Búgin QR Premer-Ministri Baqytjan Saǵyntaevtyń tóraǵalyǵymen ótken Úkimet otyrysynda 2018 jylǵy 10 aidaǵy áleýmettik-ekonomikalyq damý jáne respýblikalyq biýdjettiń oryndalý qorytyndylary qaraldy, dep habarlaidy "Ult aqparat".
Ulttyq ekonomika ministri T. Súleimenov osy jyldyń qańtar–qazan ailarynda Qazaqstan ekonomikasy ósýdiń oń úrdisin saqtap otyrǵanyn atap ótti.
«JIÓ ósýi esepti kezeńde 4,1% qurady. Joǵary investitsiialyq belsendilik, infliatsiianyń báseńdeýi, sondai-aq ekonomikanyń bazalyq salalarynda óndiristiń ulǵaiýy ekonomikalyq ósýdiń negizgi faktorlary boldy», — dedi ulttyq ekonomika ministri.
T. Súleimenovtyń aitýynsha, investitsiialyq suranys bir qalypty qarqynmen ósip keledi. Negizgi kapitalǵa salynǵan investitsiialar 20,8% ósti. Ónerkásip óndirisi turaqty ósý úrdisin saqtap otyr. Óńdeý ónerkásibiniń taý-ken óndirisi ónerkásibine qaraǵanda ozyq ósý qarqyndary esebinen ósim 4,7% qurady.
«Óńdeý ónerkásibiniń ozyq ósýi, negizgi óńdeý salalarynda jinaqtalǵan ósý qarqyndarynyń saqtalýymen negizdeledi. Bul – mashina jasaý, munaidy qaita óńdeý, himiia ónerkásibi jáne metallýrgiia ónimderin óndirý. Taý-ken óndirisi ónerkásibi 4,6% ósti. Ósý qarqyny temir kenin, kómir jáne lignit, tabiǵi gaz, munai jáne tústi metaldar óndirýdi ulǵaitýmen negizdelgen», — dep túsindirdi T. Súleimenov.
Qurylys salasynyń serpini 4,1% dengeiinde turaqtady.
«Ósim turǵyn úilerdiń, ónerkásip obektileriniń quralysy, avtomobil joldaryn qaita jóndeý jáne Shymkent munai óńdeý zaýytyn jańǵyrtý boiynsha jumystardyń ulǵaiýyna bailanysty boldy», — dedi ulttyq ekonomika ministri.
Budan ózge, QR UEM derekterine sáikes, ekonomikanyń naqty sektorynyń keńeiýmen qatar ekonomikanyń saýdalyq emes salasynyń shyǵarylymy da ulǵaiýda. Kórsetiletin qyzmetter 4% ósti. Negizgi salym saýda (7,2%) men kólik (4,5%)salalaryna tiesili.
Syrtqy saýda ainalymy turaqty ósý úrdisin saqtap otyr. 8 aida ósý 21,6% qurady. Eksport 28,2% ósti. Bul munaidy, AÓK ónimderin, munai gazdaryn, aliýminiidi jáne mys kenderin jetkizýdiń artýyna bailanysty.
Eńbek naryǵyndaǵy jaǵdai burynǵydai jaǵymdy bolyp qalýda. Osy jyldyń basynan bastap 414,5 myń adam jumysqa ornalastyryldy. Jalaqy bir qalypty qarqynmen ósýde. Osy jylǵy qańtar–qyrkúiekte ortasha ailyq jalaqy 158,2 myń teńgege deiin ulǵaidy. Baǵalaý boiynsha naqty kóriniste 1,9% ósti. Jalaqynyń ósýi jáne infliatsiialyq protsessterdiń báseńdeýiniń aiasynda naqty aqshalai tabys osy jylǵy qańtar–tamyz ailarynda 3,5% ósti.
«Jalaqy bir qalypty qarqynmen ósýde. Biylǵy qańtar-qyrkúiekte ortasha ailyq jalaqy 158,2 myń teńgege deiin ulǵaidy. Jalaqynyń ósýi jáne infliatsiialyq protsessterdiń báseńdeýi aiasynda naqty aqshalai tabys biylǵy qańtar-tamyzda 3,5%-ke ósti», - dep atap ótti Timýr Súleimenov búgingi Úkimet otyrysynda.
