2022 jylǵy 24 naýryzda Qazaqstan Respýblikasy Prezidentiniń janyndaǵy QSZI-da «Saiasi reformalar: sheteldik kózqaras» taqyrybynda dóńgelek ústel ótti. Bul sharanyń basty mindeti Memleket basshysynyń sońǵy Joldaýynda jariialaǵan saiasi reformalar týraly pikir almasý boldy.
Sheteldik jáne qazaqstandyq sarapshylar Qazaqstandaǵy bilik institýttaryn transformatsiialaýdyń qazirgi jaǵdaiy men tendentsiialaryn, Prezident bastamalarynyń saiasi, áleýmettik jáne ekonomikalyq mánin, sondai-aq azamattyq qoǵam institýttaryn damytý perspektivalaryn talqylady.
Dóńgelek ústelge moderatorlyq jasaǵan QSZI direktory Erkin Tuqymov, saiasi jańǵyrtýsyz tiimdi ekonomikalyq damý da, azamattyq qoǵam qurý da, saiyp kelgende, egemendigimiz ben táýelsizdigimizdi saqtaý da múmkin emestigin atap ótti.
Qatysýshylar aldynda sóz sóilegen QR Parlamenti Májilisiniń depýtaty, Ulttyq keńestiń múshesi Qanat Nurov bul ózgeristerge neǵurlym tezirek kóshsek, soǵurlym barlyq qazaqstandyqtar úshin jaqsy bolatynyn aitty. «Biz bul reformalardyń múldem jańa saiasi júie – sýperprezidenttik respýblikadan prezidenttik respýblikaǵa kóshý úshin mańyzyn jaqsyraq túsinetin bolamyz», - dep atap ótti depýtat.
Sheteldik sarapshylar da Prezidenttiń jańa saiasi reformalaryna toqtalyp ótti. M.Boim atyndaǵy Aziia jáne jahandyq zertteýler institýtynyń sarapshysy Eji Olendzkiidiń (Polsha) pikirinshe, prezidenttik bilik júiesin qaita qurý, sailaý júiesin ózgertý jáne saiasi partiialardy qurýǵa járdemdesý – eldi demokratiialandyrýdy tereńdetý jolyndaǵy sheshýshi qadam.
MMQHI Halyqaralyq zertteýler institýtynyń Ortalyq Aziia jáne Aýǵanstan problemalaryn zertteý ortalyǵynyń direktory Andrei Kazantsev (Resei) Jańa Qazaqstandy qurý - óte qyzyqty eksperiment ekenin atap ótti. Sarapshynyń aitýynsha, sýperprezidenttik júieden bas tartý keri bailanystyń artýyna ákeledi.
Qytai qoǵamdyq ǵylymdar akademiiasynyń Resei, Shyǵys Eýropa jáne Ortalyq Aziia institýtynyń direktory Sýn Chjýanchjidiń (QHR) pikirinshe, Q.K.Toqaev jariia etken saiasi reformalaryn kelesidei sipattaýǵa bolady: kemeldi Úkimet qurý, kúshti Parlament qurý, quqyqtyq memleket qurý, áleýmettik qorǵaý júiesin qurý.
«Jariialanǵan reformalar qazaqstandyqtardyń ómirine oń áser etetini sózsiz», - dedi Ortalyq Aziia halyqaralyq institýtynyń direktory Ánýar Nasirov (Ózbekstan). Ol sondai-aq saiasi reformalar bilik pen azamattardyń ózara is-qimylyn kúsheitetin jańa saiasi mádenietti qalyptastyrýǵa kómektesetinin atap ótti.
Resei ǵylym akademiiasynyń Álemdik ekonomika jáne halyqaralyq qatynastar institýtynyń bas ǵylymi qyzmetkeri Aleksei Malashenko (Resei) Prezidenttiń qaisarlyǵyna erekshe nazar aýdardy. Q.Toqaev saiasatkerler arasynda sirek kezdesetin qaisarlyq, shynaiylyq jáne parasattylyq siiaqty qasietterge ie. «Qańtar oqiǵasynan keiin ol reformany tez júrgizýge kiristi, kútýge, jan-jaqty baqylaýǵa ýaqyt bolsa da, táýekelge bardy jáne durys áreket etti. Ol daiyn bolǵanda qoǵam da jetildi», – dep qadap aitty.
