Táýelsizdik jyldarynda Qazaqstanda 141 mln sharshy metr turǵyn úi salyndy. Memleket elimizde turǵyn úi qurylysyn damytýdyń biryńǵai modelin ázirleýde, onyń negizgi qaǵidaty — turǵyn úidiń qoljetimdiligin, ásirese halyqtyń áleýmettik álsiz toptary úshin arttyrý. Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezidenti — Elbasy Nursultan Nazarbaev turǵyndardyń ómir súrý jaǵdailaryn jaqsartý jáne qoljetimdi múmkindikter jasaý maqsatynda turǵyn úi ipotekasynyń qoljetimdiligin arttyrýǵa múmkindik bergen ipotekalyq nesielendirýdiń jańa baǵdarlamalaryn engizýge bastamashy boldy.
«Nurly jer» memlekettik baǵdarlamasy turǵyn úi qurylysyn qoldaýdyń jańa tetikterin biriktiredi. 2018 jyly «7-20-25» baǵdarlamasy iske qosyldy, 5 jyl ishinde bul baǵdarlama 650 myń otbasyǵa nemese 2 mln-nan astam azamatqa baspanaly bolýǵa járdemin tigizýi tiis. 2019 jyly Elbasynyń bastamasy boiynsha jeńildik mólsherlemesi 2% jáne bastapqy jarnasy 10% bolatyn «Baqytty Otbasy» jańa baǵdarlamasy iske qosyldy. Jyl sońyna deiin keminde 6 myń otbasy osy baǵdarlama aiasynda turǵyn úi ala alady. Birinshi kezekte, kóp balaly otbasylar men múgedek balalardy tárbielep otyrǵan otbasylarǵa basymdyq beriledi. 2020 jyldan bastap osyndai 10 myń otbasy jyl saiyn baspanamen qamtylatyn bolady.
«Syndarly qoǵamdyq dialog – Qazaqstannyń turaqtylyǵy men órkendeýiniń negizi» atty Qazaqstan halqyna arnaǵan Joldaýynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev elimizde otbasy tabysynyń túrli deńgeilerine sáikes keletin biryńǵai turǵyn úi saiasatyn ázirleýdi tapsyrdy. Kezekte turǵan az qamtylǵan kóp balaly otbasylarǵa baspana berý máselesin úsh jyl ishinde sheshý qajet, al baspana satyp alýǵa jaǵdaiy joq azamattarǵa áleýmettik jalǵa alý tártibimen qonystaný úshin múmkindik berý kerek.
Memleket 2022 jylǵa qarai osy maqsattarǵa sáikes 240 mlrd teńgeden astam qarajat bóledi. Úkimet jyl sońyna deiin jaldamaly páterlerge, sondai-aq «Baqytty otbasy» baǵdarlamasy boiynsha jeńildetilgen baspana zaemyn alýǵa kezekte turǵandardy esepke alýdyń ulttyq biryńǵai júiesin qurýy kerek.
Turǵyn úi kezegi jyl saiyn 50 myń adamǵa artyp keledi, al áleýmettik turǵyn úiler 20 myń adamǵa paidalanýǵa berilýde. Osyǵan bailanysty, «Nurly jer» baǵdarlamasy boiynsha azamattardy olardyń múmkindikteri men statýstaryna qarai turǵyn úimen qamtýdyń údemeli júiesin engizý qarastyrylady. Mysaly, satyp alý quqyǵynsyz beriletin turǵyn úi tabysy joq nemese tabysy otbasynyń bir múshesine shaqqanda eń tómengi kúnkóris deńgeiinen az (29,7 myń teńge) bolatyn turǵyn úi kezeginde turǵandarǵa beriledi.
«Baqytty otbasy» baǵdarlamasy tabysy otbasynyń árbir múshesine shaqqanda eń tómengi kúnkóris deńgeiiniń 2 eselik shamasynan artyq bolmaityn (59,4 myń teńge) turǵyn úi kezegindegiler úshin qoljetimdi bolady.
JAO nesiege beriletin turǵyn úileri tabysy otbasynyń árbir múshesine shaqqanda eń tómengi kúnkóris deńgeiiniń eki eselik shamasynan 3,1 eselik shamasyna deiin (92 myń teńge) bolatyn turǵyn úi kezegindegilerge beriletin bolady.
Eń tómengi kúnkóris deńgeiiniń 3,1 eselik shamasynan tabysy joǵary azamattar «QIK» IU» AQ-nyń «Orda», «Baspana Hit», «7-20-25» baǵdarlamalarynyń, «TÚQJB» AQ-nyń «Óz úiim» baǵdarlamasynyń tektikterin paidalana alady.
Bul tásilder memlekettik qoldaýdyń ataýlyǵyn qamtamasyz etedi jáne turǵyn úi qurylysyn josparlaý tiimdiligin arttyrady.
7 jylda qalalar men óńirler ákimdikterindegi turǵyn úi alý kezegi 3,5 ese ósken
Turǵyndardyń basym bóligi úshin qoljetimdi turǵyn úi salýda aýqymdy sharalar qabyldaýda «Báiterek» holdingi júieli ról atqarady, sebebi, ol «Nurly jer» turǵyn úi qurylysy memlekettik baǵdarlamasyn iske asyrýdaǵy biryńǵai operator.
Mysaly, ákimdikter óz obligatsiialaryn shyǵarý tetigi arqyly alatyn qorlandyrý esebinen belgilengen baǵa boiynsha nesiege beriletin turǵyn úi qurylysy men onyń ótkizilýin qamtamasyz etedi.
