قر پرەزيدەنتٸ جانىنداعى قازاقستان ستراتەگييالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى ەلەۋمەتتٸك-ساياسي زەرتتەۋلەر بٶلٸمٸنٸڭ جەتەكشٸ عىلىمي قىزمەتكەرٸ مەدينا بەكتەنوۆا قازاقستانداعى بۋللينگ جەنە كيبەربۋللينگ جٶنٸندە تالداۋ دەرەكتەرٸن باياندادى, دەپ حابارلايدى قازاقپارات.
«مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ەلەۋمەتتٸك قولداۋ جەنە ازاماتتاردىڭ مٷددەسٸن قورعاۋ مەسەلەلەرٸنە كەڭٸنەن توقتالدى. سونىڭ ٸشٸندە وتباسى جەنە بالا ينستيتۋتىن قولداۋ بويىنشا ماڭىزدى شارالار تۋرالى ايتىلدى. ەسٸرەسە, پرەزيدەنت بالالار قاۋٸپسٸزدٸگٸ مەن قۇقىقتارىنىڭ قورعالۋى مەسەلەسٸنە ەرەكشە كٶڭٸل بٶلٸنۋٸ كەرەكتٸگٸن ايتىپ ٶتتٸ. شىنىندا دا ٸشكٸ ٸستەر مينيسترلٸگٸنٸڭ مەلٸمەتٸنە سەيكەس, جىل باسىنان بەرٸ كەمەلەتكە تولماعاندارعا قارسى 879 قىلمىس تٸركەلدٸ, ونىڭ 402-ٸ جىنىستىق زورلىق-زومبىلىقپەن تٸكەلەي بايلانىستى. جىل سايىن بۇل سيپاتتاعى قىلمىستار سانى ٶسٸپ كەلەدٸ», - دەيدٸڭ ساراپشى.
ايتا كەتسەك, 2019 جىلعى «سىندارلى قوعامدىق ديالوگ – قازاقستاننىڭ تۇراقتىلىعى مەن ٶركەندەۋٸنٸڭ نەگٸزٸ» جولداۋىندا مەملەكەت باسشىسى جىنىستىق زورلىق-زومبىلىق, پەدوفيلييا, ەسٸرتكٸ تاراتۋ, ادام ساۋداسى جەنە باسقا دا اۋىر قىلمىستارعا, ەسٸرەسە, بالالارعا قاتىستى قىلمىستارعا قولدانىلاتىن جازانى شۇعىل تٷردە قاتايتۋ قاجەتتٸگٸن كٶتەرگەن ەدٸ. بٷگٸندە پرەزيدەنتتٸڭ بۇل تاپسىرماسى ورىندالىپ, كەمەلەتكە تولماعاندارعا قارسى جىنىستىق سيپاتتاعى ٸس-قيمىل ٷشٸن قىلمىستىق جاۋاپكەرشٸلٸكتٸڭ ەلدەقايدا قاتايتىلعانى مەلٸم.
«الايدا, مەسەلە ەلٸ دە ٶزەكتٸ ەكەنٸن مەملەكەت تە, قوعام دا بٸلٸپ وتىر. پرەزيدەنتتٸڭ ايتۋىنشا, مۇنداي قىلمىسكەرلەر بۇدان دا قاتاڭ جازاعا تارتىلۋى تيٸس, تٸپتٸ كەشٸرٸم مەن مەرزٸمٸنەن بۇرىن بوساتۋ قۇقىقتارىنان دا ايىرۋ قاجەت. سونىمەن قاتار قر بالا قۇقىقتارى جٶنٸندەگٸ ۋەكٸل ارۋجان سايننىڭ بالالارعا قاتىستى قىلمىس فاكتٸلەرٸن جاسىرۋ جٶنٸندەگٸ الاڭداۋشىلىعى دا بٷگٸنگٸ جولداۋدا كٶرٸنٸس تاپتى. قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلەۋمەتتٸك قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ەرەكەتسٸزدٸگٸ مەن بەي-قام قاراۋى قاتاڭ جازالانىپ, ەربٸر ٸس پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ ەرەكشە باقىلاۋىندا بولاتىنىن ەسكەرتتٸ», - دەدٸ م. بەكتەنوۆا.
قوعام بەلسەندٸلەرٸ مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىن الاڭداتىپ جٷرگەن تاعى بٸر اۋقىمدى مەسەلە – مەكتەپتە نەمەسە ينتەرنەت الاڭىڭدا بالالاردى قۋدالاۋ (بۋللينگ).
