ەربٸر ەلدە حالىقتىڭ ٶزٸنە تەن كيەلٸ ورىندارى بار. اعىلشىندار باستى حرامى – كەنتەربەريي عيباداتحاناسىن ماقتان تۇتسا, نەمٸستەر كەلندەگٸ ريم-كاتوليك گوتيكالىق سوبورىن, فرانتسۋزدار نوتر-دام-دە پاريدٸ ۇلىق ەتەدٸ. قازاق ەلٸندە دە ماقتانىش ەتەتٸن قاسيەتتٸ ورىندار جەتكٸلٸكتٸ. اتاپ ايتساق, ەجەلگٸ تاراز, ۇلىتاۋ, تٷركٸستان, سايرام, التاي, جەتٸسۋ ٶڭٸرلەرٸ جەنە بەكەت-اتا كەشەنٸ. وسىنداي قاسيەتتٸ ورىندارىمىزدى ەلەم حالقىنا تانىتۋمەن قاتار ەلٸمٸزدٸڭ بولاشاعى جاس ۇرپاققا تەرەڭٸرەك تانىستىرۋ ماڭىزدى.
وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسىنداعى ەجەلگٸ, تاريحي, كيەلٸ ورىندارىمەن تانىسۋ ەلدٸك بەينەمٸزدٸڭ كەۋسار بۇلاعى ەكەنٸن, ونىڭ پايدا بولۋ تاريحى ارقىلى بٸز ٶتكەن تاريحىمىزدى, مەدەنيەتٸمٸزدٸ بٸلەتٸنٸمٸزدٸ شەتەلدٸك تۋريستەرگە, ستۋدەنتتەرگە دەرٸپتەۋدٸڭ دە بەرەرٸ مول. بۇل ورايدا ارنايى ساياحات ۇيىمداستىرۋدىڭ ۇلتتىق سالت-دەستٷرٸمٸزدٸ, ەدەت-عۇرپىمىزدى قۇرمەتتەۋگە تەربيەلەۋدە الار ورنى ەرەكشە. ەلباسى «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسىندا ەلٸمٸز بەن جەرٸمٸزدٸ, تاريحي مول مۇرالارىمىزدى ساقتاپ قانا قويماي, كەلەشەك ۇرپاق كەدەسٸنە جاراتۋ, سونىمەن بٸرگە بٷكٸل ەلەمگە تانىتۋ ماقساتىندا «تۋعان جەر» باعدارلاماسىن قولعا الۋ قاجەتتٸگٸن ۇسىنعانى مەلٸم. وسى تاراپتا اتقارىلىپ جاتقان «قازاقستاننىڭ كيەلٸ جەرلەرٸنٸڭ, گەوگرافيياسى» جوباسى ەلٸمٸزدٸ تانىتۋعا تىڭ سەرپٸلٸس بەرەرٸ داۋسىز. وسى ارادا ايتا كەتەلٸك, باعدارلامالىق ماقالا شەڭبەرٸندە جەرگٸلٸكتٸ اتقارۋشى ورگاندارعا تاپسىرىلعان مٸندەتتەردٸ جٷزەگە اسىرۋ بويىنشا وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسىنىڭ ەكٸمٸ ج.تٷيمەباەۆتىڭ ٶكٸمٸمەن قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋ باعدارلاماسىن ٸسكە اسىرۋ اياسىندا ٶڭٸرلٸك كوميسسييا قۇرىلىپ, ولاردىڭ جانىنان جۇمىس توپتارى جاساقتالعان بولاتىن. اتالعان جوبا اياسىندا وبلىستاعى قاسيەتتٸ, كيەلٸ جەرلەردٸڭ تٸزٸمٸ انىقتالىپ, ولاردىڭ ٶڭٸرلٸك كارتاسى دايىندالدى. قازٸرگٸ تاڭدا وبلىسىمىزدا تاريحي-مەدەني ماڭىزى بار 1281 ەسكەرتكٸش ەسەپكە الىنعان. يۋنەسكو-نىڭ دٷنيەجٷزٸلٸك مۇرا تٸزٸمٸنە 2003 جىلى تٷركٸستان قالاسىنداعى «قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسٸ» سەۋلەتتٸك ەسكەرتكٸشٸ ەنگٸزٸلگەن. بٷگٸنگٸ كٷندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاراپىنان اتالعان تٸزٸمگە ەنگٸزۋگە ۇسىنىلعان 23 ەسكەرتكٸشتٸڭ ٸشٸنەن وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسى بويىنشا 8 ەسكەرتكٸش بار. ولار: جۋانتٶبە, قاراسپانتٶبە, كٷلتٶبە, سيداق, ساۋران ەجەلگٸ ەلدٸ مەكەندەرٸ, بٶرٸجار قورىمى, وتىرار وازيسٸنٸڭ ەسكەرتكٸشتەرٸ, تٷركٸستان قالاشىعى.
