Árbir elde halyqtyń ózine tán kieli oryndary bar. Aǵylshyndar basty hramy – Kenterberii ǵibadathanasyn maqtan tutsa, nemister Kelndegi rim-katolik gotikalyq soboryn, frantsýzdar Notr-Dam-de Paridi ulyq etedi. Qazaq elinde de maqtanysh etetin qasietti oryndar jetkilikti. Atap aitsaq, ejelgi Taraz, Ulytaý, Túrkistan, Sairam, Altai, Jetisý óńirleri jáne Beket-Ata kesheni. Osyndai qasietti oryndarymyzdy álem halqyna tanytýmen qatar elimizdiń bolashaǵy jas urpaqqa tereńirek tanystyrý mańyzdy.
Ońtústik Qazaqstan oblysyndaǵy ejelgi, tarihi, kieli oryndarymen tanysý eldik beinemizdiń káýsar bulaǵy ekenin, onyń paida bolý tarihy arqyly biz ótken tarihymyzdy, mádenietimizdi biletinimizdi sheteldik týristerge, stýdentterge dáripteýdiń de bereri mol. Bul oraida arnaiy saiahat uiymdastyrýdyń ulttyq salt-dástúrimizdi, ádet-ǵurpymyzdy qurmetteýge tárbieleýde alar orny erekshe. Elbasy «Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasynda elimiz ben jerimizdi, tarihi mol muralarymyzdy saqtap qana qoimai, keleshek urpaq kádesine jaratý, sonymen birge búkil álemge tanytý maqsatynda «Týǵan jer» baǵdarlamasyn qolǵa alý qajettigin usynǵany málim. Osy tarapta atqarylyp jatqan «Qazaqstannyń kieli jerleriniń, geografiiasy» jobasy elimizdi tanytýǵa tyń serpilis bereri daýsyz. Osy arada aita ketelik, baǵdarlamalyq maqala sheńberinde jergilikti atqarýshy organdarǵa tapsyrylǵan mindetterdi júzege asyrý boiynsha Ońtústik Qazaqstan oblysynyń ákimi J.Túimebaevtyń ókimimen qoǵamdyq sanany jańǵyrtý baǵdarlamasyn iske asyrý aiasynda óńirlik komissiia qurylyp, olardyń janynan jumys toptary jasaqtalǵan bolatyn. Atalǵan joba aiasynda oblystaǵy qasietti, kieli jerlerdiń tizimi anyqtalyp, olardyń óńirlik kartasy daiyndaldy. Qazirgi tańda oblysymyzda tarihi-mádeni mańyzy bar 1281 eskertkish esepke alynǵan. IýNESKO-nyń Dúniejúzilik mura tizimine 2003 jyly Túrkistan qalasyndaǵy «Qoja Ahmet Iasaýi kesenesi» sáýlettik eskertkishi engizilgen. Búgingi kúnde Qazaqstan Respýblikasy tarapynan atalǵan tizimge engizýge usynylǵan 23 eskertkishtiń ishinen Ońtústik Qazaqstan oblysy boiynsha 8 eskertkish bar. Olar: Jýantóbe, Qaraspantóbe, Kúltóbe, Sidaq, Saýran ejelgi eldi mekenderi, Bórijar qorymy, Otyrar oazisiniń eskertkishteri, Túrkistan qalashyǵy.