Bul tetik árbir 2 jyl saiyn «revolverlik» printsip boiynsha qarajatty ainaldyryp, resýrstardy qosymsha bólmei-aq, jańa qurylysqa qaita baǵyttaýǵa múmkindik beredi. Jyl saiyn osy júiede 100 – 110 mlrd teńge qarajat ainalysqa túsedi, bul ákimdikterge 12 myń nesiege beriletin turǵyn úidi paidalanýǵa berýdi qamtamasyz etýge múmkindik beredi.
Óz kezeginde, Turǵyn úi qurylys jinaq banki turǵyndarǵa jyldyǵy 5% bolatyn jeńildikti turǵyn úi zaimdaryn berý arqyly ákimdikter salǵan turǵyn úilerge suranys men olardyń ótkizilýin yntalandyrady. Bastapqy jarna turǵyn úi sertifikattaryn paidalaný múmkindigimen 20%-dan kem emes bolady. Búgingi tańda TÚQJB júiesinde jinaqtaý somasy 716,7 mlrd teńgeni quraityn 1,46 mln kelisimshart bar. Barlyq kezeńde 1,52 trln teńgege 208 myńnan astam zaem berildi, onyń ishinde «Nurly jer» memlekettik baǵdarlamasyn iske asyrý kezeńinde 139 mlrd teńgege 18,3 myń zaem berildi.
2005 jyldan bastap turǵyn úimen qamtylý deńgeii 23%-ǵa artyp, 1 adamǵa shaqqanda 21,6 sharshy metrdi qurady. Elbasynyń tapsyrmasy boiynsha 2030 jylǵa qarai bul kórsetkishti BUU standarttaryna deiin — 1 adamǵa 30 sharshy metrge deiin jetkizý qajet. Orta eseppen, turǵyndar sanynyń ózgerýin eskerýmen, qazirgi mánimen salystyrǵanda, 2030 jylǵa qarai turǵyn úi qoryn 66%-ǵa arttyrý qajet. Ol úshin jyl saiyn jańa turǵyn úilerdi paidalanýǵa berý qarqynyn 8-10% deńgeiinde saqtap otyrý qajet.
Mynadai betalys baiqalyp otyr: memleket áleýmettik turǵyn úilerdi kóptep salǵan saiyn, oǵan kezek te arta túsýde.
Qazirgi kezde ákimdikterdegi turǵyn úi kezegi 3,5 ese ósken ( 2012 j. 1 qańtarda — 147 myń, 2019 j. 1 shildede — 512 myń adam). Buǵan demografiialyq protsester, kenttený jáne turǵyndardyń eńbek kóshi-qony sebep bolyp otyr.
Orta eseppen alǵanda, suranys jyl saiyn 50 myń adamǵa ósýde, al áleýmettik turǵyn úi 20 myń adamǵa berilýde.
Boljamdyq esepteýler boiynsha turǵyn úi kezegin jedeldetilgen qysqartý úshin aldaǵy 10 jylǵa 6 trln teńgege jýyq qarajat qajet, bul 552 myń adamdy turǵyn úimen qamtýǵa múmkindik beredi. Bul rette, bólingen qarajat qaitarymdy.
Ol úshin eń tómengi kúnkóris deńgeiin eskerýmen kezekte turǵandardyń tabysyna bailanysty turǵyn úidiń qoljetimdiligi satysy qurylady.
Birinshi baǵyt boiynsha, tabysy joq nemese tabysy otbasynyń 1 múshesine shaqqanda 1 eń tómengi kúnkóris deńgeiinen tómen turyǵn úi kezeginde turǵandarǵa satyp alý quqyǵynsyz jaldamaly turǵyn úi beriletin bolady.
Ekinshi baǵyt boiynsha, otbasynyń bir múshesine shaqqanda tabysy eń tómengi kúnkóris deńgeiiniń 2 kólemin quraityn turǵyn úi kezegindegilerge jyldyǵy 2%, bastapqy jarnasy 10% bolatyn, 25 jyl merzimge jeńildikpen nesielendirý usynylatyn bolady («2-10-25»).
Úshinshi baǵyt boiynsha, otbasynyń bir múshesine shaqqanda tabysy eń tómengi kúnkóris deńgeiiniń 3,1 deiin bolatyn turǵyn úi kezegindegilerge jyldyǵy 5% bolatyn, bastpaqy jarnasy 20%, 25 jyl merzimge nesiege beriletin turǵyn úi usynylady («5-20-25»).
Tórtinshi baǵyt boiynsha, otbasynyń bir múshesine shaqqaneda tabysy 3,1 eń tómengi kúnkóris deńgeiinen asatyn azamattar jyldyǵy 7%, bastapqy jarnasy 20% bolatyn, 25 jyl merzimge beriletin jeńildikti nesielendirýmen («7-20-25») jáne naryqtaǵy ónimdermen («Baspana-hit», «KIK-Orda», «Óz úiim» TÚQJB) baspanaly bola alady.
Bul tásilder memlekettik qoldaýdyń ataýlylyǵy men qarajatty paidalaný tiimdiligin qamtamasyz etedi.