يە جوعارىدا ايتىپ ٶتكەنٸمٸزدەي, وڭتٷستٸك قازاقستاندا كيەلٸ جەرلەر كٶپ. قاسيەتتٸ ارىستان باب, قوجا احمەت ياساۋي, يبراگيم اتا, قاراشاش انا كەسەنەسٸ وسى ايماقتا ورنالاسقان. ارىستان باب كەسەنەسٸ جانىندا ەمدٸك قاسيەتتەرٸ بار ٶتە تۇزدى سۋلى قۇدىق بار. مۇسىلماندار تٷركٸستان قالاسىن ەكٸنشٸ مەككە رەتٸندە سانايدى. ال سايرام اۋىلىنداعى قاراشاش انا كەسەنەسٸ – حٸح عاسىر سەۋلەتٸنٸڭ تاريحي ەسكەرتكٸشٸ. كەسەنە قوجا احمەت ياساۋيدٸڭ اناسىنا ارناپ سالىنعان. تاريحي دەرەكتەرگە جٷگٸنسەك, ياساۋيدٸڭ اناسى قاراشاشتىڭ شىن ەسٸمٸ – ايشا بيبٸ. ٶتە بٸلٸمدٸ ەيەل بولعان. مەدرەسە اشىپ, قىز-كەلٸنشەكتەردٸ جيناعان, ولارعا ٸلٸم-بٸلٸم بەرگەن, قۇراندى اراب تٸلٸنەن تٷركٸ تٸلٸنە اۋدارعان. جالپى, حI عاسىردا بۇل ٶڭٸردە عىلىم, مەدەنيەت جەنە ٶنەر قارقىندى دامىدى. قاراشاش بارلىق ناۋقاستار مەن مۇقتاج ادامدارعا قول ۇشىن بەرۋگە تىرىستى. بالا تەربيەسٸنە كٶپ كٶڭٸل بٶلدٸ, ادامدار ساناسىندا ول انالىقتىڭ بيٸك ارمانىنا اينالدى. قاراشاش انا كەسەنەسٸ – پورتالدى-كٷمبەزدٸ قۇرىلىس. قۇرىلىستىڭ مۇنداي تيپٸ كەيٸنگٸ ورتا عاسىر دەۋٸرٸندە وڭتٷستٸك قازاقستان اۋماعىندا كەڭ تارالعان. باستاپقىدا حٸٸٸ عاسىردا سالىنىپ, كەيٸننەن ۋاقىت جەنە تابيعي جاعدايلاردىڭ ىقپالىمەن ەلدەنەشە رەت قيراپ, قايتادان تۇرعىزىلدى. قازٸرگٸ كەسەنە حٸح عاسىردىڭ ورتاسىندا سالىندى. سونداي-اق, سايرامدا يبراھيم اتا كەسەنەسٸ بار. سايرام اۋىلىنىڭ شەتٸندە بيٸك تٶبەدە ورنالاسقان. يبراھيم اتا – قوجا احمەت ياساۋيدٸڭ ەكەسٸ, دٸني كٶسەم ەرٸ وسى ٶڭٸرلەرگە تانىمال ۋاعىزشى بولعان. XI عاسىردا سايرام يسلام دٸنٸن تاراتۋ وشاعى بولدى. مۇندا كٶپتەگەن دٸني ۇستازدار مەن عالىمدار تۇردى. ال تٷركٸستان قالاسىنداعى 1396-1399 جىلدارى ەمٸر تەمٸردٸڭ بۇيرىعىمەن سالىنعان قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسٸ XIX عاسىردىڭ سوڭىنا قاراي تاريحي-مەدەني مۇرا رەتٸندە عىلىمي تۇرعىدان زەرتتەلە باستاعانى مەلٸم. 