiesin kórý múmkindigi artyp kele jatqanyn erekshe atap ótti. «Baspager bolýǵa talpynǵan jas býyn – erteńgi ulttyq kitap mádenietiniń tiregi, rýhani muranyń tasymaldaýshysy», – dep túiindedi Aigúl Ramazan.
Al f.ǵ.k., assist.professor Qońyr Muqataeva kitap isindegi standarttardyń, kitap mádenietin saqtaýdyń, zańnamany durys qoldanýdyń mańyzyn keńinen túsindirdi. Ol kisiniń aitýynsha, kez kelgen basylymnyń sapasy aldymen onyń standartyna, kitaptyń syrtqy jáne ishki elementteriniń durys rásimdelýine bailanysty. Shyǵarý málimetinen bastap mazmun qurylymyna deiingi talaptardy saqtaý – kásibi baspanyń negizgi kórsetkishi. Ol búgingi naryqta jaryq kórip jatqan kitaptardyń ishinde osy talaptardy tolyq saqtamaý faktileri jii kezdesetinin jáne bul másele sala mamandarynyń nazarynan tys qalmaýy kerek ekenin túsindire ketti.
F.ǵ.k., assist.professor Temirǵali Kópbaev qazirgi baspa indýstriiasynyń eń ózekti máselelerin, iaǵni tsifrlyq transformatsiiany keńinen ashyp berdi. Onyń pikirinshe, internettiń damýy men aqparattyq ortadaǵy jyldamdyq dástúrli baspaǵa aitarlyqtai qysym túsirýde. Birqatar baspalar naryqtaǵy ózgeristerge beiimdele almai, jumysyn toqtatýǵa májbúr. Elektrondy kitaptar, tsifrlyq kitaphanalar, onlain kontent oqyrman úshin qoljetimdi ári tez taralatyn formatqa ainaldy. Ol zamanaýi dizainerlik baǵdarlamalar – Canva, InDesign, Adobe quraldarynyń kásibi redaktor men dizainer úshin mindetti daǵdyǵa ainalǵanyn, al jasandy intellekttiń kelýi baspa protsesine jańa múmkindiktermen qatar ártúrli qaýip te alyp kelgenin aitty. Temirǵali Kópbaev JI-dyń mátin jasaýdaǵy jyldamdyǵyn moiyndai otyryp, onyń keide qatelesip, jalǵan aqparat qurastyratynyn, bul redaktorlardyń jaýapkershiligin burynǵydan da arttyra túsetinin atap ótti.
Sonymen qatar kórme aiasynda dotsent, f.ǵ.k. Qarlyǵa Naqysbekqyzy jasandy intellekttiń bilim berý salasyndaǵy róli týraly óz oiyn ǵylymi derektermen negizdep jetkizdi. Ol 2017 jyly Býkkingem ýniversiteti vitse-prezidenti ser Entoni Seldonnyń JI damýy oqý protsesin túbegeili ózgertedi degen boljamyn eske saldy. 2027 jylǵa qarai balalardyń sabaq ýaqytynyń tek 30%-y mektepte ótýi múmkin ekenin, qalǵan bóligin tsifrlyq orta almastyratynyn aitty. Jasandy intellekt oqýshynyń minezi men oqý stilin taldap, jeke oqý baǵdarlamasyn usyna alady. Bul jaǵdaida muǵalimniń róli ózgeredi: endi olar aqparat berýshi ǵana emes, shyǵarmashylyq oilaýdy damytýshy, baǵyttaýshy tulǵaǵa ainalady. Qarlyǵa Naqysbekqyzy álemdik medianyń JI-dy paidalaný tájiribesin de mysalǵa keltirdi: The New York Times basylymy Perspective júiesi arqyly óshpendi pikirlerdi súzgiden ótkizse, Washington Post-tyń Heliograf júiesi jylyna qosymsha 850 maqala jariialaý múmkindigin berip, trafikti júz myńdaǵan oqyrmanǵa arttyrǵan.