«قازٸرگٸ قوعام ٷشٸن ادام قۇقىقتارىن بٸلۋ, بالالاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ, ولاردى بۋللينگ پەن كيبەربۋللينگتەن ساقتاۋ ٶتە ماڭىزدى. بۋللينگ سٶزٸ اعىلشىن تٸلٸنٸڭ «bully», ياعني قورقىتۋ ۇعىمىن بەرەدٸ. بۇل فيزيكالىق اگرەسسييانى عانا ەمەس, پسيحولوگييالىق قىسىم, قورقىتۋ, تارتىپ الۋ, قورلاۋ دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. يۋنيسەف مەلٸمەتٸنشە, ەلەمدە 150 ميلليون بالا مەكتەپ قابىرعاسىندا جەنە ودان تىس جەردە قۇرداستارى تاراپىنان زورلىق كٶرٸپ, قۋدالاۋعا ۇشىرايدى. ارنايى زەرتتەۋلەر كٶرسەتكٸشتەرٸنە سەيكەس تٷرلٸ ەلدەردە بۋللينگتەن بالالاردىڭ 19-30 پايىزعا دەيٸن زارداپ شەگەدٸ. قازاقستانداعى جاعداي دا مەز ەمەس. قر دسم قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇلتتىق ورتالىعى ٶتكٸزگەن زەرتتەۋلەرگە سٷيەنسەك, 11-15 جاستاعى جاسٶسپٸرٸمدەردٸڭ 17%-ى مەكتەپتە ايىنا بٸر نەمەسە بٸرنەشە رەت بۋللينگ قۇربانى بولعان», - دەدٸ سپيكەر.
سونىمەن بٸرگە جاڭا تەحنولوگييالار دامىپ, ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردٸڭ تانىمال بولۋىمەن بۋللينگتٸڭ جاڭا تٷرٸ – كيبەربۋللينگ پايدا بولدى. كيبەربۋللينگكە قورلاۋ حابارلامالارىن جٸبەرۋ (مەتٸن نەمەسە ينتەرنەت ارقىلى), ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە كەمسٸتەتٸن پٸكٸرلەر جارييالاۋ, قورلايتىن فوتوسۋرەتتەرٸن ورنالاستىرۋ جەنە ەلەكتروندى نىساندا بٸرەۋدٸ قورقىتۋ جاتادى.
«بٷگٸندە 11-15 جاستاعى جاسٶسپٸرٸمدەردٸڭ 12%-ى كەم دەگەندە بٸر رەت نەمەسە ودان دا كٶپ رەت كيبەربۋللينگكە ۇشىراعانى بەلگٸلٸ بولدى. جاسٶسپٸرٸمدەردٸڭ 11%-ى كەم دەگەندە بٸر رەت باسقا ادامداردى كيبەربۋللينگ قۇربانى ەتۋگە قاتىسقان.
كيبەربۋللينگ ادامعا وراسان زييانىن تيگٸزەدٸ, ونىڭ ٷمٸتسٸزدٸك پەن شاراسىزدىق كٷيگە تٷسۋٸنە سەبەپ بولادى. كەي كەزدەرٸ بۋللينگ كەسٸرٸنەن ادامدار سۋيتسيد جايىندا ويلاپ, ٶزٸنە قول جۇمساۋى مٷمكٸن. مەسەلەن, بٸر كەزدەرٸ «سينيي كيت», «روزوۆىي سون» سيياقتى بالالاردى ٶلٸمگە يتەرمەلەگەن ويىندار قاپتادى. وسىعان وراي كيبەربۋللينگ مەسەلەسٸن قاتاڭ قاداعالاۋعا الىپ, زاڭ تۇرعىسىنان ونىڭ تارالۋىنا شەكتەۋ قويىلسا دەگەن پٸكٸرلەر ساراپشىلار مەن قوعام بەلسەندٸلەرٸ تاراپىنان كٶپ ايتىلىپ جٷر. مەملەكەت باسشىسى ٶز جولداۋىندا ازاماتتاردى, ەسٸرەسە بالالاردى كيبەربۋللينگتەن قورعاۋ بويىنشا زاڭنامالىق نورمالاردى قابىلداۋدى تاپسىردى», - دەدٸ م. بەكتەنوۆا.
ەرينە, تەك زاڭ تۇرعىسىنان بۇل مەسەلە تٷبەگەيلٸ جويىلمايدى. بۇل ٷشٸن بالا تەربيەسٸ, بۋللينگتٸ الدىن الۋ بويىنشا باعدارلامالاردى ەنگٸزۋ, بالالار مەن جاس ٶسپٸرٸمدەردٸڭ بوس ۋاقىتىن تيٸمدٸ ەرٸ پايدالى تۇرعىدا ۇيىمداستىرۋ جٶنٸندە جٷيەلٸ جۇمىستاردىڭ دا قاجەت ەكەنٸ انىق.
«بۇل تۇرعىدا پرەزيدەنتتٸڭ ەر وبلىس, اۋدان ورتالىقتارىندا جاپپاي سپورت سەكتسييالارىن اشۋ, شىعارماشىلىق پەن قولٶنەر ٷيٸرمەلەر جۇمىسىن قولعا الۋ جٶنٸندەگٸ تاپسىرمالارى دا ٶتە ٶزەكتٸ ەرٸ ۋاقىتىلى دەپ ەسەپتەيمٸز.
سونداي-اق بۋللينگ پەن كيبەربۋللينگ قۇرباندارىنا قولداۋ كٶرسەتۋ قىزمەتٸن دامىتۋ ماڭىزدى. كەز كەلگەن بالا, ازامات ٶزٸنە, ٶزٸنٸڭ ٶمٸرٸنە قاۋٸپ تٶنگەنٸن بايقاسا نەمەسە قورلاۋعا ۇشىراسا, ارنايى ورىندارعا حابارلاسىپ, كٶمەك سۇراۋعا تولىق قۇقىلى ەكەنٸن بٸلۋٸ ابزال», - دەدٸ مەدينا بەكتەنوۆا.
