QR Premer-Ministri Asqar Maminniń tóraǵalyǵymen ótken Úkimettiń selektorlyq otyrysynda 2020 jylǵy egin jinaý jumystarynyń barysy qaraldy. Egin jinaý naýqanynyń bastalýy týraly aýyl sharýashylyǵy ministri Saparhan Omarov, janar-jaǵarmai materialdarymen qamtamasyz etý týraly energetika ministri Nurlan Noǵaev, óńirlerdegi ahýal týraly Aqmola oblysynyń ákimi Ermek Marjyqpaev, Qostanai oblysynyń ákimi Arhimed Muhambetov, Soltústik Qazaqstan oblysynyń ákimi Qumar Aqsaqalov, Qaraǵandy oblysynyń ákimi Jeńis Qasymbek baiandady, dep habarlaidy primeminister.kz saity.
Statistikalyq derekter boiynsha biyl aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń jalpy egis alańy 22,7 mln gektardy qurady (bul 2019 jylmen salystyrǵanda 439,2 myń gektarǵa kóp). Dándi jáne dándi-burshaqty daqyldar alańy 15,8 mln gektardy, maily daqyldar 2,9 mln gektardy, kókónis-baqsha daqyldary men kartop 457,4 myń gektardy, maqta 125,8 myń gektardy, qant qyzylshasy 20,9 myń gektardy, azyqtyq daqyldar 3,3 mln gektardy qurady.
Aýyl sharýashylyǵy ministri atap ótkendei, biyl elimizde egin jinaý jumystary ýaqytyly bastaldy, egin jinaý naýqanynyń qarqyny ótken jylmen salystyrǵanda joǵary. Máselen, búgingi tańda respýblika boiynsha barlyǵy 3,3 mln gektar dándi jáne burshaqty daqyldar nemese olardyń jalpy jinalatyn alańynyń 21,2%-y jinaldy, ótken jyly osyndai kezeńde 2,1 mln gektar nemese 14% jinalǵan bolatyn.
«Ortasha ónimdilik gektaryna 13,5 tsentnerdi qurap, 4,5 mln tonna astyq bastyryldy. Ózderińiz biletindei, biylǵy jazǵy maýsymda ótken jylǵy sekildi óte qýań (qurǵaq) aýa-raiy oryn aldy. Tótenshe jaǵdai men karantin rejimine qaramastan, egis naýqany ońtaily merzimde júrgizildi. Ylǵaldy jabý jáne topyraqty egis aldynda óńdeý boiynsha sapaly jáne ýaqytyly júrgizilgen is-sharalar topyraqtyń ónimdi ylǵalyn saqtap qalýǵa múmkindik berdi», — dedi S. Omarov.
Sondai-aq aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń qolaisyz aýa raiy jaǵdailaryna tózimdiligin arttyrýǵa memlekettiń tuqym sharýashylyǵyn qoldaý boiynsha qabyldaǵan sharalary áser etti. Máselen, ótken jylmen salystyrǵanda tuqym sharýashylyǵyn sýbsidiialaý 49%-ǵa artty. Sýbsidiialaý tetigi jetildirildi, oǵan sáikes sheteldik selektsiianyń suranysqa ie tuqymdaryn satyp alýǵa jumsalǵan shyǵyndar sýbsidiialanady, sondai-aq elitalyq tuqym sharýashylyqtaryna keiinnen kóbeitý úshin biregei tuqym satyp alýǵa qoldaý kórsetiledi.
«Tuqym tazalaityn tehnika men selektsiialyq tehnikanyń barlyq túrlerin investitsiialyq sýbsidiialaý engizildi, bul otandyq tuqym sharýashylyǵyn damytýǵa járdemdesetin bolady. Máselen, egis naýqanyn júrgizý kezinde qabyldanǵan sharalar nátijesinde sebilgen elitalyq tuqymdardyń úlesi 2 esege jýyq ósti. Bul rette sapasy tómen tuqymdardyń úlesi 2,8 ese tómendedi», — dedi aýyl sharýashylyǵy ministri.
Búgingi tańda ósimdikterdi qorǵaý jáne egisterdi tyńaitý boiynsha qajetti is-sharalar kesheni júrgizildi. Osy jyly tyńaitqysh satyp alýdy sýbsidiialaýǵa 26,1 mlrd teńge bólindi. Bul shamamen 522 myń tonna mineraldy tyńaitqysh nemese ǵylymi negizdelgen normanyń 20%-yn satyp alýdy sýbsidiialaýǵa múmkindik beredi.