Aǵa oqytýshy Beisenbek Serikbai da JI máselesine toqtalyp, jasandy intellekt dizain mamandyǵyn artqa tastamaidy degen pikirin bildirdi. Kerisinshe dizainerlerdiń shyǵarmashylyq oilaýyn tolyqtyra túsetin qural retinde qarastyrý qajet ekenin aitty. Onyń aitýynsha, kórkemdik talǵam, vizýaldy stildi seziný, ideiany obrazǵa ainaldyrý – mashinalar qaitalai almaityn qabiletter. Sondyqtan JI tek kómekshi qural bolýy kerek.
Aǵa oqytýshy, belgili jýrnalist Qaragóz Smádil sala mamandary arasynda erekshe pikir qozǵady. Ol jasandy intellekttiń kemshilikterin naqty mysaldarmen kórsetti. Máselen, Abai Qunanbaiuly men Jambyl Jabaevtyń sýretterimen taraǵan, biraq olardyń stiline múlde sáikes kelmeitin mátinderdiń bannerlerge jazylýy qoǵamdy shatastyrǵanyn atap ótti. JI-dyń oidan qurastyrylǵan, biraq senimdi etip berilgen aqparat jasaýy – «AI hallucination» qubylysy – baspa isinde óte qaýipti. Avtorlyq quqyq buzylýy, derek qupiialylyǵynyń saqtalmaýy da basty máselelerdiń biri. Qaragóz Smádil búgingi redaktor – tek til mamany emes, etikalyq sarapshy, mediamátinniń dáldigin qadaǵalaýshy, qoǵam aldyndaǵy jaýapkershilik júgin arqalaǵan tulǵaǵa ainalǵanyn jetkizdi. Ol Qaitar Moldashevtyń pikirin de mysalǵa keltirdi: zertteý júrgizýde JI-dy ýaqyt únemdeý, aqparatty jinaqtaý jáne taldaý úshin bir ǵana qural retinde paidalanýy kerek, al shyǵarmashylyq pen ǵylymi oilaý adamǵa tiesili bolýy tiis.
Kórmede aǵa oqytýshy Larisa Ivanovna jetekshilik etetin JZS klýbynyń jumysy da tanystyryldy. Ol klýb kezdesýleriniń erkin formatta ótetinin, biraq árqashan mazmundy bolatynyn aitty. Keide bul – shynaiy talqylaý, keide shaǵyn lektsiia, keide shyǵarmashylyq sheberhana, tipti sahnalyq kórinisti repetitsiialaý formasynda ótkiziledi. Qatysýshylar kitap pen poeziiany taldap qana qoimai, ózderi de shyǵarmashylyqqa qadam jasap, óleń, áńgime, ertegi, dialog jazyp kóredi. Árbir kezdesýdiń maqsaty – mátinniń tabiǵatyn túsiný, avtorlyq stildi seziný, ádebi detalderdiń qalai jumys isteitinin anyqtaý.
Jalpy alǵanda, «Uly Jibek Jolymen» XIII Halyqaralyq kórmesi elimizdiń kitap naryǵyna tyń serpin berip, baspa salasynyń jańa baǵyttaryn aiqyndady. Jasandy intellekttiń áseri, tsifrlyq transformatsiia, halyqaralyq yntymaqtastyq, kitap mádenietin saqtaý siiaqty mańyzdy máseleler talqylanyp, otandyq mamandar úshin tájiribe almasýdyń erekshe alańy boldy. Kórme kásibi qaýymdastyqtyń damýyna, jańa ideialardyń paida bolýyna jáne baspa salasynyń bolashaǵyn birge aiqyndaýǵa úlken múmkindik jasady.
Elnaz KERIMTAI
ál-Farabi atyndaǵy QazUÝ,
Baspagerlik-redaktorlyq jáne
dizainerlik óner kafedrasynyń
4-kýrs stýdenti