Sonymen qatar, biyl maýsym aiynda «Muǵalimder men dárigerlerge arnalǵan jalǵa beriletin turǵyn úi» jeke baǵdarlamasy iske qosyldy. Qarjylandyrý kózderi — qazaqstandyqtardyń tabysy men resýrstardy naryqtyq tartý. Qarajatty mikshirleý jáne operatsiialyq shyǵystardy tómendetý esebinen aldaǵy 2 jyld bul ónimge 40 mlrd teńgege deiin qarajat baǵyttaý josparlanǵan. Bul elimiz boiynsha 3 myńǵa jýyq dárigerler men muǵalimderdi qamtamasyz etýge múmkindik beredi. Bul rette, ai saiynǵy tólem boiynsha jalǵa berý mólsherlemesi jylyna 3,1% quraidy.
2019 jylǵy 1 qazandaǵy málimetter boiynsha jergilikti atqarýshy organdarda turǵyn úi kezeginde turǵandar sany 526 myń adamdy qurady, bul 2012 jyldyń osyndai kezeńimen salystyrǵanda 3,5 kóp. Bul rette, negizgi úlesti — 44%-dy turǵyndardyń áleýmettik áljýaz toptary quraidy, 42% — memlekettik qyzmetkerler, biýdjettik uiymdar jumyskerleri men áskeri qyzmetkerler.
«Nurly jer» memlekettik baǵdarlamasy boiynsha qalai turǵyn úi alýǵa bolady?
«Nurly jer» baǵdarlamasy el turǵyndarynyń túrli sanattarynyń turǵyn úi máselelerin keshendi sheshýge baǵyttalady. Baǵdarlama satyp alý quqyǵynsyz jalǵa beriletin turǵyn úi salýda, nesiege beriletin turǵyn úi salýdy, jeke turǵyn úi qurylysyn damytýdy, jeke qurylys salýshylardyń turǵyn úi salýyn yntalandyrýdy qamtidy.
Jergilikti atqarýshy organdar salǵan nesiege beriletin turǵyn úidi alý úshin, qajet:
-
TÚQJB salymshysy bolý;
-
satyp alynatyn turǵyn úi qunynyń 20%-ynan kem emes kólemdegi bir rettik alǵashqy jarnany salý nemese jinaǵynyń bolýy;
-
QR azamattyǵynyń nemese oralman statýsynyń bolýy;
-
osy qalalarda turǵyn úi satyp alýǵa úmitker ótinim berýshiler úshin ótinip bergen sátte keminde eki jylǵa deiin Nur-Sultan jáne Almaty qalalarynda turǵylyqty jeri boiynsha turaqty tirkeýde bolýy;
-
turǵyn úiiniń bolmaýyn rastaýy;
-
tólem qabilettiligin rastaýy.
«Nurly jer» baǵdarlamasy aiasynda 9 aidyń qorytyndysy boiynsha nesiege beriletin turǵyn úi jelisi boiynsha 4 330 páter nemese 38,3% jyldyq josparǵa 258,1 myń sh.m. salyndy.
Jalǵa beriletin turǵyn úi jelisi boiynsha 2 344 páter nemese 15,6% jyldyq josparǵa 137,6 myń sh.m.
Turǵyn úilerdi paidalanýǵa berýden kósh basynda — Nur-Sultan jáne Almaty qalalary.
Ótinim berýshi Baǵdarlama talaptaryna sai kelgen jaǵdaida oǵan 25 jyl merzimge jyldyq 5% mólsherlemesi boiynsha zaim beriledi. Aldyn-ala turǵyn úi zaimyn alý úshin bastapqy jarna mólsheri – satyp alynatyn turǵyn úi qunynyń 20%-ynan kem emes. Aralyq turǵyn úi zaimyn alý úshin — satyp alynatyn turǵyn úi qunynyń 50%-nan kem emes.
Taza árleýdegi JAO nesiege beretin turǵyn úi qurylysy men ótkizilýiniń baǵa parametrleri 1 sharshy metri úshin: Nur-Sultan, Almaty qalalarynda jáne osy qalalar mańyndaǵy aimaqtarda, Shymkent, Atyraý, Aqtaý, Túrkistan qalalarynda 180 myń teńgege deiin, basqa óńirlerde — 140 myń teńgege deiin.
Baǵdarlamaǵa TÚQJB salymshylary, onyń ishinde JAO-da turǵyn úi kezeginde turǵandar qatysa alady. Satylatyn nysanda turǵyn úilerdiń keminde 50%-y JAO kezekte turǵandardyń arasynda bólinedi. JAO-da kezekte turǵandardyń ishinde suranys bolmasa, turǵyn úi TÚQJB basqa salymshylaryna satylady.
Baǵdarlama aiasynda salynǵan turǵyn úi baǵasynyń naryq baǵasymen salystyrǵanda tómen bolýyna orai turǵyndar arasynda úlken suranysqa ie. TÚQJB baǵdarlamasy iske asyryla bastaǵan sátten bastap 19 300 zaim berildi.
Biylǵy jylǵy qyrkúiek aiynyń qorytyndysy boiynsha barlyq qarjylandyrý kózderi esebinen 8,8 mln sh.m. turǵyn úi paidalanýǵa berildi, bul 2018 jyldyń uqsas kezeńine 99,8% quraidy. Jyldyq josparǵa turǵyn úidi paidalanýǵa berý paiyzy 67,7% qurady. Elimiz boiynsha barlyǵy 76 484 turǵyn úi , onyń ishinde – 32 779 jeke turǵyn úi paidalanýǵa berildi.