Iá joǵaryda aityp ótkenimizdei, Ońtústik Qazaqstanda kieli jerler kóp. Qasietti Arystan bab, Qoja Ahmet Iasaýi, Ibragim ata, Qarashash ana kesenesi osy aimaqta ornalasqan. Arystan bab kesenesi janynda emdik qasietteri bar óte tuzdy sýly qudyq bar. Musylmandar Túrkistan qalasyn ekinshi Mekke retinde sanaidy. Al Sairam aýylyndaǵy Qarashash ana kesenesi – HIH ǵasyr sáýletiniń tarihi eskertkishi. Kesene Qoja Ahmet Iasaýidiń anasyna arnap salynǵan. Tarihi derekterge júginsek, Iasaýidiń anasy Qarashashtyń shyn esimi – Aisha bibi. Óte bilimdi áiel bolǵan. Medrese ashyp, qyz-kelinshekterdi jinaǵan, olarǵa ilim-bilim bergen, Qurandy arab tilinen túrki tiline aýdarǵan. Jalpy, HI ǵasyrda bul óńirde ǵylym, mádeniet jáne óner qarqyndy damydy. Qarashash barlyq naýqastar men muqtaj adamdarǵa qol ushyn berýge tyrysty. Bala tárbiesine kóp kóńil bóldi, adamdar sanasynda ol analyqtyń biik armanyna ainaldy. Qarashash ana kesenesi – portaldy-kúmbezdi qurylys. Qurylystyń mundai tipi keiingi orta ǵasyr dáýirinde Ońtústik Qazaqstan aýmaǵynda keń taralǵan. Bastapqyda HIII ǵasyrda salynyp, keiinnen ýaqyt jáne tabiǵi jaǵdailardyń yqpalymen áldeneshe ret qirap, qaitadan turǵyzyldy. Qazirgi kesene HIH ǵasyrdyń ortasynda salyndy. Sondai-aq, Sairamda Ibrahim ata kesenesi bar. Sairam aýylynyń shetinde biik tóbede ornalasqan. Ibrahim ata – Qoja Ahmet Iasaýidiń ákesi, dini kósem ári osy óńirlerge tanymal ýaǵyzshy bolǵan. XI ǵasyrda Sairam islam dinin taratý oshaǵy boldy. Munda kóptegen dini ustazdar men ǵalymdar turdy. Al Túrkistan qalasyndaǵy 1396-1399 jyldary Ámir Temirdiń buiryǵymen salynǵan Qoja Ahmet Iasaýi kesenesi XIX ǵasyrdyń sońyna qarai tarihi-mádeni mura retinde ǵylymi turǵydan zerttele bastaǵany málim. 1978 jyly qyrkúiekte Qoja Ahmet Iasaýi respýblikalyq murajaiy ashyldy. 1989 jyly tamyzdyń 28-inde Qazaqstan Respýblikasy Úkimetiniń sheshimimen «Áziret Sultan qoryq-murajaiy» uiymdastyryldy. Túrkiia elimen aradaǵy kelisim boiynsha júrgizilgen ǵimaratty qalpyna keltirý jumystary 2000 jyly aiaqtaldy.
Iá, tize bersek tereńirek tanystyrar kieli oryndar kóp. Degenmen, búginde mamandar Ońtústikte qansha kieli, qasietti oryn bar degen saýalǵa naqty jaýap izdeýde. Sebebi, óńirdiń ár aýdanynda ańyz bolyp taraǵan áýlie-ámbieler jatqan jerler men eskertkish, keseneler kóp. Joǵaryda aitqanymyzdai, «Qazaqstannyń kieli jerler geografiiasy» jobasyn jasaý úshin sarapshylar toby iske kirisken. Bizdiń óńirden osy jobanyń negizine 20 kieli orynnyń tizimin naqtylap, usyný qajet. Osy oraida, jýyrda oblystyq tarihi-ólketaný murajaiynda jinalǵan azamattar óz oilaryn ortaǵa salyp, pikir almasty. Arnaiy qurylǵan jumys toby buǵan deiin oblysta «Qasietti Qazaqstan» respýblikalyq ortalyǵyna 100 orynnyń tizimin bergen eken. Jergilikti ólketanýshylar men jazýshy, ǵalymdar muny azsynyp otyr. Sondai-aq, jergilikti ólketanýshylar óńirdiń qasietti oryndaryn naqtylap, tizimdi irikteýge 1-1,5 ai ýaqyt azdyq etedi deidi. Onyń ústine arheologiialyq, keshendi tarihi eskertkishterden bólek kieli oryndardy anyqtaýda aldymen ekspeditsiia jumys istegeni paidaly dep esepteidi.