Ulttyq bank tóraǵasy D. Aqyshev 2018 jylǵy qazan aiynda infliatsiia 0,4% quraǵanyn aitty, bul kútilgen boljamnan tómen kórsetkish. Nátijesinde infliatsiia jyldyq mánde 5,3% deiin tómendedi, bul kórsetkish 2017 jylǵy qazanda 7,7% quraǵan edi. Bul 2015 jyldan bastap jyldyq infliatsiianyń eń tómengi kórsetkishi. Infliatsiianyń tómengi kórsetkishteri jyl sońynda jyldyq infliatsiiany 5-7% dálizinde saqtaýǵa múmkindik beredi.
Ulttyq bank qazan aiynda bazalyq mólsherlemeni 9%-dan 9,25% deiin arttyrý týraly sheshim qabyldady. Belgilengen mólsheri teńgege jáne aktivterge degen suranysty arttyrýǵa, sondai-aq aqshalai nesielerge qolaily jaǵdailardy qamtamasyz etýge múmkindik beredi. Zańdy jáne jeke tulǵalardyń depozitteri 2018 jyldyń 9 aiynda ótken jyldyń tiisti kezeńimen salystyrǵanda 0,8%-ǵa artyp, 17,6 trln teńgeni quraǵan.
Sonymen qatar, D. Aqyshev «7–20–25» baǵdarlamasyn iske asyrý barysy jóninde baiandady. Baǵdarlama 7 bank arqyly oryndalady. 2018 jylǵy 8 qarashadaǵy jaǵdai boiynsha, bankter 35 mlrd tg somasynda nesiege berilgen 2900 ótinimdi maquldaǵan. Ulttyq bank halyq arasynda túsindirý jumystaryn júrgizip jatyr. Táýlik boiy koll-ortalyq jumys isteidi. Jaqyn arada «Bastana» kompaniiasynyń negizinde «Aldyn-ala biliktilikter» jobasy iske qosylady. Bul árbir qazaqstandyqqa onlain-rejimde baǵdarlamaǵa qatysý úshin óz múmkindikterin baǵalaýǵa múmkindik beredi.
Óz kezeginde qarjy ministri Á. Smaiylov 2018 jylǵy 10 aidaǵy memlekettik biýdjettiń oryndalý qorytyndylary týraly baiandady. Esepti kezeńde biýdjettiń barlyq deńgeilerinde kiristerdiń (transfertterdi esepke almaǵanda) oryndalýy 2017 jyldyń uqsas kezeńimen salystyrǵanda jaqsardy. Memlekettik biýdjet kiristeriniń ósý qarqyny 117,5%-ti qurady, respýblikalyq — 120,6%, jergilikti biýdjetter — 110,4%.
Shyǵystar boiynsha atqarý jasqarǵan. 2017 jyldyń 10 aiymen salystyrǵanda memlekettik biýdjet boiynsha atqarylmaý somasy 58 mlrd teńgege azaiǵan, respýblikalyq biýdjet boiynsha — 21 mlrd teńgege jáne jergilikti biýdjetter boiynsha — 40 mlrd teńgege.
Á. Smaiylov shyǵystar boiynsha atqarý paiyzdary ótken jylmen salystyrǵanda joǵary ekenin aitty. Memlekettik biýdjet shyǵystary 98,2% oryndalǵan, respýblikalyq biýdjet — 98,7%, jergilikti biýdjetter —98,3% atqarylǵan. Respýblikalyq biýdjet shyǵystary 7788 mlrd teńgeni quraǵan. 100 mlrd teńge atqarylmaǵan: biýdjet qarajatyn únemdeý 13 mlrd teńge, 87 mlrd teńge igerilmegen.