Ótken jylmen salystyrǵanda turǵyn úidi paidalanýǵa berý kóleminiń artýy elimizdiń 9 óńirinde jalǵasýda. Turǵyn úilerdi paidalanýǵa berý boiynsha Túrkistan (130,3%), Qyzylorda (120%), Almaty (116,6%), SQO (116,4%), Qostanai (116,2%), Atyraý (116,2%), Pavlodar (110,9%), Aqtóbe (109%) oblystary jáne Shymkent (112,6%) qalasy kósh basynda.
Nur-Sultan
Elordada 2019 jyldyń toǵyz aiynda memlekettik investitsiialar esebinen 980-nen astam páter paidalanýǵa berildi. Onyń ishinde: nesiege beriletin turǵyn úi – 250 páter, jalǵa beriletin turǵyn úi – 730-dan astam páter. Biyl jyl sońyna deiin qala ákimdigi 650-den astam páterdi paidalanýǵa beretin bolady.
Turǵyn úi qurylys jinaq júiesi arqyly nesielik turǵyn úi salý
Osy jyldyń basynan beri 364 páter berildi, onyń 182-si Nur-Sultan qalasy (14 kópbalaly otbasy) ákimdiginde kezekte turǵandar. Biylǵy qarasha aiynda atalǵan baǵyt boiynsha 250 páter berý josparlanǵan, onyń 125-i qala ákimdiginde kezekte turǵandar.
Satyp alý quqyǵynsyz jaldamaly turǵyn úi
Bul baǵyt aiasynda 2019 jyly 351 páter berildi, onyń ishinde: 191-i – halyqtyń áleýmettik álsiz toptary úshin, 160-y – kóp balaly otbasylar úshin. Osy jyldyń qarasha aiynda atalǵan baǵyt boiynsha 433 páter berý josparlanǵan, onyń 87-si — kóp balaly otbasylarǵa arnalǵan.
Sonymen qatar, qala ákimdigi jyljymaityn múlik naryǵynan 1050 páter satyp alý, olardy satyp alý quqyǵynsyz bes jylǵa deiingi merzimge jumys isteitin jastarǵa jalǵa berý jumystarymen ainalysýda.
Almaty
2019 jyly «Nurly jer» baǵdarlamasy aiasynda «Qazaqstannyń turǵyn úi qurylys jinaq banki» AQ jelisi boiynsha 1200-nan astam nesielik páter, satyp alýmen jalǵa beriletin turǵyn úi jelisi boiynsha 305 páter bólindi.
Sondai-aq, 2019 jyly «Nurly jer» memlekettik turǵyn úi qurylysy baǵdarlamasy aiasynda qalanyń kommýnaldyq turǵyn úi qorynan satyp alý quqyǵynsyz 282 páter taratyldy.
«Baqytty otbasy» memlekettik baǵdarlamasy aiasynda 284 otbasy turǵyn úi sertifikattaryna ie boldy.
2019 jyldyń shildesinde «tolyq emes otbasylar», «kóp balaly otbasylar», «múmkindikteri shekteýli balalardy tárbielep otyrǵan otbasylar» sanattary boiynsha jergilikti atqarýshy organdardyń kezeginde turǵan azamattarǵa 2%-ben turǵyn úi zaemdaryn berý bastaldy.
Baǵdarlama boiynsha 1790 ótinish qabyldandy. Qazirgi ýaqytta Bank Almaty qalasynyń kezekte turǵan azamattarynyń 312 baǵytyn qarastyrýda. Bank 109 nesielik qaryz berdi.
«7-20-25» ipotekalyq baǵdarlamasy boiynsha turǵyn úidi qalai alýǵa bolady?
«7-20-25» baǵdarlamasy qazirgi ýaqytta zaim boiynsha 7% tómen paiyzdyq mólsherlememen eń tiimdi ipotekalyq baǵdarlama retinde sanalady, bastapqy jarna turǵyn úi qunynyń 20% quraidy (Astana, Almaty, Aqtaý, Atyraý, Shymkent qalalary úshin turǵyn úidiń maksimaldy quny — 25 mln teńge), zaimdy óteý merzimi 25 jylǵa deiin uzartyldy.
QR Tuńǵysh Prezidenti — Elbasynyń tapsyrmasymen 2018 jyly QR Ulttyq Banki «7-20-25» ipotekalyq baǵdarlamasyn ázirledi. Baǵdarlama turǵyndardyń kópshiligine bastapqy naryqtan 25 jyl merzimge, turǵyn úi qunynyń 20% bastapqy jarnasymen, jyldyq 7% mólsherlemesimen turǵyn úi satyp alýǵa arnalǵan.
«7-20-25» qoljetimdi nesie sharttarymen árbir qazaqstandyq úshin turǵyn úi jaǵdailaryn jaqsartýdyń jańa múmkindikterin usynady. Qazaqstanda tuńǵysh ret tek qurylys salýshydan bastapqy naryqtan baspana alýǵa bolatyn turǵyn úi baǵdarlamasy qabyldandy, ony baǵdarlama qatysýshysy ózi tańdaidy. Qaryz alýshydan zaemdy usynǵany jáne qyzmet kórsetilgeni úshin komissiia alynbaidy. Sondai-aq, kepil múlkin jáne qaryz alýshynyń ómirin saqtandyrý mindetti emes, saqtandyrý qajet bolǵan jaǵdaida barlyq shyǵyndardy nesie bergen bank kóteredi. Buǵan deiin áreket etip turǵan ipotekalyq ónimderdiń birde-birinde osyndai nesieleý sharttary bolǵan joq.
