QR Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý ministrliginiń «Eńbek resýrstaryn damytý ortalyǵy» AQ (budan ári – ERDO) karantinniń bala týýǵa áseri týraly elaralyq zertteý júrgizdi, dep habarlaidy "Ult aqparat" atalmysh vedomostvonyń baspasóz qyzmetine silteme jasap.
Ulttyq statistikalyq derekterdi taldaý, zertteý júrgizilgen elderdiń kópshiliginde karantin týýǵa teris áser etkenin kórsetti.
Zertteý barysynda ERDO sarapshylary 2020 jylǵy qarashadan bastap 2021 jyldyń sońǵy aiyna deiingi kezeńge ártúrli elderdegi týý týraly naqty derekterdi ótken 4-5 jyldaǵy týý qarqyny negizinde eseptelgen jáne eger pandemiia jáne basqa ózgerister bolmasa, týý inertsiiasy boiynsha júretin trend mánderimen salystyrdy.
Osylaisha Portýgaliiada, Rýmyniiada jáne Chilide týý deńgeii sáikesinshe 9%-ǵa, 12%-ǵa jáne 19%-ǵa tómen bolǵany baiqaldy. AQSh pen Shveitsariiada mundai tómendeý 4-5%-dy qurady. Belgiia, Italiia, Sloveniia, Ispaniia, Ulybritaniia, Japoniia, Singapýr, Frantsiia elderinde týý kórsetkishi 1,3-2,5%-ǵa tómendedi (trendpen salystyrǵanda).
Alaida keibir elderde karantin jáne onymen bailanysty sharalar balanyń dúniege kelýine oń áser etti. Máselen Taivanda, Niderlandta, Koreia Respýblikasynda naqty týý kórsetkishi trendtik mánnen 3,1-5,6%-ǵa asyp tústi.
«2019 jyly Niderland pen Koreia Respýblikasyndaǵy jumyssyzdyq deńgeii óte tómen bolyp, 3,4% jáne 3,8%-dy qurady, al 2021 jylǵy shildege tiisinshe 3,1% jáne 3,3% boldy, iaǵni pandemiiaǵa deiin tipti az. Taivanda da jumyssyzdyq deńgeii óte tómen boldy: 2019 jyly 3,7% jáne 2021 jyldyń sáýirinde 3,6%. Bul degenimiz, Niderland, Koreia Respýblikasy jáne Taivan pandemiia kezinde jumyssyzdyq deńgeii odan da tómen bolǵan, daǵdaryspen sátti kúresýdegi birneshe elderdiń qataryna endi. Bul atalǵan elderdiń turǵyndarynyń kóńiline senim uialatyp, bebi-býmǵa yqpal etýi múmkin», – dep tujyrymdady ERDO Boljamdaý departamenti direktorynyń orynbasary Qaiyrbek Aiashev.
Trend máni Ýkrainada (7,3%-ǵa) jáne Reseide (8,8%-ǵa) asyp tústi. Alaida, bul Resei men Ýkrainada týýdyń karantinge deiingi kezeńmen salystyrǵanda joǵarylaǵanyn bildirmeidi. Mysaly sońǵy jyldary Ýkrainada týýdyń tómendeý úrdisi baiqaldy: burynǵy dinamikanyń saqtalýymen 2020 jyldyń qarashasynan 2021 jyldyń maýsymyna deiin týylǵandardyń sany 166,6 myńdy quraýy múmkin edi, biraq karantinniń arqasynda týýdyń tómendeý qarqyny baiaýlap, 178,8 myń náreste tirkeldi.
Reseide karantinniń jáne týýdy yntalandyrý sharalarynyń oń áseri kóptegen jyldar boiy jalǵasyp kele jatqan týý kórsetkishiniń tómendeýi qazirge kezde turaqtanǵany baiqalady. Máselen 2019 jylǵy qarashadan bastap 2020 jylǵy shildege deiin jańa týǵan náresteler sany 1 mln 29 myńdy qurady. Al 2020 jylǵy qarashadan bastap 2021 jylǵy shildege deiin – is júzinde osynsha – 1 mln 28 myń náreste dúniege keldi. Bul trendten 8,8%-ǵa joǵary.