Memlekettik organdardyń biýdjet qarajatyn igerý máselesin sheshý úshin olarǵa ádistemelik, tehnikalyq jáne basqa da kómekter kórsetiledi. Qarjy ministrligi ortalyq jáne jergilikti organdarmen birlesip selektorlyq keńester ótkizedi. Osy jumystyń nátijesinde, birqatar ákimshiler jáne jergilikti organdarda igerilmeý táýekeli bar baǵdarlamalar anyqtaldy. Qazirgi ýaqytta biýdjet zańnamasyna sáikes igerilmeý qaýpi bar biýdjettik baǵdarlamalardyń jyldyq somasynan 10%-ke deiin qaita bólý týraly ákimshilermen jumys júrgizilýde. Jumystyń qortyndysy 15 qarashada belgili bolady. Sonymen qatar Qarjy ministrligi osy ákimshilerdiń laýazymdy tulǵalaryn tártiptik jaýapkershilikke tartý týraly usynys bildirdi.
Á. Smaiylov IV toqsanda birinshi kezektegi mindet aǵymdaǵy jyldyń biýdjetiniń teńgerimdi atqarylýy bolatynyn aitty. Ol úshin memlekettik organdarmen birlesip, 2018 jylǵa arnalǵan naqtylanǵan respýblikalyq biýdjettiń boiynsha barlyq qajetti qujattar jáne 2018 j. arnalǵan naqtylanǵan iske asyrý úshin biýdjettik rásimder ýaqytyly qabyldanady. Ekinshiden, ortalyq jáne jergilikti organdar 2019–2021 jyldarǵa arnalǵan respýblikalyq biýdjetti oryndaýǵa arnalǵan memlekettik satyp alýdyń aldyn ala josparlaryn osy qarasha aiynda deiin ázirleýleri tiis. Úshinshiden, biýdjettiń barlyq deńgeilerindegi ákimshiler aǵymdaǵy jyldyń qarasha aiynan bastap 2019 jyldyń biýdjetinde qarastyrylǵan qarajattarǵa tiisti konkýrstardy jariialaýdy bastaýy qajet.
Qarjy ministriniń baiandamasyn tyńdaǵannan keiin, Premer-Ministr baǵdarlamalar ákimgerleriniń laýazymdy tulǵalaryn tártiptik jazalaý boiynsha usynylǵan sharalardy qoldaitynyn atap ótti. Olar boiynsha bólingen qarajat durys igerilmegen. B. Saǵyntaev igerilmegen qarajattardy alý jáne olardy respýblikalyq biýdjetke qaitarý jónindegi jumystardy jalǵastyrýdy tapsyrdy. Sonymen qatar, keler jyldyń biýdjetinde igerilmeý máselesi oryn alǵan sharalar men maqsattarǵa muqiiat qaraý kerek.
Investitsiialar jáne damý ministri J. Qasymbek óz baiandamasynda 2018 jyldyń on aiynyń qorytyndysy boiynsha ónerkásip óndirisiniń kólemi 104,7%-dy quraǵanyn atap ótti, onyń ishinde taý-ken ónerkásibi 104,6%, óńdeý ónerkásibi 105,4%. Elimizdiń 14 óńirinde ónerkásip óndirisi kóleminiń oń kórsetkishi saqtaldy.
Ken óndirý sektorynda temir kenin óndirý kólemi «Sokolov-Sarybai taý-ken baiytý óndiristik birlestigi» aktsionerlik qoǵamynda óndiris kóleminiń artýyna bailanysty 8,1%-ǵa ósti. Tústi kender kólemi 103,8% quraidy.
Óńdeý ónerkásibinde jyldyq josparlanǵan kórsetkishterge qol jetkizildi jáne birqatar salalarda ósim baiqalýda. Atap aitqanda, mashina jasaý salasynda 14,2%-ǵa, himiia ónerkásibinde 8,5%-ǵa, jihaz óndirýde 3,9%-ǵa, qaǵaz 6,4%-ǵa, rezeńke jáne plastmassa buiymdary 2,1%-ǵa ósti.