«Qazirgi ýaqytta aýyl sharýashylyǵy eńbekkerleri 493 myń tonna tyńaitqysh satyp aldy, bul kórsetkish ótken jylmen salystyrǵanda 5%-ǵa joǵary. Bul rette tiep-jóneltýdiń jalǵasyp jatqanyn jáne belgili kólemderdiń kúzgi jer jyrtý kezinde engiziletinin atap ketken jón. Satyp alynǵan tyńaitqysh kóleminiń 292 myń tonnasy nemese 60%-y – otandyq tyńaitqyshtar», — dedi Omarov.
Jalpy, sońǵy 5 jylda tyńaitqysh engizý deńgeii ǵylymi qajettiliktiń 10,1%-nan 22%-na deiin 2 ese artty. Bul rette, tyńaitqysh engizý aýyl sharýashylyǵy óniminiń sapasy men túsimdiligine tikelei áser etetinin eskere otyryp, oblys ákimderinen mineraldy tyńaitqyshtardy engizý kólemin arttyrý jumysyn kúsheitýdi suraimyz. Sondai-aq, egisterdi ziiankester men aýrýlarǵa qarsy himiialyq óńdeý sharalary ýaqtyly qabyldandy. Úiirli jáne saiaq ziiankesterdiń taralý oshaqtaryn ýaqtyly oqshaýlaý olardyń álemde baiqalyp otyrǵan aýyr zardaptaryn boldyrmaýǵa múmkindik berdi. Biologiialyq tiimdilik 80-92%-dy qurady. Bul rette, sońǵy jyldary asa qaýipti ziiankester boiynsha óńdeý alańdarynyń 2,3 ese, dándi daqyldar aýrýlary boiynsha óńdeý 1,8 ese tómendegeni baiqalady.
«Biyl pestitsidterdi sýbsidiialaýǵa 37 mlrd teńge kózdeldi, bul kólem 2019 jylǵa qaraǵanda 9,6 mlrd teńgege kóp. Búgingi kúni shamamen 17 mln gektar nemese jalpy egis alańynyń 75%-y óńdeldi», — dedi Omarov.
Egin jinaý jumystary bastalatyn ýaqytqa aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshiler barlyq qajetti tehnikany daiyn etti. Jalpy egin jinaý jumystaryn júrgizý úshin respýblikada 145 myń traktor, 75 myń traktor tirkemesi, 38 myń astyq jinaityn kombain, 15 myń destelegish, 39 myń júk avtomobili bar.
Jumystyń uzaq toqtap qalýyn boldyrmaý maqsatynda aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshiler jóndeý brigadalaryn qalyptastyrdy. Servistik kompaniialarmen kóshpeli servisti kúsheitý, sondai-aq qoimalardy qajetti qosalqy bólshektermen toltyrý boiynsha tiisti jumystar júrgizildi.
«Egin jinaý jumystaryn ýaqytyly júrgizý úshin aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshilerge 395 myń tonna arzandatylǵan janar-jaǵarmai bólindi. Shildedegi kólemdi óńirler tolyq aldy. Tamyz aiyndaǵy kólemniń 55%-yna aqy tólendi, 26%-y tiep-jóneltildi», — dedi Omarov.
Ózderińizge belgili, elimizdiń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý, onyń ishinde koronavirýs pandemiiasyna bailanysty qazirgi jaǵdaida birinshi kezektegi maqsattardyń biri bolyp tabylady. Qabyldanǵan sharalar, osy jyly aýa-raiynyń qolaisyz bolýyna qaramastan, birlesip astyq óndirý kólemin ótken jylǵy deńgeide kútýge múmkindik beredi.
Aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń boljanyp otyrǵan kólemi elimizdiń ishki suranysyn tolyǵymen qamtamasyz etýge múmkindik beredi. Buǵan qosa Memleket basshysy Q. Toqaevtyń tapsyrmasyn oryndaý maqsatynda osy jyly Azyq-túlik kelisimshart korporatsiiasy aýyl sharýashylyǵy ónimderin forvardtyq satyp alýdy júzege asyrdy, sonyń arqasynda Azyq-túlik kelisimshart korporatsiiasyna 517 myń tonna mólsherinde astyq jetkizý kólemi týraly kelisimshart jasaldy.
