QR Prezidenti janyndaǵy Qazaqstan strategiialyq zertteýler institýty áleýmettik-saiasi zertteýler bóliminiń jetekshi ǵylymi qyzmetkeri Mádina Bektenova Qazaqstandaǵy býlling jáne kiberbýlling jóninde taldaý derekterin baiandady, dep habarlaidy QazAqparat.
«Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan halqyna Joldaýynda áleýmettik qoldaý jáne azamattardyń múddesin qorǵaý máselelerine keńinen toqtaldy. Sonyń ishinde otbasy jáne bala institýtyn qoldaý boiynsha mańyzdy sharalar týraly aityldy. Ásirese, Prezident balalar qaýipsizdigi men quqyqtarynyń qorǵalýy máselesine erekshe kóńil bólinýi kerektigin aityp ótti. Shynynda da Ishki ister ministrliginiń málimetine sáikes, jyl basynan beri kámeletke tolmaǵandarǵa qarsy 879 qylmys tirkeldi, onyń 402-i jynystyq zorlyq-zombylyqpen tikelei bailanysty. Jyl saiyn bul sipattaǵy qylmystar sany ósip keledi», - deidiń sarapshy.
Aita ketsek, 2019 jylǵy «Syndarly qoǵamdyq dialog – Qazaqstannyń turaqtylyǵy men órkendeýiniń negizi» Joldaýynda Memleket basshysy jynystyq zorlyq-zombylyq, pedofiliia, esirtki taratý, adam saýdasy jáne basqa da aýyr qylmystarǵa, ásirese, balalarǵa qatysty qylmystarǵa qoldanylatyn jazany shuǵyl túrde qataitý qajettigin kótergen edi. Búginde Prezidenttiń bul tapsyrmasy oryndalyp, kámeletke tolmaǵandarǵa qarsy jynystyq sipattaǵy is-qimyl úshin qylmystyq jaýapkershiliktiń áldeqaida qataitylǵany málim.
«Alaida, másele áli de ózekti ekenin memleket te, qoǵam da bilip otyr. Prezidenttiń aitýynsha, mundai qylmyskerler budan da qatań jazaǵa tartylýy tiis, tipti keshirim men merziminen buryn bosatý quqyqtarynan da aiyrý qajet. Sonymen qatar QR Bala quqyqtary jónindegi ýákil Arýjan Sainnyń balalarǵa qatysty qylmys faktilerin jasyrý jónindegi alańdaýshylyǵy da búgingi Joldaýda kórinis tapty. Qasym-Jomart Toqaev áleýmettik quqyq qorǵaý organdarynyń áreketsizdigi men bei-qam qaraýy qatań jazalanyp, árbir is prokýratýra organdarynyń erekshe baqylaýynda bolatynyn eskertti», - dedi M. Bektenova.
Qoǵam belsendileri men quqyq qorǵaý organdaryn alańdatyp júrgen taǵy bir aýqymdy másele – mektepte nemese internet alańyńda balalardy qýdalaý (býlling).
«Qazirgi qoǵam úshin adam quqyqtaryn bilý, balalardyń quqyǵyn qorǵaý, olardy býlling pen kiberbýllingten saqtaý óte mańyzdy. Býlling sózi aǵylshyn tiliniń «bully», iaǵni qorqytý uǵymyn beredi. Bul fizikalyq agressiiany ǵana emes, psihologiialyq qysym, qorqytý, tartyp alý, qorlaý degendi bildiredi. IýNISEF málimetinshe, álemde 150 million bala mektep qabyrǵasynda jáne odan tys jerde qurdastary tarapynan zorlyq kórip, qýdalaýǵa ushyraidy. Arnaiy zertteýler kórsetkishterine sáikes túrli elderde býllingten balalardyń 19-30 paiyzǵa deiin zardap shegedi. Qazaqstandaǵy jaǵdai da máz emes. QR DSM Qoǵamdyq densaýlyq saqtaý ulttyq ortalyǵy ótkizgen zertteýlerge súiensek, 11-15 jastaǵy jasóspirimderdiń 17%-y mektepte aiyna bir nemese birneshe ret býlling qurbany bolǵan», - dedi spiker.
Sonymen birge jańa tehnologiialar damyp, áleýmettik jelilerdiń tanymal bolýymen býllingtiń jańa túri – kiberbýlling paida boldy. Kiberbýllingke qorlaý habarlamalaryn jiberý (mátin nemese internet arqyly), áleýmettik jelilerde kemsitetin pikirler jariialaý, qorlaityn fotosýretterin ornalastyrý jáne elektrondy nysanda bireýdi qorqytý jatady.
«Búginde 11-15 jastaǵy jasóspirimderdiń 12%-y kem degende bir ret nemese odan da kóp ret kiberbýllingke ushyraǵany belgili boldy. jasóspirimderdiń 11%-y kem degende bir ret basqa adamdardy kiberbýlling qurbany etýge qatysqan.
Kiberbýlling adamǵa orasan ziianyn tigizedi, onyń úmitsizdik pen sharasyzdyq kúige túsýine sebep bolady. Kei kezderi býlling kesirinen adamdar sýitsid jaiynda oilap, ózine qol jumsaýy múmkin. Máselen, bir kezderi «Sinii kit», «Rozovyi son» siiaqty balalardy ólimge itermelegen oiyndar qaptady. Osyǵan orai kiberbýlling máselesin qatań qadaǵalaýǵa alyp, zań turǵysynan onyń taralýyna shekteý qoiylsa degen pikirler sarapshylar men qoǵam belsendileri tarapynan kóp aitylyp júr. Memleket basshysy óz Joldaýynda azamattardy, ásirese balalardy kiberbýllingten qorǵaý boiynsha zańnamalyq normalardy qabyldaýdy tapsyrdy», - dedi M. Bektenova.
Árine, tek zań turǵysynan bul másele túbegeili joiylmaidy. Bul úshin bala tárbiesi, býllingti aldyn alý boiynsha baǵdarlamalardy engizý, balalar men jas óspirimderdiń bos ýaqytyn tiimdi ári paidaly turǵyda uiymdastyrý jóninde júieli jumystardyń da qajet ekeni anyq.
«Bul turǵyda Prezidenttiń ár oblys, aýdan ortalyqtarynda jappai sport sektsiialaryn ashý, shyǵarmashylyq pen qolóner úiirmeler jumysyn qolǵa alý jónindegi tapsyrmalary da óte ózekti ári ýaqytyly dep esepteimiz.
Sondai-aq býlling pen kiberbýlling qurbandaryna qoldaý kórsetý qyzmetin damytý mańyzdy. Kez kelgen bala, azamat ózine, óziniń ómirine qaýip tóngenin baiqasa nemese qorlaýǵa ushyrasa, arnaiy oryndarǵa habarlasyp, kómek suraýǵa tolyq quqyly ekenin bilýi abzal», - dedi Mádina Bektenova.
