2022 جىلعى 24 ناۋرىزدا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتٸنٸڭ جانىنداعى قسزي-دا «ساياسي رەفورمالار: شەتەلدٸك كٶزقاراس» تاقىرىبىندا دٶڭگەلەك ٷستەل ٶتتٸ. بۇل شارانىڭ باستى مٸندەتٸ مەملەكەت باسشىسىنىڭ سوڭعى جولداۋىندا جارييالاعان ساياسي رەفورمالار تۋرالى پٸكٸر الماسۋ بولدى.
شەتەلدٸك جەنە قازاقستاندىق ساراپشىلار قازاقستانداعى بيلٸك ينستيتۋتتارىن ترانسفورماتسييالاۋدىڭ قازٸرگٸ جاعدايى مەن تەندەنتسييالارىن, پرەزيدەنت باستامالارىنىڭ ساياسي, ەلەۋمەتتٸك جەنە ەكونوميكالىق مەنٸن, سونداي-اق ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىن دامىتۋ پەرسپەكتيۆالارىن تالقىلادى.
دٶڭگەلەك ٷستەلگە مودەراتورلىق جاساعان قسزي ديرەكتورى ەركٸن تۇقىموۆ, ساياسي جاڭعىرتۋسىز تيٸمدٸ ەكونوميكالىق دامۋ دا, ازاماتتىق قوعام قۇرۋ دا, سايىپ كەلگەندە, ەگەمەندٸگٸمٸز بەن تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸ ساقتاۋ دا مٷمكٸن ەمەستٸگٸن اتاپ ٶتتٸ.
قاتىسۋشىلار الدىندا سٶز سٶيلەگەن قر پارلامەنتٸ مەجٸلٸسٸنٸڭ دەپۋتاتى, ۇلتتىق كەڭەستٸڭ مٷشەسٸ قانات نۇروۆ بۇل ٶزگەرٸستەرگە نەعۇرلىم تەزٸرەك كٶشسەك, سوعۇرلىم بارلىق قازاقستاندىقتار ٷشٸن جاقسى بولاتىنىن ايتتى. «بٸز بۇل رەفورمالاردىڭ مٷلدەم جاڭا ساياسي جٷيە – سۋپەرپرەزيدەنتتٸك رەسپۋبليكادان پرەزيدەنتتٸك رەسپۋبليكاعا كٶشۋ ٷشٸن ماڭىزىن جاقسىراق تٷسٸنەتٸن بولامىز», - دەپ اتاپ ٶتتٸ دەپۋتات.
شەتەلدٸك ساراپشىلار دا پرەزيدەنتتٸڭ جاڭا ساياسي رەفورمالارىنا توقتالىپ ٶتتٸ. م.بويم اتىنداعى ازييا جەنە جاھاندىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى ەجي ولەندزكييدٸڭ (پولشا) پٸكٸرٸنشە, پرەزيدەنتتٸك بيلٸك جٷيەسٸن قايتا قۇرۋ, سايلاۋ جٷيەسٸن ٶزگەرتۋ جەنە ساياسي پارتييالاردى قۇرۋعا جەردەمدەسۋ – ەلدٸ دەموكراتييالاندىرۋدى تەرەڭدەتۋ جولىنداعى شەشۋشٸ قادام.
ممقحي حالىقارالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ورتالىق ازييا جەنە اۋعانستان پروبلەمالارىن زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى اندرەي كازانتسەۆ (رەسەي) جاڭا قازاقستاندى قۇرۋ - ٶتە قىزىقتى ەكسپەريمەنت ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, سۋپەرپرەزيدەنتتٸك جٷيەدەن باس تارتۋ كەرٸ بايلانىستىڭ ارتۋىنا ەكەلەدٸ.
قىتاي قوعامدىق عىلىمدار اكادەميياسىنىڭ رەسەي, شىعىس ەۋروپا جەنە ورتالىق ازييا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى سۋن چجۋانچجيدٸڭ (قحر) پٸكٸرٸنشە, ق.ك.توقاەۆ جارييا ەتكەن ساياسي رەفورمالارىن كەلەسٸدەي سيپاتتاۋعا بولادى: كەمەلدٸ ٷكٸمەت قۇرۋ, كٷشتٸ پارلامەنت قۇرۋ, قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋ, ەلەۋمەتتٸك قورعاۋ جٷيەسٸن قۇرۋ.