Ázirbaijandyq saiasattanýshy, «Valdai klýbynyń» sarapshysy Farhad Mamedovtyń (Ázerbaijan) aitýynsha, reformalarǵa balamalardyń joqtyǵy Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev prezidenttigi kezeńiniń mańyzdy elementi bolyp tabylady. Sarapshy Prezident qai jerde jedeldetý qajet, qai jerde oilaný kerek, qai jerde belgili bir ýaqyt qarastyrylatynyn jeke mysalmen kórsetip otyrǵanyn atap ótti.
«Prezidenttiń halyqqa Joldaýy aiasynda aitylǵan bastamalar júieli ári ozyq sipatta. Olardyń qomaqty bóligi – Ulttyq keńes jumysynyń jáne qoǵam belsendileriniń jeke ótinishteriniń nátijesi», - dep atap ótti M.V.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýniversiteti ATO direktory Daria Chijova (Resei).
Tájikstan saiasattanýshylar ulttyq qaýymdastyǵynyń tóraǵasy, Tájik ulttyq ýniversitetiniń dotsenti Abdýǵani Mamadazimov (Tájikstan) Dýshanbede ótken ShYU jáne UQShU sammitinde Memleket basshysy: «Eýraziiadaǵy «úlken oiyndardyń» bizge qajeti joq, bizge barlyǵy úshin beibit, qaýipsiz jáne turaqty bolashaq qurý úshin «úlken serpilis» qajet». Sondyqtan Abdýǵani Mamadazimov bul Joldaýdy Ortalyq Aziianyń basqa elderine áli de kóshbasshy bola alatyn Qazaqstannyń «úlken serpilisiniń» bastaýy retinde qabyldady.
RǴA Shyǵystaný institýtynyń Ortalyq Aziia sektorynyń meńgerýshisi Igor Savin (Resei) jergilikti ózin-ózi basqarýǵa kóshý etnikalyq azshylyq máselelerin tiimdirek sheshýge múmkindik beretinin aitty. Onyń pikirinshe, Qazaqstan árqashan etnostardy saiasilandyrmaý baǵytyn ustanyp, etnosty qoǵamnyń áleýmettik kún tártibiniń ólshemderiniń biri retinde qarastyrýdy jón kórdi. «Qazaqstannyń aýqymdy saiasi reformalar baǵdarlamasyn júzege asyrýǵa daiyndyǵy basqa memleketter úshin eldiń óz ishki máselelerine basa nazar aýdarýǵa nietti ekendigin baiqatady. Reformalardyń birqalypty, kezeń-kezeńmen júrgizilýi el basshylyǵynyń nietiniń baiyptylyǵyn kórsetedi. Joldaý iskerlik sipatta boldy jáne bul reformalardan nátije shyǵatynyna senimdilik beredi», – dep atap ótti sarapshy.
Germaniianyń «Jasyldar» partiiasynyń negizin qalaýshy, Eýroparlamenttiń burynǵy depýtaty, saiasi qairatker Frank Shvalba-Hot (EO) «Ulttyq quryltai» qoǵamdyq senim keńesiniń alǵa qoiǵan maqsatyna jetip, kóptegen elderge úlgi bolýyn tiledi. Sonymen qatar ol Quryltai tek saiasi keńes emes, sondai-aq qarapaiym adamdardyń, qarapaiym halyqtyń múddesin qorǵaityn uiym bolýyna tilektestik bildirdi.
«Prezident Q.K. Toqaev óziniń prezidenttiginiń basynan bastap qazaqstandyq saiasi júieniń barlyq salasyn qamtityn baiypty saiasi reformalarǵa kóshýdi bastady. Onyń saiasi júieniń tiimdiligi týraly únemi ashyq aitatynyn atap ótken jón. Al bul jolǵy Joldaýynda ol burynǵydan da ashyq boldy. Ol úshin halyqtyń pikiri mańyzdy ekenin ashyq aitty. Joldaý qoǵamnyń barlyq suranystaryna jaýap beredi deýge bolady», - dep qorytyndylady Qaýipsizdik saiasaty jáne damý institýtynyń direktory, Ortalyq Aziia jáne Kavkaz institýtynyń direktory Svante Kornell (Shvetsiia).