«7-20-25» baǵdarlamasy boiynsha nesie alý úshin jeke tulǵa birneshe talaptarǵa sai bolýy kerek, olar:
● Qazaqstan azamattyǵy;
● menshik quqyǵynda QR aýmaǵynda turǵyn úiiniń bolmaýy;
● kásipkerlik nemese eńbek qyzmetinen turaqty rastalǵan kiristiń bolýy;
● ipotekalyq nesieleriniń bolmaýy.
Jalpy, Baǵdarlama iske asyryla bastaǵannan bastap, osy jyldyń 24 qazanyndaǵy jaǵdai boiynsha Nur-Sultan qalasy boiynsha ekinshi deńgeili bankterge turǵyn úi satyp alǵysy keletin azamattardan 81,9 mlrd teńge somasyna 5 980 ótinim qabyldandy, onyń ishinde 52,3 mlrd teńge somasyndaǵy 3 790 ótinimdi nesie berýshi bankter maquldady — bul Qazaqstannyń barlyq óńirleri arasyndaǵy eń joǵary kórsetkish.
Densaýlyq saqtaý, bilim berý, mádeniet jáne sport salalarynda jumys isteitin, arnaýly áleýmettik qyzmetter usynatyn, politsiia departamentinde jumys isteitin bilikti mamandar korpýsyn qoldaý maqsatynda Nur-Sultan qalasynyń ákimdigi baspana satyp alýǵa nominaly 1 mln teńge bolatyn turǵyn úi sertifikaty túrindegi alǵashqy jarnanyń bir bóligin jabady. Qazirgi ýaqytta joǵaryda atalǵan qyzmet salalary boiynsha Nur-Sultan qalasynyń biýdjetinen 397 mln teńgege 397 turǵyn úi sertifikaty berildi.
«Baqytty otbasy» baǵdarlamasy boiynsha turǵyn úi alýǵa kim úmitker bola alady?
Qazaqstanda tórt nemese odan da kóp balasy bar 340 myńǵa jýyq kóp balaly otbasy bar, onyń ishinde 31 725 myń otbasy resmi túrde baspanaǵa muqtaj otbasylar retinde ákimdikterdiń kezeginde tur. 2019 jyldyń shildesinen bastap atalǵan sanattaǵy azamattar úshin jyldyq 2%-ben ipotekalyq nesielendirýdiń «Baqytty otbasy» jeńildetilgen baǵdarlamasy iske qosyldy. Bul Elbasy bastamashy bolǵan, az qamtamasyz etilgen kóp balaly otbasylarǵa usynylǵan teńdessiz qoldaý túri. Bastapqy jarna — ákimdikterden turǵyn úi sertifikattaryn paidalaný múmkindigimen 10% bastalady. «Baqytty otbasy» baǵdarlamasy kóp balaly otbasylarǵa, tolyq emes otbasylarǵa jáne tabysy tómen, múgedek balalardy tárbielep otyrǵan otbasylarǵa nesie berýge arnalǵan.
Sonymen birge, turǵyn úi quny Nur-Sultan, Almaty, Shymkent, Atyraý, Aqtaý qalalarynda 15 mln teńgeden aspaýy kerek jáne qalǵan óńirlerde — 10 mln-ǵa deiin.
Búgingi tańda 2019 jylǵa 50 mlrd teńge berý josparymen, Turǵyn úi qurylys jinaq banki 46,6 mlrd teńgege 4 589 ótinimdi qabyldady, onyń ishinde 29,3 mlrd teńge bolatyn 2 875 zaem berildi.
Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáikes, 2020 jyldan bastap 2023 jylǵa deiin jyldyq berý jospary keminde 10 myń ótinimdi nemese shamamen 100 mlrd teńgeni quraidy.
Nesie berý sharttary:
- nesie mólsherlemesi — jyldyq 2%;
- bastapqy jarna — aldyn-ala turǵyn úi zaemyn alý úshin — satyp alynatyn turǵyn úi qunynyń keminde 10%;
- aralyq turǵyn úi zaemyn alý úshin — satyp alynatyn turǵyn úi qunynyń keminde 50%;
- zaem merzimi — 20 jylǵa deiin.
- zaemniń nysanaly maqsaty ‒ bastapqy (sonyń ishinde JAO nesielik turǵyn úii) jáne ekinshi naryqtan turǵyn úi satyp alý;
- Nur-Sultan, Almaty, Shymkent, Aqtaý, Atyraý qalalarynda turǵyn úi satyp alýǵa zaemnyń maksimaldy somasy 15 mln teńgeden aspaidy, al basqa óńirlerde 10 mln teńgeden aspaidy;
- kepilzattyq qamtamasyz etý ‒ QTQJB talaptaryna sáikes keletin múlik nemese satyp alynatyn turǵyn úi.
Nur-Sultan qalasynyń ákimdigi bastapqy naryqtan baspana satyp alý úshin nominaly 1 mln teńge bolatyn turǵyn úi sertifikaty túrindegi alǵashqy jarnanyń bir bóligin óteidi. Baǵdarlamaǵa qatysý úshin 2 365 joldama (834 kóp balaly otbasy, 1 143 tolyq emes otbasy, 388 múgedek balalary bar otbasy) berildi, onyń ishinde 7,2 mlrd teńge somasyna 521 nesielik zaem berildi (198 kóp balaly otbasy, 239 tolyq emes otbasy, 84 múgedek balalary bar otbasy) kórsetilgen sannan alǵashqy jarnanyń bir bóligin óteý úshin 1 mln teńgeden 50 turǵyn úi sertifikaty berildi.