«جارييالانعان رەفورمالار قازاقستاندىقتاردىڭ ٶمٸرٸنە وڭ ەسەر ەتەتٸنٸ سٶزسٸز», - دەدٸ ورتالىق ازييا حالىقارالىق ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ەنۋار ناسيروۆ (ٶزبەكستان). ول سونداي-اق ساياسي رەفورمالار بيلٸك پەن ازاماتتاردىڭ ٶزارا ٸس-قيمىلىن كٷشەيتەتٸن جاڭا ساياسي مەدەنيەتتٸ قالىپتاستىرۋعا كٶمەكتەسەتٸنٸن اتاپ ٶتتٸ.
رەسەي عىلىم اكادەميياسىنىڭ ەلەمدٸك ەكونوميكا جەنە حالىقارالىق قاتىناستار ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرٸ الەكسەي مالاشەنكو (رەسەي) پرەزيدەنتتٸڭ قايسارلىعىنا ەرەكشە نازار اۋداردى. ق.توقاەۆ ساياساتكەرلەر اراسىندا سيرەك كەزدەسەتٸن قايسارلىق, شىنايىلىق جەنە پاراساتتىلىق سيياقتى قاسيەتتەرگە يە. «قاڭتار وقيعاسىنان كەيٸن ول رەفورمانى تەز جٷرگٸزۋگە كٸرٸستٸ, كٷتۋگە, جان-جاقتى باقىلاۋعا ۋاقىت بولسا دا, تەۋەكەلگە باردى جەنە دۇرىس ەرەكەت ەتتٸ. ول دايىن بولعاندا قوعام دا جەتٸلدٸ», – دەپ قاداپ ايتتى.
ەزٸربايجاندىق ساياساتتانۋشى, «ۆالداي كلۋبىنىڭ» ساراپشىسى فارحاد مامەدوۆتىڭ (ەزەربايجان) ايتۋىنشا, رەفورمالارعا بالامالاردىڭ جوقتىعى قاسىم-جومارت كەمەلۇلى توقاەۆ پرەزيدەنتتٸگٸ كەزەڭٸنٸڭ ماڭىزدى ەلەمەنتٸ بولىپ تابىلادى. ساراپشى پرەزيدەنت قاي جەردە جەدەلدەتۋ قاجەت, قاي جەردە ويلانۋ كەرەك, قاي جەردە بەلگٸلٸ بٸر ۋاقىت قاراستىرىلاتىنىن جەكە مىسالمەن كٶرسەتٸپ وتىرعانىن اتاپ ٶتتٸ.
«پرەزيدەنتتٸڭ حالىققا جولداۋى اياسىندا ايتىلعان باستامالار جٷيەلٸ ەرٸ وزىق سيپاتتا. ولاردىڭ قوماقتى بٶلٸگٸ – ۇلتتىق كەڭەس جۇمىسىنىڭ جەنە قوعام بەلسەندٸلەرٸنٸڭ جەكە ٶتٸنٸشتەرٸنٸڭ نەتيجەسٸ», - دەپ اتاپ ٶتتٸ م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى مەسكەۋ مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸ اتو ديرەكتورى داريا چيجوۆا (رەسەي).
تەجٸكستان ساياساتتانۋشىلار ۇلتتىق قاۋىمداستىعىنىڭ تٶراعاسى, تەجٸك ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ دوتسەنتٸ ابدۋعاني مامادازيموۆ (تەجٸكستان) دۋشانبەدە ٶتكەن شىۇ جەنە ۇقشۇ سامميتٸندە مەملەكەت باسشىسى: «ەۋرازيياداعى «ٷلكەن ويىنداردىڭ» بٸزگە قاجەتٸ جوق, بٸزگە بارلىعى ٷشٸن بەيبٸت, قاۋٸپسٸز جەنە تۇراقتى بولاشاق قۇرۋ ٷشٸن «ٷلكەن سەرپٸلٸس» قاجەت». سوندىقتان ابدۋعاني مامادازيموۆ بۇل جولداۋدى ورتالىق ازييانىڭ باسقا ەلدەرٸنە ەلٸ دە كٶشباسشى بولا الاتىن قازاقستاننىڭ «ٷلكەن سەرپٸلٸسٸنٸڭ» باستاۋى رەتٸندە قابىلدادى.