Bul rette, Azyq-túlik kelisimshart korporatsiiasynyń rezervtik qorynda 456,4 myń tonna astyq bar. Kórsetilgen astyq kólemi, qajet bolǵan jaǵdaida, ishki naryqty turaqtandyrý jáne azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý maqsatynda ishki naryqqa baǵyttalatyn bolady.
«Respýblikanyń jalpy astyq saqtaý syiymdylyǵy 27,5 mln tonnany, onyń ishinde astyq qabyldaý kásiporyndarynda 12 mln tonnany, aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshilerde 15,5 mln tonnany quraidy. Saqtaý syiymdylyǵynyń kórsetilgen kólemi ótken jyldardan qalǵan qaldyq astyqty esepke alǵanda, boljanyp otyrǵan túsimdi saqtaý úshin jetkilikti», — dedi Omarov.
Sonymen qatar, ákimdikter elevatorlardyń 2020 jylǵy egindi qabyldaýǵa degen daiyndyǵyna, sondai-aq karantindik sharalardy yqtimal kúsheitý múmkindigin eskere otyryp, tanaptardan astyqtyń elevatorlarǵa úzdiksiz tasymaldanýyna turaqty monitoring júrgizip otyrýy qajet.
«Jinalǵan ónimniń (18 mln tonna) 3,5 mln tonnasy azyq-túliktik maqsatqa, 4,2 mln tonnasy jemshópke, 2,1 mln tonnasy tuqymdyq maqsatqa, 700 myń tonnasy ónerkásiptik óńdeýge baǵyttalatyn bolady. Boljanyp otyrǵan túsim belgili bir kólemderdi eksportqa jóneltýge de múmkindik beretin bolady. Bul rette biyl eksporttyq strategiianyń ótken jyldardan ózgesheligi bolmaidy jáne dástúrli naryqtarda basym oryndardyń saqtalýymen sipattalady. 2020/2021 marketingtik jylǵa arnalǵan eksporttyq áleýet undy qosa eseptegende 7,5-8 mln tonnany quraidy», — dedi aýyl sharýashylyǵy ministri.
Omarov atap ótkendei, qazirgi ýaqytta birinshi kezektegi mindet ósirilgen egindi shyǵynsyz jinap alý bolyp tabylady, bul rette Qazgidromet boljamyna sáikes qyrkúiek aiynda respýblikanyń soltústik-shyǵys bóliginde jaýyn-shashyn mólsheri normadan joǵary bolatynyn eskerý qajet.
Energetika ministri Nurlan Noǵaev 2020 jylǵy kúzgi dala jumystaryn júrgizý maqsatynda Energetika ministrligi Aýyl sharýashylyǵy ministrligimen birlesip «2020 jylǵy dala jumystaryna dizel otynyn jetkizý boiynsha oblystardy MÓZ-ge bekitý kestesin» ázirledi, onyń sheńberinde aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshiler úshin qajettilik 395 myń tonna kóleminde bekitildi. Osy jyldyń 21 tamyzyndaǵy jaǵdai boiynsha 26,9% oryndaldy. Josparlanǵan 395 myń tonnanyń 106,2 myń tonnasy tiep-jóneltildi, onyń ishinde:
- shildede 92,7%, josparlanǵan 74,6 myń tonnanyń 69,2 myń tonnasy tiep-jóneltildi;
- tamyzda 25,9%, josparlanǵan 142,7 myń tonnanyń 37 myń tonnasy tiep-jóneltildi;
- bekitilgen keste boiynsha qyrkúiek aiynda 140,8 myń tonna, qazan aiynda 36,8 myń tonna tiep-jóneltý josparlanýda.
Tiep-jóneltý tólemge sáikes júrgizilýde.
2020 jyldyń kúzgi-dala jumystaryn júrgizý úshin dizel otynynyń usynylatyn baǵasy qosymsha qun salyǵyn qosa alǵanda zaýytta tonnasyna 178 000 teńgeni quraidy nemese litrine 147 teńge (FCA shartymen – tiep-jóneltý stantsiiasy).