«Áskeri baspana» baǵdarlamasynyń sharttary qandai?
TÚQJB «Áskeri baspana» — jyldyq 8%-ben jeńildikti nesielendirý ónimin ázirledi. Málim bolǵandai, 2018 jyldyń qańtarynan bastap zańnamaǵa áskeri qyzmetshilerge ózderi alatyn turǵyn úi tólemderi esebinen TÚQJB-da qarajat jinaqtaýǵa múmkindik beretin ózgerister engizildi. Turǵyn úidi bastapqy jáne qaitalama naryqtardan satyp alýǵa bolady. Búgingi tańda áskeri qyzmetshiler jalpy túsimi 149,3 mlrd teńge bolatyn 86,4 myń arnaiy shot ashty. TÚQJB 99 mlrd teńgege 6,5 myń zaem berdi.
Áleýmettik mańyzy bar mamandyqtar boiynsha da jekelegen baǵdarlamalar júzege asyrylyp jatyr. 2019 jyldyń maýsym aiynan bastap muǵalimder men dárigerler úshin satyp alý quqyǵymen jalǵa beriletin turǵyn úi berý baǵdarlamasy iske qosyldy. 2019-2020 jyldarǵa arnalǵan qarjylandyrýdyń jalpy kólemi 40 mlrd teńgeni quraidy, bul naryqta 3 myń páter alýǵa múmkindik beredi. Jalǵa beriletin turǵyn úi jyldyq 3,1%-ben bastapqy jarnasyz beriledi. Turǵyn úidi merziminen buryn qandai da bir aiyppulsyz satyp alý quqyǵy qarastyrylǵan. Búgingi tańda densaýlyq saqtaý, bilim jáne ǵylym ministrlikteri, sondai-aq, óńirler boiynsha da, turǵyn úimen qamtamasyz etiletin qyzmetkerlerdiń tizimderin qurastyrýda.
Jumys isteitin jastar satyp alý quqyǵynsyz jalǵa beriletin turǵyn úidi qalai ala alady?
Jastar jylyn iske asyrý aiasynda Elbasynyń tapsyrmasy boiynsha «Nurly jer» baǵdarlamasyna Nur-Sultan, Almaty jáne Shymkent qalalarynda jumys isteitin jastar úshin satyp alý quqyǵynsyz jalǵa beriletin turǵyn úi qurylysyn qarjylandyrý tetikteri engizildi.
Ótinim berýshi satyp alý quqyǵynsyz jalǵa beriletin turǵyn úi alý úshin ókiletti organǵa kelesi qujattardy usynady:
● osy Erejege qosymshaǵa sáikes forma boiynsha ótinish;
● ótinish berýshiniń jeke basyn kýálandyratyn qujat kóshirmesi (túpnusqasy jeke tulǵany sáikestendirý úshin usynylady);
● bilim týraly qujattyń kóshirmesi;
● neke týraly kýáliktiń kóshirmesi (bolǵan jaǵdaida);
● balalardyń týý týraly kýáliginiń kóshirmesi (bolǵan jaǵdaida);
● ótinim berýshi men otbasynyń barlyq músheleriniń jyljymaityn múlkiniń joqtyǵy (bar ekeni) týraly anyqtama;
● jumys ornynan anyqtama;
● ótinim berýshiniń 40 ailyq eseptik kórsetkishten kem emes kólemdegi ai saiynǵy tabysyn rastaityn sońǵy alty aidaǵy tabysy týraly anyqtama;
● Qazaqstan Respýblikasynyń Eńbek kodeksiniń 35-shi babyna sáikes eńbek ótilin rastaityn qujattar;
● bank esepshotynyń bar ekeni jáne nómiri týraly anyqtama jáne bank esepshoty boiynsha aqsha qaldyǵy men onyń aýdarylýy týraly kóshirme;
● ótinim berýshiniń túrli qyzmet salalaryndaǵy jeke jetistikterin rastaityn qujattar (bolǵan jaǵdaida).
Balldardy esepteý balldyq júie boiynsha júrgiziledi:
● naryqtaǵy asa suranysqa ie 100 mamandyq tizimine sáikes kásipti igergen ótinim berýshige – 10 ball;
● otbasyly bolǵan jaǵdaida – 5 ball, nekede turǵan ár jyly úshin za – 2 ball;
● bir balasy bolǵany úshin – 1 ball, odan keiingi ár balasy úshin – 2 ball;
● keminde 1 jyl jeke kásipkerlik qyzmetpen ainalysqany úshin – 5 ball, za ár jyly úshin –1 ball;
● ótinish berýshiniń túrli salalarda jeke jetistikteri bolǵan jaǵdaida – 2 ball;
●biýdjettik uiymdardaǵy eńbek qyzmeti úshin (memlekettik mekemeler men memlekettik kásiporyndar) – 5 ball, jumys ótiliniń ár jyly úshin – 1 ball;
● ekinshi deńgeili bankterdiń jinaq shottaryndaǵy (depozitterdegi) jinaqtardyń ár jyly úshin – 2 ball.
Balldar teń túsken jaǵdaida, ótinimdi ýaqyty boiynsha erterek bergen úmitkerge basymdyq beriledi.
Tsifrlyq tehnologiialdardy qoldaný turǵyn úi qurylysynda qalai kórinis beredi?
