Kezeń-kezeńimen latyn álipbiine kóshý qalai júrgizilip jatyr?

Kezeń-kezeńimen latyn álipbiine kóshý qalai júrgizilip jatyr?


2017 jyly qazan aiynda «Qazaq tili álipbiin kirillitsadan latyn grafikasyna kóshirý týraly» Jarlyqqa qol qoiǵan bolatyn. Sodan beri latyn álipbiine kóshý jumystary kezeń kezeńimen júzege asyryla bastady. Al biyl ulttyq komissiia nazaryna usynylǵan jetildirilgen latyn álipbii maquldanyp, memleket basshysyna joldanǵan bolatyn. Al bul protses kúzge qaldyrylǵan. Qazaq álipbiin 2025 jylǵa deiin latyn grafikasyna kezeń-kezeńimen kóshirý jónindegi respýblikalyq josparǵa ózgerister engizilýde. Qoǵamdyq qatynastardyń barlyq salalaryna latyn grafikasyn engizý, sonyń ishinde kórneki aqparatty, normativtik-quqyqtyq aktilerdi ázirleýdi, isqaǵazdar isin júrgizýdi, azamattardyń tólqujatyndaǵy kirill tańbalalaryn latyn grafikasyna aýystyrý jáne taǵy basqa da jumystar osy jospar aiasynda júieli túrde júzege asyrylmaq.

Osy oraida til mamandarynan atalǵan potsesstiń qalai júrip jatqanyn surap kórdik.


Ǵabit Abzalbek, Til saiasaty komiteti tóraǵasynyń orynbasary:

«Memleket basshysynyń 2019 jyldyń qazanyndaǵy tapsyrmasyna sáikes ýákiletti organ lingvist ǵalymdardy tarta otyryp, álipbidi jetildirý jumystaryn júrgizýde. Qazirgi kezge deiin úkimet janyndaǵy qazaq álipbiin latyn grafikasyna kóshirý jónindegi ulttyq komissiia janyndaǵy orfagrafikalyq toptyń otyrystary ótkizildi.

Baýyrlas elderdiń latyn grafikasyna kóshý tájiribesin zerdeleý, tájiribe almasý maqsatynda eki halyqaralyq konferentsiia ótkizildi. Eki respýblikalyq ashyq talqylaý jumystary men «Nur Otan» partiiasy janyndaǵy «Jas Otan» jastar qanatymen birlesken talqylaý jumystary da júrgizildi».

 

Ǵusman Jandybaev, tilshi:

«Aldaǵy 2023 jyly 1-synyp oqýshylary latyn álipbiimen saýatyn ashpaq. Bul jańalyq bizdiń bilim berý salamyzǵa úlken jaýapkershilik júkteidi. Biraq álipbi aýystyrý – emle erejelerimizdi túgelimen ózgertý degendi bildirmeidi. Jazý mádenietimizde álipbi ereksheligine qatysty ishinara keibir jańǵyrýlar bolý múmkindigine qaramastan, tutastai alǵanda, tilimizdiń zańdylyǵy óz qalpyn saqtaityny sózsiz. Osyǵan bailanysty, jazba tilimizdiń búginge deiingi bir izge túspegen problemalaryn jańa álipbige ótpei turyp sheship alý mindeti aldymyzda tur. Bul – ásirese emle erejelerine qatysty másele. 

Bul – jazý saýattylyǵy, emle máselesi. Aitpaqshy, munyń ózi de – tek emle ǵana emes. Óitkeni, ǵylymi jáne ádebi jaǵynan durys túzilmegen (qurastyrylmaǵan) sóz ben sóilemdi, mátindi emleniń ere­jesine de «kóndirý» múmkin bola bermeidi. Grammatikalyq jaǵynan qatesiz bolý úshin ol sóilem ádebi turǵydan saýatty jazylýy tiis. Shala saýatty qurastyrylǵan sóilemge tipti tynys belgini de erejege sai qoia almaisyz. Sóitip, ainalyp kelgende, saýattylyqtyń tildik sharttary da báribir oiǵa, bilimge kelip saiady. Iaǵni, durys sóilei almaǵan, durys jaza almaǵan adamdar týraly «tili jetpei tur» deýdiń ornyna oiy, bilimi jetpei tur degen oryndy bolmaq». 

 

Anar Fazyljan, A.Baitursynuly atyndaǵy Til bilimi institýtynyń basshysy:

«Álipbi aýystyrý tek tańba ózgertý emes. Ol tilge jasalatyn úlken reforma. Tilimizdegi jazba kommýnikatsiiasyn ońtailandyrýǵa arnalǵan birshama oń ózgerister oryn alady. Ol erejelerge shet tilinen engen sózderdi qazaq tiliniń emle-erejelerge sáikes qazaqshalap jazý syndy ózgerister engizildi. Barlyq kirme sózderdi qazaqshalaý jazarman úshin qolaisyzdyq týdyrady. Osyny eskere otyryp ǵalymdarymyz reformany evoliýtsiialyq jolmen jasamaqqa bekindi. Jańa álipbige qatysty qoǵam tarapynan aitylyp jatqan usynystar legi áli de bar. Dese de, jetildirilgen álipbi kópshiliktiń kóńilinen shyqqanyn áleýmettik jeli betterinen, BAQ málimetterinen kóre alamyz. Institýt osy usynystarǵa jaýap berýmen de ainalysatynyn» tilge tiek etti».


Esterińizge sala keteiik, 2017 jyly qazan aiynda «Qazaq tili álipbiin kirillitsadan latyn grafikasyna kóshirý týraly» Jarlyqqa qol qoiǵan bolatyn. Sodan beri latyn álipbiine kóshý jumystary kezeń kezeńimen júzege asyryla bastady. Al biyl ulttyq komissiia nazaryna usynylǵan jetildirilgen latyn álipbii maquldanyp, memleket basshysyna joldanǵan bolatyn. Al bul protses kúzge qaldyrylǵan. Qazaq álipbiin 2025 jylǵa deiin latyn grafikasyna kezeń-kezeńimen kóshirý jónindegi respýblikalyq josparǵa ózgerister engizilýde.