Kólik kesheni boiynsha 10 aidyń qorytyndysynda naqty kólem indeksi 104,5% qurady. J.Qasymbek tranzittik konteinerlerdi tasymaldaý kólemin jáne Qytaiǵa gaz eksporttaýdy ulǵaitý arqyly jyldyq jospar kórsetkishine qol jetkiziletinin baiandady.
Qurylys boiynsha naqty kólem indeksi 104,1%-dy qurap, josparly kórsetkishke qol jetkizildi. 13 oblysta oń serpin baiqalady. Turǵyn úi qurylysy boiynsha 10 aidyń qorytyndysynda 9,8 mln. sharshy metr turǵyn úi paidalanýǵa berildi, ol 2017 jyldyń sáikes kezeńimen salystyrǵanda 111,6%-dy qurady. Jalpy respýblika boiynsha 85 990 baspana paidalanýǵa berildi, onyń ishinde 30 704 - jeke úi bar. Turǵyn úilerdi paidalanýǵa berý kóleminiń ulǵaiýy ótken jylmen salystyrǵanda respýblikanyń 14 óńirinde jalǵasýda.
Jalpy, J. Qasymbek 2018 jyldyń qorytyndysynda Ministrlik jetekshilik etetin barlyq salalar boiynsha josparlyq mánderge qol jetkizý kózdelip otyrǵanyn atap ótti.
Energetika ministri Q. Bozymbaev 2018 j. 10 aiynyń ishinde otyn-energetika kesheniniń negizgi kórsetkishteri oń ósý qarqynyn kórsetip otyrǵanyn baiandady. Máselen, munai jáne kondensat óndirý kólemi 2017 j. osy kezeńine shaqqanda 4,7% jáne a.j. 10 aiyna josparǵa shaqqanda 3,5% ósimdi kórsetip, 74,5 mln t boldy.
«Úsh iri joba boiynsha munai óndirý 44,3 mln t qurady, onyń ishinde Qashaǵan ken ornynda – 10,7 mln t, Teńizde – 23,4 mln t, Qarashyǵanaqta– 10,1 mln t. Bul oraida munai eksporty 59,8 mln t qurady, bul 2017 jylǵy osy kezeńmen salystyrǵanda 3,6% artyq», — dedi energetika ministri.
Munai óńdeý kólemi 2017 jyldyń osy kezeńine shaqqanda 9% jáne osy jyldyń 10 aiyna josparǵa shaqqanda 2,2% ósimdi kórsetip, 13,5 mln t boldy. Munai ónimderi óndirisiniń kólemi 2017 j. osy kezeńine shaqqanda 7,9% jáne a.j. 10 aiyna josparǵa shaqqanda 3,6% ósimdi kórsetip, 9,5 mln t boldy.
«Jalpy, munai ónimderi naryǵyndaǵy jaǵdai turaqty, janar-jaǵarmai tapshylyǵy joq. 9 qarashadaǵy jaǵdai boiynsha Qazaqstanda Ai-92 janarmaiynyń ortasha bólshek baǵasy – 155,9 tg, dizel otyny – 192,7 tg. Janar-jaǵarmai kólemi ishki naryq qajettilikterin qanaǵattandyrý úshin jetkilikti: Ai-92 benzini qory – 272 myń t, dizel otyny – 121 myń t», — dedi energetika ministri Q. Bozymbaev.
QR EM málimetteri boiynsha, munai ónimderin baǵanyń birdei bolmaýynyń kesirinen elimizderi janar-jaǵarmai quiý stantsiialarynda kórshiles eldermen salystyrǵanda respýblikanyń shekara mańy oblystarynda tranzittik kóliktiń janar-jaǵarmaidy kóp tutynýy faktileri oryn alǵan. Máselen, salystyrý úshin, Qazaqstanda Ai-92 markaly benzinniń bólshek baǵasy 155,9 tg/litr,Reseide – 233,1 tg/litr, Ózbekstanda – 265,4 tg/litr, Qyrǵyzstanda – 233 tg/litr. Qazaqstanda dizel otynnyń bir litriniń baǵasy 192,6 teńge, Reseide, Qyrǵyzstanda – 250,7 tg, Ózbekstanda – 207,9 tg. Q. Bozymbaevtyń aitýynsha, bul faktorlar Qazaqstandaǵy dizel otynynyń qunyna yqpalyn tigizedi.