«Báiterek» holdingi 2018 jyly maýsymda «Nurly jer» memlekettik baǵdarlamasy aiasynda qarjylandyrylatyn nysandarǵa monitoring júrgizetin internet-portaldy jáne Sitýatsiialyq ortalyqty iske qosty. Portal óńirlerdegi turǵyn úi nysandarynyń salyný barysy týraly elektrondy aqparatty ornalastyratyn jergilikti atqarýshy organdarǵa arnaldy. Atalǵan málimetterdiń barlyǵy interaktivti Sitýatsiialyq ortalyqta naqty ýaqyt rejiminde kórsetiledi. Bul joba beinekameralardy, drondar men basqa tehnologiialardy qoldana otyryp salynyp jatqan barlyq nysandarǵa distantsiialyq montoring júrgizýge múmkindik beredi. «Aqyldy» kameralar nysandardaǵy tehnikany, qurylys kezeńleri men jumys kúshiniń qozǵalysyn asa joǵary dáldikpen tanidy. Bólingen qarajattyń igerilýin qadaǵalaý jáne derekter taldaýy negizinde tiisti sheshimder shyǵarý múmkindigi paida boldy.
Qazirgi tańda elektrondy derekter bazasy 300-ge jýyq salynyp jatqan nysandy qamtidy, onyń árqaisysy boiynsha jan-jaqty aqparat bar.
Tehnikalyq baqylaý ókilderi úshin arnaiy mobildi qosymsha jasaldy, ool qurylys alańynda telefonnan derekterdi júkteýge múmkindik beredi.
Toltyrý tártibi óndiristik jumystar kestesinen kórinedi, tehnikalyq baqylaý ókili nysanda neshe ret bolǵanyn kórýge bolady.
Sonymen qatar, osy joba mysalynda tsifrlandyrýdyń resýrstardy qalai únemdeitinin baiqaýǵa bolady. Qurylystyń burynǵy monitoring formaty aqparatty jinaýǵa aptasyna 8 jumys saǵatyn jáne bizdiń sarapshylarymyzdyń olardy jinaqtap, taldaýy úshin taǵy 8 saǵat ýaqytty qajet etetin.
Jańa portal bul ýaqytty 8 ese qysqartady. Búginde aqparatty alý úshin nebári 1 saǵat ýaqyt jáne ony óńdeý úshin 1 saǵat qana qajet. Monitoringtiń tsifrlyq formaty jyl saiyn holding biýdjetiniń 30 mln teńgege jýyǵyn únemdeidi.
Óz platformasynda tikelei tapsyrys berýshiler men deldalsyz jetkizýshilerdi biriktire alatyn «Onlain Marketpleisterdi» qoldaný arqyly infraqurylym nysandary men turǵyn úi qurylysyn arzandatýǵa zor múmkindikter týyndady.
Holding bul baǵyttaǵy jumystardy bastady. Bul barlyq taraptardyń operatsiialyq shyǵyndaryn orta eseppen 20%-ǵa azaitýǵa múmkindik beredi.
Bul rette belgilengen baǵalar boiynsha uzaqmerzimdi ofteik-kelisimsharttar júiesin engizý úi qurylys kombinattarynyń jáne otandyq qurylys materialdaryn óndirýshilerdiń júktemesin qamtamasyz etýge múmkindik beredi.
Marketpleister barynsha ashyq bolýy tiis jáne tolyq aqparat berýi kerek, bul josyqsyz jetkizýshilerdi boldyrmaidy.
Eger qurylystyń ózindik qunynda qurylys materialdarynyń úlesi 55%-dan joǵary bolatynyn eskersek, onda turǵyn úidiń 1 sh.m. úshin qurylys baǵasy orta eseppen 10%-ǵa tómendetile alady.
Mundai platformalardy jyljymaityn múlik naryǵy úshin de qurý qajet, munda turǵyndar, kommertsiialyq bankter, developerler, jeke qurylys salýshylar men memlekettik organdar biryńǵai alańǵa jinalyp, óz qyzmetterin usyna alatyn bolady.
2017 jyldyń tamyz aiynan bastap Turǵyn úi qurylys jinaq banki jelisi boiynsha «Baspana.kz» jyljymaityn múlik internet-portaly iske qosyldy, ol óz platformasynda TÚQJB barlyq klientterin, qurylys kompaniialary men memlekettik organdardy biriktirdi.
Endi qazaqstandyqtar «Nurly jer» memlekettik baǵdarlamasynyń sharttary boiynsha onlain-konsýltatsiia, daiyn jáne salynyp jatqan nysavndar, sharshy metriniń quny jáne bank ónimderi týraly aqparatty ala alady.
Portalda 153 myńnan asa qoldanýshy tirkelgen, «Nurly jer» memlekettik baǵdarlamasy boiynsha 356 nysan ornalastyrylǵan.
Onlain-alań arqyly turǵyn úi satyp alýshylar pýlyna qatysýǵa barlyǵy 222 myńnan asa ótinish berilgen, jalpy somasy 155 mlrd teńgege belgilengen baǵa boiynsha 17 myńnan astam páter satylǵan. 277 mlrd teńge somasyna 29 myńǵa jýyq páter ótkizilý satysynda.
IT-qyzmetter jelisiniń keńeitilýimen jáne «Aqyldy úi» júiesiniń elementteriniń engizilýimen qoljetimdi turǵyn úi ekojúiesiniń aýqymy birshama artady.
Mysaly, «E-SHANYRAQ» TKSh biryńǵai aqparattyq júiesiniń tolyqqandy rejimde engizilýi turǵyndarǵa úidi basqarýǵa onlain qatysýǵa, basqarýshy kompaniialardyń qarjyny nysanaly paidalanýyna monitoring júrgizýge jáne onyń ashyqtyǵyn qamtamasyz etýge múmkindik beredi.