2020 jyldyń kúzgi-dala jumystaryn júrgizý úshin dizel otynynyń usynylatyn baǵasy qosymsha qun salyǵyn qosa alǵanda zaýytta tonnasyna 178 000 teńgeni quraidy nemese litrine 147 teńge. Jetkizý men saqtaýdy eskere otyryp, AShTÓ úshin boljamdy baǵasy MÓZ-den qashyqtyǵyna bailanysty litrine 155-169 teńge bolýy múmkin. Janarmai quiý stantsiiasynyń baǵasy litrine 178-den 193 teńgege deiin.
«Aýyl sharýashylyǵy qajettigi úshin dizel otynynyń arzandatylǵan quny janar-jaǵar mai naryǵynyń qatysýshylarymen kelisim boiynsha anyqtalady», — dedi N. Noǵaev.
Aqmola oblysynyń ákimi Ermek Marjyqpaev biyl Aqmola oblysynda aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń egistik alqabynyń kólemi 5 mln gektardy quraǵanyn, onyń ishinde: dándi jáne burshaq dándi daqyldar – 4,4 mln ga (2019 jylǵy deńgeiden 17,4 myń ga artyq), maily daqyldar – 210 myń gektardan astam, kartop – shamamen 16 myń ga (87 ga artyq) jáne kókónister – 3,5 myń ga (ótken jylǵy deńgeiden 55 ga artyq), mal azyǵy – 181 myń ga ekenin atap ótti.
Egin jinaýǵa 8 myńnan astam astyq jinaý kombainy qatysady, onyń ishinde qazirgi zamanǵy joǵary ónimdi tehnika — 3,5 myńnan astam, sondai-aq 2,5 myń destelegish (2020 jyly 67 astyq jinaý kombainy, 219 traktor, 41 egin egý kesheni satyp alyndy).
«Búgingi tańda dándi jáne burshaq dándi daqyldarynyń 654 myń gektary oryldy (egistik alqabynan 14,8%), shyǵymdylyǵy gektarynan 9,4 tsentnerdi quraidy. Jańa astyqty qabyldaý úshin 4,2 mln tonna jalpy saqtaý syiymdylyǵymen 65 astyq qabyldaý kásiporny daiyn. Jalpy, aýyl sharýashylyǵy qurylymdarynyń astyq saqtaý qoimalaryn eskere otyryp, 6,6 mln tonnadan astam astyqty saqtaý úshin múmkindik bar», — dedi Marjyqpaev.
Kúzgi-dala jumystaryn júrgizý úshin 73 myń tonna kepil berilgen dizel otyny bólindi.
Óz kezeginde Qostanai oblysynyń ákimi Arhimed Muhambetov dándi daqyldar jinaityn alqap oblys boiynsha 4 mln 051 myń gektardy quraitynyn atap ótti. Maily daqyldar 640,5 myń gektar, bul ótken jylǵydan 130,4 myń gektarǵa artyq. Sońǵy 4 jylda ártaraptandyrý sheńberinde maily daqyldar alqaby 289 myń gektarǵa ulǵaityldy. 10 tamyzdan bastap sharýashylyqtar egin jinaýǵa kiristi, búgingi kúni 591,4 myń gektar dándi daqyl bastyryldy nemese 14,7%.
«Biyl aýyl sharýashylyǵy qurylymdaryn qarjylandyrý aitarlyqtai ósti. Kóktemgi dala jáne egin jinaý jumystaryn júrgizýge 29,3 mlrd teńge alyndy. “Agrarlyq nesie korporatsiiasy” aktsionerlik qoǵamy arqyly 22,5 mlrd teńge bólindi, bul ótken jylǵydan 8,9 mlrd teńgege artyq. Onyń ishinde 3,2 mlrd teńge qarapaiym zattar ekonomikasy baǵdarlamasy boiynsha alyndy», — dedi Muhambetov.
Egin jinaý jumystaryna qolda bar barlyq kombain parki — 9,1 myń birligi qatysýda. Oblys taýar óndirýshileriniń tehnikalyq jaraqtandyrylýyn ulǵaitýǵa «AgromashHolding KZ» aktsionerlik qoǵamy aitarlyqtai qoldaý kórsetýde. 2019-2020 jyldary kásiporyn 445 «Esil» kombainyn jasap shyǵardy. Taýar óndirýshiler janar-jaǵar maimen qamtamasyz etilgen, bólingen kólemderi jetkilikti.
