Foto: mazhab.kz
Ótken aptada Orda News YouTube arnasyna Gúlnár Bajkenovanyń podkasty shyqty. Ol podkastqa belgili prodiýser Baian Alagózova, feminist Gúlzada Serjan, aktrisa jáne bloger Daria Aleksandrova, sondai-aq saiasattanýshy Tolǵanai Úmbetalieva qatysqan. Qoǵam belsendileri kóptegen mańyzdy taqyryptardy talqylaǵanda Baian Maqsatqyzynyń aitqan sózi Qaznetti shýlatty, dep habarlaidy Ult.kz.
Ol óz sózinde týyp-ósken jerinde qyz balalar erkin ósetinin erekshe qozǵap ótti.
Foto: opennews.kz
«Maǵan eshqashan da er adamǵa bas iiý degendi úiretken emes. Almatyǵa barǵanymda Shymkentten kelgen qyzdardyń únemi iilip, sálem salýy men úshin óte jabaiylyq boldy. "Ne úshin iilesiń?" desem, "Bul qalypty jaǵdai, solai bolýy kerek" deidi. Keshirińizder, men ákemdi qurmetteimin, atama degen qurmetim sheksiz. Úlkenderge, er adamdarǵa qurmetpen qaraimyn. Biraq iilip, sálem salý degen mende atymen joq. Maǵan ony úiretpegen. Úirete de almaidy. Bul – meniń tańdaýym. Meni ájem erkin ósirip, tárbielegen», – deidi Baian Alagózova.
Osy oraida jýrnalist Aqgúl Aidarbektiń YouTube arnasyna etnograf Bolat Bopaiulynyń da suhbaty shyqty. Etnograf qazaqtyń salt-dástúrine, bilim-ǵylymǵa qatysty tushymdy oilaryn aita kele «sálem salý» dástúrine qatysty da pikirin bildirgen.
Foto: stan.kz
Onyń sózinshe, qulshylyq pen izetti shatastyratyndar da bar kórinedi.
«Bul jerde eki nárse bar, bireýi sálem salýdy keiingi kezde dinniń keibir ókilderi "Allaǵa ǵana sálem salý kerek, bas iiiý kerek, adamǵa sálem salý kúpirlik, bolmasa Allaǵa serik qosqandyq" degendi de estidik. Ol durys emes! Onyń biri – qulshylyq, ekinshisi – izet. Úlkenge izet. Sálem salý degen tórt ata-anany aitady, óziniń ata-enesi, qaiyn jurttyń ata-anasy, nashaǵy jurttyń ata-anasy. Alty ata-ana ǵoi. Bul jerde bet ashý kezinde sálem salynady, ol endi qazaqtyń qalyptasqan dástúri. Bet ashý degen birinshi synypqa, balabaqshaǵa nemese ýniversitetke oqýǵa túsken balanyń nemese stýdenttiń tyńdaǵan birinshi lektsiiasy siiaqty bolady. "Ala qaptyń aýzy bos, qýtyńdama kelinshek. Óziń jatyp kúieýińe, tur, tur deme, kelinshek" dep aitylady. Sol sóz aq bosaǵany oń aiaqpen attap, otqa mai quiyp, betin alaýlap, betin ashyp, sálem salǵannan bastap, júrekte qalǵan nárseni sol kelin aq jaýlyqty ana bolǵansha atqaryp júredi. Eneńniń tósegine otyrma, aldynan keskesteme, jalańash júrme degen siiaqty úlken tárbie. Al sálem salý sol qurmetti umytpaý, úlkenderge máńgilik izetti saqtap júrýdiń belgisi. Tańerteń túndik ashý, esikten kirý, alǵashqy otty jaǵý sol kezdegi, kelinniń qolynan shai ishý degenniń bári úlken berekeniń, yntymaqtyń, otbasyn saqtaýdyń tárbielik tártibi.
Sálem salǵan kelin ádepti kelin, ádemi kelin, ibaly-imandy kelin dep baǵalaidy. Sondyqtan boiynda osyndai tórt qasieti bar, tańdaýly kelinge jatady», – deidi Bolat Bopaiuly.
Sonymen qatar, etnograf «men sálem salmaimyn» degen sóz, qazaqtyń dástúrine qarsy shyqqandyq, ulttyń qalyptasqan tarihi dástúrin joqqa shyǵarǵandyq dep atap kótti. Áńgime barysynda burynǵy ata-saltymyzda erlerimiz qyzdyń úiine barǵan kezde kúieý bala retinde sálem salǵany, iaǵni tájim etkeni de sóz bolǵan.
«Qaiyn ata degen óziniń áke-sheshesinen keiingi, ákesimen birdei ekinshi ákesi ǵoi. Oǵan tájim etip, sálem berý, onyń aldynda bet-aldy sóilemeý, qurmet-syi jasaý, ádeppen amandasý, basyn iip, keýdesin ustap, sálem berý ol – ádeptiliktiń, mádeniettiliktiń, bilimdiliktiń, salt dástúrdiń belgisi», – deidi etnograf Bolat Bopaiuly.
Aqbota Musabekqyzy