Qazirgi kezde aýyl sharýashylyǵy taýarlaryn óndirýshiler úshin dizel otyn tieý josparda 394,4 myń t bolsa, 383,9 myń tonnany nemese jospardyń 97,3% qurap otyr. Aýyl sharýashylyǵy ministrliginiń ótinimine sáikes dizel otynyna qajettilik tolyq qanaǵattandyryldy. 2018-2019 jj. jylý maýsymynda turaqtylyqty qamtamasyz etý úshin «Áleýmettik-óndiristik nysandar men mekemelerge mazýt jetkizý kestesi» bekitilgen, onda tonnasyna 80 myń teńgege 312 myń t kóleminde mazýt jetkizý qarastyrylǵan. Tieý tólemge sáikes basymdyqty negizde iske asyrylady.
Gaz óndirý kólemi 2017 j. qańtar-qazanmen salystyrǵanda 4,9% ósimdi nemese a.j. 10 aiyndaǵy josparǵa 6,2% artyq kórsetip, 45,7 mlrd m3 qurady. Gaz eksporty 16,8 mlrd m3 qurady, bul 2017 j. osy kezeńimen salystyrǵanda 21% artyq. 2,5 mln tonna suiytylǵan munai gazy óndirildi, bul 2017 j. osy kezeńimen salystyrǵanda 6,5% artyq.
Munai bitýmy óndirisi 772 myń tonnany qurady, bul 2017 jyldyń osy kezeńimen salystyrǵanda 116% jáne 2018 j. josparǵa 106% quraidy.
Elektr energiiasyn óndirý 87,4 mlrd kVts qurady, bul 2017 jyldyń osy kezeńimen salystyrǵanda 5,2% artyq.
Sóz sońynda Q. Bozymbaev negizgi kórsetkishterge qol jetkizý Energetika ministrliginiń turaqty baqylaýyna alynǵanyn jáne oǵan monitoring júrgizilip otyratynyn atap ótti. IV toqsanda otyn-energetika salasy óziniń damýyn jalǵastyrady.
Aýyl sharýashylyǵy birinshi vitse-ministri A. Evniev aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń naqty kólem indeksi 10 aida 102,5%-dy quraǵanyn, onyń ishinde ósimdik sharýashylyǵynda — 101,6%, mal sharýashylyǵynda — 103,9% atap ótti.
«Respýblikada astyq daqyldaryn jinaý aiaqtaldy. 15,1 mln ga alqap jinaldy (100%). Gektaryna 15,1 tsentner túsimdilikpen 22,8 mln tonna astyq bastyryldy», — dedi A. Evniev.
Janýarlardyń negizgi túrleriniń mal basy orta eseppen 5,7%-ǵa jáne et óndirisi — 4%-ǵa, sút — 3,4%-ǵa ósti. Tamaq ónimderiniń óndirisi atalǵan kezeńde 2,8%-ǵa artty.
Respýblikalyq biýdjettiń oryndalýy týraly baiandai otyryp, A. Evniev 2018 jyly respýblikalyq biýdjetten QR AShM-ge 355,7 mlrd teńge bólingenin atap ótti. Esepti kezeńde (01.11.2018 j.) jospar boiynsha 309,6 mlrd teńgeni igerý qajet bolatyn. Onyń 306,6 mlrd teńgesi nemese jospardyń 99%-y naqty igerildi.
«Ónerkásiptiń NKÓ», «Halyqtyń naqty aqshalai kiristeri» josparly kórsetkishterine qol jetkizý boiynsha qabyldanyp jatqan sharalar týraly birqatar oblystyń basshylary — Almaty oblysy ákiminiń birinshi orynbasary L. Turlashov, Almaty ákimi B. Baibek, Qyzylorda oblysynyń ákimi Q. Kósherbaev, Mańǵystaý oblysynyń ákimi E. Toǵjanov baiandady.
