Kollaj: qmonitor.kz
Qazaqstandyq qoǵam damýynyń qazirgi kezeńi saiasi partiialardyń memlekettik basqarý júiesiniń qalyptasýy men qyzmet etý úderisiniń belsendi qatysýshylary retindegi róliniń kúsheiýimen sipattalady. Sońǵy jyldary partiialyq júieni utymdy etý jáne negizgi áleýmettik toptardyń múddelerin aiqyn kórsetetin iri partiialar qurý úrdisi baiqaldy, – dep habarlaidy «Ult aqparat».
Jalpy Qazaqstandaǵy saiasi partiialar institýtynyń damýyn shartty túrde tórt negizgi kezeńge bólýge bolady. Birinshi kezeń 1990 jyldan 1995 jyldyń kúzine deiingi kezeńdi qarastyrý kerek. «Qazaq KSR-degi qoǵamdyq birlestikter týraly» Zańnyń qabyldanýy, Qazaqstan Kompartiiasynyń saiasi arenadan ketýi, KSRO-nyń ydyraýy elimizde kóppartiialyq júieniń qalyptasý úderisin jedeldetti.
Ekinshi kezeń 1995 jyldyń kúzinen 1999 jyldyń kóktemine deiingi aralyqty qamtydy. 1999 jyly 10 qazanda ótken Májilis sailaýy depýtattyq mandat úshin partiiaaralyq básekelestiktiń alǵashqy tájiribesi boldy.
Qazaqstannyń partiialyq júiesiniń qalyptasýy men damýynyń úshinshi kezeńi 2002 jyly «Saiasi partiialar týraly» jańa Zańnyń qabyldanýymen jáne 2004 jylǵy Parlament sailaýymen bailanysty. Tórtinshi – Qazaqstannyń partiialyq júiesi damýynyń qazirgi kezeńi – 2007 jylǵy 21 mamyrdaǵy «Qazaqstan Respýblikasynyń Konstitýtsiiasyna ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Konstitýtsiialyq zań qabyldanǵannan keiingi oqiǵalardan bastaý alady, ol aitarlyqtai ózgerdi. eldegi saiasi partiialardyń mártebesi men rólin kúsheitti.
2022 jylǵy 16 naýryzda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan halqyna Joldaýynda eldiń saiasi júiesinde aýqymdy reforma júrgiziletinin málimdedi. Birinshiden, QazISS aǵa ǵylymi qyzmetkeri Janar Sanhaevanyń aitýynsha, jariialanǵan ózgerister biliktiń barlyq tarmaqtary arasynda teńgerim ornatýǵa jáne «oiyn erejelerin» qaita qaraýǵa baǵyttalǵan.
«Tejemelik jáne tepe-teńdik júiesi transformatsiiaǵa ushyraidy, mundaǵy túpki maqsat – Parlamenttiń rólin kúsheitý. Zań shyǵarýshy organdy qurý protsedýrasynyń ózi aitarlyqtai júieli ózgeristerge ushyraidy. Biliktiń zań shyǵarý tarmaǵyn jańartý saiasi partiialardy tirkeý tártibin jeńildetý arqyly partiialyq óristi tikelei belsendirýden bastalady», – deidi sarapshy.
Osylaisha, tirkeý kedergisi 20 myńnan 5 myń adamǵa deiin tómendeitini habarlandy. Al Prezident Qasym-Jomart Toqaev óziniń búkil prezidenttik merzimi ishinde tirkeý shegin 8 ese qysqartty – 2019 jyldyń jeltoqsanyna deiin kedergi 40 000 qol jinady.
Tirkeý kedergilerinen basqa, partiia qurylysynyń jańa kezeńiniń airyqsha belgisi jańa partiialardy zańdy tirkeýdi jeńildetetin basqa da sharalar bolyp tabylady. Osylaisha, óńirlik ókilderdiń sanyn jáne bastamashyl top músheleriniń qajetti sanyn qysqartý kózdelýde. Árine, bul sharalardyń barlyǵy bolashaqta Parlament Májilisinde óz elektoratynan ókildik ete alatyn jańa partiialyq oiynshylardyń paida bolýyna yqpal etýi tiis.
«Sonymen qatar, básekelestik orta da ózgerýde. Jańa sailaý tsiklinde partiia oiynshylary da partiialyq emes kandidattarmen básekege túsedi. Bul aralas proportsionaldy-majoritarlyq sailaý júiesiniń engizilýinen kórinedi. Parlamenttiń tómengi palatasyn partiialyq tizim boiynsha depýtattardyń 70%-y, bir mandatty okrýgterden 30%-y qurady dep kútildi. Jergilikti jerde de aralas júie engizilmek. Jańa erejeler partiialardyń sailaýaldy baǵdarlamalary aiasynda múddeleri usynylmaýy múmkin sailaýshylardyń sailaýaldy qalaýyn eskerýge múmkindik beredi», – dedi saiasattanýshy Nuráli Saq.
Jalpy, aralas sailaý júiesi eki baǵytta sapaly ózgeristerge yqpal etedi. Birinshiden, saiasi alańda kásibi saiasatkerler úshin jańa áleýmettik lift paida bolady. Ekinshiden, bul saiasi birlestikterge óz ókilderiniń rólin kúsheitý qajettigi týraly úlken signal, partiialar jeke tulǵa bola almaidy.
Esterińizge sala keteiik, Qazaqstandyq qoǵam damýynyń qazirgi kezeńi saiasi partiialardyń memlekettik basqarý júiesiniń qalyptasýy men qyzmet etý úderisiniń belsendi qatysýshylary retindegi róliniń kúsheiýimen sipattalady. Sońǵy jyldary partiialyq júieni utymdy etý jáne negizgi áleýmettik toptardyń múddelerin aiqyn kórsetetin iri partiialar qurý úrdisi baiqaldy. Osy oraida Ult portaly jalpy Qazaqstandaǵy saiasi partiialar institýtynyń damýyn shartty túrde tórt negizgi kezeńge bólýge bolatynyn atap kórsetti.