Turǵyndar naqty ýaqyt rejiminde esepteýishteriniń kórsetkishteri men bekitilgen tarifterdiń negizinde qoiylǵan eseptiń durystyǵyn teksere alady. “Aqyldy” esepteý qurylǵylaryn ornatý kórsetiletin qzymet qunyn orta eseppen 35%-ǵa tómendetýge múmkindik beredi.
Osylaisha, qurylys salasyn tolyqqandy tsifrlandyrý, SMART-tehnologiialardy qoldaný jáne bailanystyń jappai qoljetimdi bolýy negizinde Qoljetimdi turǵyn úi ekojúiesi qalyptasatyn negizgi faktorlardyń biri bolyp sanalady, bul óz kezeginde ekonomikanyń irgeles salalaryn yntalandyrady.
Túptiń-túbinde munyń barlyǵy nátijeli jumyspen qamtýǵa, jumys oryndaryn ashýǵa, turǵyndar úshin ekonomikalyq jáne óndiristik resýrstar men múmkindikterge teń qoljetimdiliktiń bolýyna yqpalyn tigizedi.
Qurlystaǵy úleskerlik týraly neni bilý kerek?
Jeke qurylys salýshylar úshin turǵyn úi salýdaǵy negizgi másele - qoljetimdi qarjylandyrý.
Búgingi tańda turǵyn úi qurylysyndaǵy negizgi problemalardyń biri - qurylys salýshylar úshin qorlandyrýdyń “qymbat bolýy” jáne kommertsiialyq bankter tarapynan kepildik bazany qamtamasyz etý boiynsha talaptardyń qoiylýy.
Eger 2009 jyly bankter qorjynynda qurylys úlesi 20%-dan assa, búginde bul kórsetkish 3 ese azaiǵan jáne 7%-dan aspaidy.
«Báiterek» holdinginiń qarjy operatory retinde naryq resýrstaryn tartýǵa, aǵymdaǵy qarjy aǵymyn mikshirleýge, jeke qurylys salýshylar úshin qorlandyrýdyń qandai da bir «deldaldarsyz» arzandatýǵa múmkindikteri bar.
Nesie resýrstaryn sýbsidiialaý jáne kepildendirý tetikteri arqyly qurylys kompaniialaryna qoldaý kórsetý múmkindigi bar.
Mysaly, qurylys salýshylardyń nesielerin sýbsidiialaý arqyly «Damý» qor jalpy somasy 91,6 mlrd teńgege 87 jobaǵa qoldaý kórsetti. Bul qurylys kompaniialary úshin naryqtyq nasielerdi 50%-ǵa arzandatýǵa múmkindik berdi.
Turǵyn úi qoryn kepildendirý qory arqyly úleskerlik turǵyn úi qurylysyn kepildendirýdiń qosymsha jańa tetigi adal jeke qurylys salýshylarǵa turǵyndardyń qarajatyn 0%-ben tartýǵa múmkindik beredi.
Kommertsiialyq naryqta óziniń nemese zaim qarajaty arqyly turǵyn úi alǵysy keletin azamattar úshin úleskerlik qurylysty aiaqtaýǵa kepildikter beriledi. Eń aldymen ol azamattardyń qarajatynyń saqtalýyna jáne josyqsyz qurylys salýshylardan qorǵaýǵa baǵyttalǵan. Ol úshin 2016 jyly turǵyn úi qurylysyna úleskerlik qatysý týraly jańa Zań qabyldandy.
Zań boiynsha turǵyndardan úleskerlik qurylysqa qarajat tartý tek ákimdiktiń ruqsaty bolǵan jaǵdaida nemese bizdiń enshiles uiymymyz ‒ Turǵyn úi qurylysyn kepildendirý qory tarapynan kepil bolǵanda ǵana ruqsat etiledi.
Eger qurylys kompaniiasy Qordan kepildik alǵan bolsa, bul aqparat www.hgf.kz saitynda jariialanady. Búgingi tańda jalpy somasy 137,9 mlrd teńgege jobalar maquldandy. Bul turǵyndardyń kommertsiialyq naryqta 9,8 myńnan astam páterdi satyp alýǵa salymdaryn qorǵaýǵa múmkindik berdi.
Eger mundai kepildik bolmasa, onda qurylys salýshynyń úleskerlerdiń qarajatyn tartýǵa ákimdikten alǵan ruqsaty bolýy kerek, mundai aqparatty tiisti ákimdikten naqtylaýǵa bolady. Muny mindetti túrde bilý kerek, sebebi, aqparat naqty bolmaǵan jaǵdaida bar jaýapkershilik pen táýekel úleskerge júkteledi.
Aita keteiik, zań boiynsha úleskerlerdiń qarajatyn tartýǵa ákimdikten qurylys salýshy tek eki jaǵdaida ruqsat ala alady: eger ol óz esebinen ǵimarat qańqasyn turǵysǵan bolsa, al bul jobanyń jalpy qunynyń 40–60%-y, nemese bankten qarjylandyrý alǵan bolsa.
Eger qurylys salýshy qor kepildigin kórsetpese, al ákimdik bul nysan boiynsha tiisti ruqsat berilmegen dese, aqshańyzdy salyp eshqandai táýekelge barmaýńa keńes beremiz. Mundaida quqyq qorǵaý organdaryna júgingen jón.