رعا شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ ورتالىق ازييا سەكتورىنىڭ مەڭگەرۋشٸسٸ يگور ساۆين (رەسەي) جەرگٸلٸكتٸ ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋعا كٶشۋ ەتنيكالىق ازشىلىق مەسەلەلەرٸن تيٸمدٸرەك شەشۋگە مٷمكٸندٸك بەرەتٸنٸن ايتتى. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, قازاقستان ەرقاشان ەتنوستاردى ساياسيلاندىرماۋ باعىتىن ۇستانىپ, ەتنوستى قوعامنىڭ ەلەۋمەتتٸك كٷن تەرتٸبٸنٸڭ ٶلشەمدەرٸنٸڭ بٸرٸ رەتٸندە قاراستىرۋدى جٶن كٶردٸ. «قازاقستاننىڭ اۋقىمدى ساياسي رەفورمالار باعدارلاماسىن جٷزەگە اسىرۋعا دايىندىعى باسقا مەملەكەتتەر ٷشٸن ەلدٸڭ ٶز ٸشكٸ مەسەلەلەرٸنە باسا نازار اۋدارۋعا نيەتتٸ ەكەندٸگٸن بايقاتادى. رەفورمالاردىڭ بٸرقالىپتى, كەزەڭ-كەزەڭمەن جٷرگٸزٸلۋٸ ەل باسشىلىعىنىڭ نيەتٸنٸڭ بايىپتىلىعىن كٶرسەتەدٸ. جولداۋ ٸسكەرلٸك سيپاتتا بولدى جەنە بۇل رەفورمالاردان نەتيجە شىعاتىنىنا سەنٸمدٸلٸك بەرەدٸ», – دەپ اتاپ ٶتتٸ ساراپشى.
گەرمانييانىڭ «جاسىلدار» پارتيياسىنىڭ نەگٸزٸن قالاۋشى, ەۋروپارلامەنتتٸڭ بۇرىنعى دەپۋتاتى, ساياسي قايراتكەر فرانك شۆالبا-حوت (ەو) «ۇلتتىق قۇرىلتاي» قوعامدىق سەنٸم كەڭەسٸنٸڭ العا قويعان ماقساتىنا جەتٸپ, كٶپتەگەن ەلدەرگە ٷلگٸ بولۋىن تٸلەدٸ. سونىمەن قاتار ول قۇرىلتاي تەك ساياسي كەڭەس ەمەس, سونداي-اق قاراپايىم ادامداردىڭ, قاراپايىم حالىقتىڭ مٷددەسٸن قورعايتىن ۇيىم بولۋىنا تٸلەكتەستٸك بٸلدٸردٸ.
«پرەزيدەنت ق.ك. توقاەۆ ٶزٸنٸڭ پرەزيدەنتتٸگٸنٸڭ باسىنان باستاپ قازاقستاندىق ساياسي جٷيەنٸڭ بارلىق سالاسىن قامتيتىن بايىپتى ساياسي رەفورمالارعا كٶشۋدٸ باستادى. ونىڭ ساياسي جٷيەنٸڭ تيٸمدٸلٸگٸ تۋرالى ٷنەمٸ اشىق ايتاتىنىن اتاپ ٶتكەن جٶن. ال بۇل جولعى جولداۋىندا ول بۇرىنعىدان دا اشىق بولدى. ول ٷشٸن حالىقتىڭ پٸكٸرٸ ماڭىزدى ەكەنٸن اشىق ايتتى. جولداۋ قوعامنىڭ بارلىق سۇرانىستارىنا جاۋاپ بەرەدٸ دەۋگە بولادى», - دەپ قورىتىندىلادى قاۋٸپسٸزدٸك ساياساتى جەنە دامۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, ورتالىق ازييا جەنە كاۆكاز ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى سۆانتە كورنەلل (شۆەتسييا).
