Foto: ognialatau.kz
Kiberqaýipsizdik kez kelgen eldiń aqparattyq qaýipsizdiginiń negizgi quramdas bóligi bolyp tabylady. Zamanaýi aqparattyq tehnologiialardyń qarqyndy damyp kele jatqany sonsha, ony paidalanýshylardyń ózderin qorǵaýǵa ýaqyty joq. Hakerlerdiń shabýyldary shyndyqqa ainalyp, elge de, qarapaiym qazaqstandyqtarǵa da orasan zor ziian keltirýde. Sondyqtan memleket paidalanýshylardyń qorǵalýyn qamtamasyz etýdi «ustap otyrýǵa» umtylady. Demek, «Kiberqalqan» - bul paidalanýshylardy, olardyń aqparattyq júielerin, jelilerin jáne baǵdarlamalaryn tsifrlyq shabýyldardan qorǵaýdy qamtamasyz etýge baǵyttalǵan qyzmet, – dep habarlaidy «Ult aqparat».
Mundai kibershabýyldardyń negizgi maqsaty hakerdiń jeke maqsattary úshin osy aqparatty odan ári teris paidalaný úshin paidalanýshynyń qupiia aqparatyn alý nemese búkil biznes-protsestiń jumysyn buzý bolýy múmkin. Sondyqtan, ásirese, memlekettik organdar men iri jeke uiymdar jaǵdaiynda Qazaqstan úshin, sondai-aq álemniń basqa elderi úshin Internette tiimdi jáne qaýipsiz bolý úshin negizgi mindetterdiń biri dál kiberqaýipsizdik salasyn damytý bolyp tabylady. Sonaý 2017 jyly memleket kiberqylmyspen kúres máselesiniń ózektiligine nazar aýdarǵan bolatyn. Budan keiin Qazaqstan Respýblikasynyń Úkimeti men Ulttyq qaýipsizdik komitetine «Qazaqstannyń kiberqalqany» júiesin qurý boiynsha sharalar qabyldaý tapsyryldy. «Qazaqstannyń kiberqalqany» Tujyrymdamasynyń maqsaty elektrondyq aqparattyq resýrstardyń, aqparattyq júielerdiń jáne aqparattyq-kommýnikatsiialyq infraqurylymnyń syrtqy jáne ishki qaýipterden qaýipsizdik deńgeiine qol jetkizý jáne qoldaý, Qazaqstan Respýblikasynyń turaqty damýyn qamtamasyz etý bolyp tabylady.
Aqparattyq qaýipsizdik máselesi ásirese koronavirýstyq pandemiia kezinde ózekti boldy. Pandemiia kiberqylmystyń túrleri men aýqymyn keńeitti. Juqtyrý qaýpinen qorqyp, adamdar ómirlik protsesteriniń kópshiligin is júzinde azyq-túlik satyp alýdan bastap jumys qatynastaryna deiin, derekterdiń aǵyp ketý yqtimaldyǵy joǵary onlain platformalarǵa aýystyrdy. Mundai jaǵdailarda aqparattyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý, ósip kele jatqan kiberqaýipterge qarsy turý, azamattardyń jeke derekterin, aqparattyq infraqurylymdy, strategiialyq mańyzdy obektilerdi qorǵaý jáne tutastai alǵanda ulttyq aqparattyq keńistiktiń qaýipsizdigin arttyrý qajet boldy. Osy mindetterdiń barlyǵyn sheshý úshin bul tujyrymdama bekitildi.
Tujyrymdama memlekettik organdardy aqparattandyrý, memlekettik qyzmetterdi avtomattandyrý salasyndaǵy aǵymdaǵy jaǵdaidy baǵalaýǵa, «tsifrlyq» ekonomikany damytý perspektivalaryna jáne ónerkásiptegi óndiristik protsesterdi tehnologiialyq jańǵyrtýǵa, aqparattyq qamtamasyz etý aiasyn keńeitýge negizdelgen. Qujat elektrondyq aqparattyq resýrstardy, aqparattyq júieler men telekommýnikatsiia jelilerin qorǵaý, aqparattyq-kommýnikatsiialyq tehnologiialardy qaýipsiz paidalanýdy qamtamasyz etý salasyndaǵy memlekettik saiasatty iske asyrýdyń negizgi baǵyttaryn aiqyndady.