«Kórshi elde» týý kórsetkishiniń turaqtanýy týýdy yntalandyrýdyń jańa sharalarynan týyndaýy múmkin. Sondyqtan sheshýshi faktor karantin nemese týýdy yntalandyrý sharalary boldy ma, ol basy ashyq másele jáne qosymsha zertteýdi qajet etedi. Taldaý úshin múmkindikter 2021 jyly týý kezektiligi boiynsha bala týýdyń qoljetimdi statistikasynyń bolmaýymen shektelip otyr», – dedi Qaiyrbek Aiashev.
Qazaqstanda týýdyń kúrt ósýi 2020 jyldyń III toqsanynan bastap baiqalady – týylǵandar sany 116,7 myńdy qurady, bul 2019 jylǵy III toqsanǵa qaraǵanda 8,4%-ǵa artyq. 2020 jylǵy IV toqsanda ósim 2019 jylǵy IV toqsanǵa qaraǵanda 9,5%-dy qurady. 2021 jylǵy I-II toqsandarda ósim 2020 jylǵy tiisti toqsandarǵa qaraǵanda 8,4 jáne 10,7%-dy qurady.
«Bizde (Qazaqstanda) karantin bebi-býmǵa ákeldi degen pikir keń taralǵan, alaida, 2020 jylǵy III jáne IV toqsanynyń kóp bóliginde bul tujyrym teris ekenin ańǵarýǵa bolady. 2020 jylǵy III toqsanda týǵan balalar 2019 jyldyń IV toqsanynda, tipti Ýhan turǵyndary jańa juqpaly koronavirýs týraly habardar bolmaǵan kezde boiǵa bitken. Sondai-aq, Qazaqstanda 2020 jylǵy IV toqsanda týǵan balalardyń az ǵana bóligi karantin kezinde boiǵa bitýi yqtimal, óitkeni alǵashqy karantindik shekteýler 2020 jyldyń naýryz aiynyń ortasynda-aiaǵynda engizildi», – dep túsindirdi sarapshy.
ERDO-da Qazaqstanda 2020 jyly bala týý kórsetkishiniń ósýiniń neǵurlym yqtimal sebebi retinde, 2020 jylǵy 1 qańtardan bastap tabysyna qaramastan, tórt jáne odan da kóp birge turatyn kámeletke tolmaǵan balalary nemese 23 jasqa deiingi kúndizgi oqý bóliminiń stýdentteri bar otbasylar úshin ai saiynǵy jańa járdemaqynyń engizilýin ataýda. Bul rette járdemaqynyń engizilýi týraly 2019 jyldyń qazan-jeltoqsanynda jariialandy.
Atalǵan járdemaqylardyń yntalandyrýshy rólin Qazaqstanda týý kezektiligi boiynsha bala týý statistikasy qosymsha rastaidy.
«2020 jyly Qazaqstanda 426 824 bala dúniege keldi, bul 2019 jylmen salystyrǵanda 24 514 balaǵa kóp. Bala týý ósiminiń basym bóligi (65%) kezektilik boiynsha tórtinshi balanyń týýy esebinen qamtamasyz etildi. Bala týýdyń 24%-ǵa ósýi balalardyń týý kezegi boiynsha besinshi esebinen qamtamasyz etildi. Osylaisha, Qazaqstanda kópbalaly otbasylar boiynsha jańa ai saiynǵy járdemaqy, negizinen kezek boiynsha 4 jáne 5 balanyń týylýyn yntalandyrady.
Qazaqstanda balalardyń dúniege kelýin odan ári zertteýdi 2021 jyldyń qorytyndysy boiynsha týý kezektiligi boiynsha balalardyń týýy týraly derekterge ie bola otyryp júrgizýge bolady, bul Qazaqstandaǵy bebi-býmnyń 2021 jyly nege jalǵasqanyn: kópbalaly otbasylar boiynsha járdemaqynyń engizilýine nemese karantinge bailanysty ma ekenin anyqtaýǵa múmkindik beredi», - dep túiindedi Qaiyrbek Aiashev.
Sońǵy qoljetimdi málimetterge sáikes, 2021 jyldyń qańtar-tamyzynda Qazaqstanda 296,5 myń bala dúniege keldi, bul ótken jyldyń sáikes kezeńimen salystyrǵanda 8,4%-ǵa kóp.