1978 جىلى قىركٷيەكتە قوجا احمەت ياساۋي رەسپۋبليكالىق مۇراجايى اشىلدى. 1989 جىلى تامىزدىڭ 28-ٸندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ٷكٸمەتٸنٸڭ شەشٸمٸمەن «ەزٸرەت سۇلتان قورىق-مۇراجايى» ۇيىمداستىرىلدى. تٷركييا ەلٸمەن اراداعى كەلٸسٸم بويىنشا جٷرگٸزٸلگەن عيماراتتى قالپىنا كەلتٸرۋ جۇمىستارى 2000 جىلى اياقتالدى.
يە, تٸزە بەرسەك تەرەڭٸرەك تانىستىرار كيەلٸ ورىندار كٶپ. دەگەنمەن, بٷگٸندە ماماندار وڭتٷستٸكتە قانشا كيەلٸ, قاسيەتتٸ ورىن بار دەگەن ساۋالعا ناقتى جاۋاپ ٸزدەۋدە. سەبەبٸ, ٶڭٸردٸڭ ەر اۋدانىندا اڭىز بولىپ تاراعان ەۋليە-ەمبيەلەر جاتقان جەرلەر مەن ەسكەرتكٸش, كەسەنەلەر كٶپ. جوعارىدا ايتقانىمىزداي, «قازاقستاننىڭ كيەلٸ جەرلەر گەوگرافيياسى» جوباسىن جاساۋ ٷشٸن ساراپشىلار توبى ٸسكە كٸرٸسكەن. بٸزدٸڭ ٶڭٸردەن وسى جوبانىڭ نەگٸزٸنە 20 كيەلٸ ورىننىڭ تٸزٸمٸن ناقتىلاپ, ۇسىنۋ قاجەت. وسى ورايدا, جۋىردا وبلىستىق تاريحي-ٶلكەتانۋ مۇراجايىندا جينالعان ازاماتتار ٶز ويلارىن ورتاعا سالىپ, پٸكٸر الماستى. ارنايى قۇرىلعان جۇمىس توبى بۇعان دەيٸن وبلىستا «قاسيەتتٸ قازاقستان» رەسپۋبليكالىق ورتالىعىنا 100 ورىننىڭ تٸزٸمٸن بەرگەن ەكەن. جەرگٸلٸكتٸ ٶلكەتانۋشىلار مەن جازۋشى, عالىمدار مۇنى ازسىنىپ وتىر. سونداي-اق, جەرگٸلٸكتٸ ٶلكەتانۋشىلار ٶڭٸردٸڭ قاسيەتتٸ ورىندارىن ناقتىلاپ, تٸزٸمدٸ ٸرٸكتەۋگە 1-1,5 اي ۋاقىت ازدىق ەتەدٸ دەيدٸ. ونىڭ ٷستٸنە ارحەولوگييالىق, كەشەندٸ تاريحي ەسكەرتكٸشتەردەن بٶلەك كيەلٸ ورىنداردى انىقتاۋدا الدىمەن ەكسپەديتسييا جۇمىس ٸستەگەنٸ پايدالى دەپ ەسەپتەيدٸ.