2017 jyldyń qazan aiynda Kiberqaýipsizdik tujyrymdamasyn iske asyrý jónindegi is-sharalar jospary bekitildi, onyń aiasynda aqparattyq qaýipsizdik standarttary jetildirildi jáne zańnamalyq turǵydan bekitildi. Sonymen qatar, salalyq zańda kompiýterlik intsidentter nátijesinde uiymǵa keltirilgen múliktik zalaldy, sondai-aq derekterdiń syrtqa shyǵýy nátijesinde jeke tulǵaǵa keltirilgen moraldyq zalaldy óteýge múmkindik beretin «kibersaqtandyrý» túsinigi engizildi. Elimizde alǵash ret jeke derekterdi qorǵaý salasyndaǵy ýákiletti organ – QR MKQAJ Aqparattyq qaýipsizdik komiteti anyqtaldy, ol osy salada aýqymdy jumystardy atqarýda. 2020 jyly Derbes derekterdi jinaý jáne óńdeý erejeleri bekitildi, olar jinaý kezeńinen bastap joiylý kezeńine deiingi derbes derektermen jumys isteý tártibi men talaptaryn anyqtaidy. 2020 jyly EIR týraly derbes derekterdi qorǵaý talaptaryn (bailanys operatorlaryna, jeke kásipkerlik sýbektilerine qatysty tekserý) jáne elektrondyq qujattar men elektrondyq tsifrlyq qoltańba týraly zańnamany buzǵany úshin jaýapkershilikke tartý boiynsha quqyq qoldaný tájiribesi iske qosyldy. 2018 jyldan bastap Aqparattyq qaýipsizdik intsidentterine den qoiýdyń Daǵdarysqa qarsy Ulttyq jospary aiasynda kiberqaýipterge den qoiý tetikterin synaqtan ótkizý úshin múddeli memlekettik organdar ókilderiniń qatysýymen komandalyq-shtabtyq oqý-jattyǵýlar ótkizildi.
2018 jyly Qazaqstan Respýblikasy Ulttyq qaýipsizdik komitetinde memlekettik organdardyń aqparattyq resýrstary men Respýblikanyń mańyzdy aqparattyq infraqurylymyn kibershabýyldardan jáne kiberqylmystyq shabýyldardan qorǵaýdy qamtamasyz etetin Aqparattyq qaýipsizdik jónindegi ulttyq úilestirý ortalyǵyn (UQKÚO) quryp, jumysyn bastady. oqiǵalar. 2020 jyly 17 ortalyq memlekettik organ ortalyqtandyrylǵan túrde antivirýstyq qorǵanyspen, kompiýterlik shabýyldar men aqparattyń aǵyp ketýin boldyrmaýmen, aqparattyq qaýipsizdik oqiǵalaryn baqylaýmen jabdyqtalǵan. Kórsetilgen baǵdarlamalyq-tehnikalyq quraldardy engizý nátijesinde memlekettik organdardaǵy Aqparattyq qaýipsizdik jónindegi ulttyq úilestirý ortalyǵy aqparattyq qaýipsizdiktiń 4 myń intsidentine ákelgen 55 myńnan astam biregei oqiǵa túrin tirkedi. Memleket basshysyna aqparattyq qaýipsizdiktiń mańyzdy oqiǵalary týraly habarlandy. 2022 jyly qazaqstandyq aqparattyq jelilerge hakerlerdiń shabýyldary ásirese kóp boldy, biraq «Kiberqalqan» tujyrymdamasynyń arqasynda memlekettik organdar men basqa internet paidalanýshylardyń jumysyn turaqtandyrýǵa múmkindik týdy.
Biylǵy 2023 jyly Tujyrymdama óz jumysynyń qorytyndysyn shyǵaratyn bolady, qazirdiń ózinde atqarylǵan jumystardyń arqasynda Qazaqstan kiberqaýipsizdik júiesiniń jumys isteýiniń jetildirilgen, jaqsy jumys isteitin mehanizmin aldy dep aitýǵa bolady.