«Ónimdi saqtaý syiymdylyǵy 8,2 mln tonnaǵa arnalǵan. Sońǵy 3 jylda oblysta qosymsha 950 myń tonna ónimdi saqtaý syiymdylyqtary engizildi, jiyntyq ónimdiligi táýligine 53 myń tonna astyq bolatyn 44 keptirý agregaty satyp alyndy. Bul qýattylyqtar ósirilgen ónimdi ýaqytyly óńdeý, keptirý jáne saqtaý úshin jetkilikti. Jalpy, barlyq jumystar shtattyq rejimde júrgizilýde», — dedi Qostanai oblysynyń ákimi.
Soltústik Qazaqstan oblysynyń ákimi Qumar Aqsaqalov qazirgi ýaqytta astyqtyń 14,7% jinalǵanyn atap ótti. Shyǵymdylyq — gektardan 14 tsentner. 22,5 myńnan astam gektar alqaptan maily daqyldar jinap alyndy. Shyǵymdylyǵy — gektardan 9 tsentner. Oblys boiynsha bastyrýda ortasha táýliktik ónimdilik 160-170 myń ga nemese jalpy aýdannyń 4-4,5%-nen artyq bolady.
«Egin jinaý jumystary 4,2 mln gektar alqabynda júrgiziletin bolady. Import almastyrý aiasynda qaraqumyq alqaby 2,5 esege (1,7 - 4,2 myń ga), asburshaq alqaby 41-den 54 myń ga-ǵa ulǵaidy», — dedi Aqsaqalov.
Óńir diqandary 100 myń tonna mineraldy tyńaitqysh engizdi. Jyl sońyna deiin taǵy 30 myń tonna engiziledi.
Jyl basynan 35 mlrd teńgege 1 480 birlik jańa tehnika alyndy. Ol byltyrǵy jylmen salystyrǵanda, tehnika sany boiynsha 20 paiyzǵa, al aqshaǵa shaqqanda 1,5 ese kóp.
«Oblysqa 75 myń tonna arzandatylǵan dizel bólindi. Janar-jaǵarmai boiynsha problema joq. Astyq saqtaý qoimalarynyń syiymdylyǵy 6 mln 600 myń tonna. Bul óńirdiń qajettiligin tolyq qamtamasyz etip otyr. Jalpy, qajetti is-sharalardyń barlyǵy ýaqytynda jáne tolyq atqaryldy, bul oraq naýqanyn belgilengen merzimde ótkizýge múmkindik beredi», — dedi Aqsaqalov.
Qaraǵandy oblysynyń ákimi Jeńis Qasymbek dándi daqyldardy jinaý kólemi 896 myń gektardy quraǵanyn atap ótti. Onyń ishinde bidai 682,8 myń gektar, kartop 15,4 myń gektar, kókónis 3 myń gektar jáne maily daqyldar 23,2 myń gektardy quraidy.
«Búginde dándi daqyl egistikteri alqabynyń 67%-y jaqsy, 27,5%-y – qanaǵattanarlyq, 3%-y – nashar (27,3 myń ga) jáne 2,5%-y (21,3 myń ga) tamyz aiynyń basynda burshaq urýyna bailanysty jaramsyz jaǵdaida. Astyq negizinen 1,1% (9,6 myń ga) sútti, 34,2% (306,6 myń ga) sútti balaýyz, 54,5% (488,8 myń ga) – balaýyz jáne 10,2% (91,1 myń ga) tolyq pisý fazasynda», — dedi Qasymbek.
Biylǵy 25 tamyzdaǵy jaǵdai boiynsha 72,9 myń gektar alqap bastyryldy (8,1%). Bul ótken jylmen salystyrǵanda 14 myń gektarǵa artyq. Ortasha túsimdiligi gektaryna 10 tsentnerden 72,6 myń tonna astyq jinaldy. Egin orý jumystaryna 2 345 astyq orý kombainy qatysýda.
Kúzgi dala jumystaryna bólingen jeńildetilgen dizel otyny kestege sáikes tasylýda. Jalpy, oblys boiynsha astyqtyń qajetti kólemin saqtaýǵa qamba jetkilikti. Ylǵaldy astyqty keptirýge qolda bar keptirgishter daiyndyq sanatyna qoiyldy. Egin oraǵy kúndelikti baqylaýda.
