Qazaqstan táýelsizdik alǵannan bastap bala quqyǵyna baǵyttalǵan 13 halyqaralyq qujatqa qol qoidy. Al byltyr Elbasy N.Nazarbaevtiń tapsyrmasymen bala quqyǵyna qatysty ýákiletti institýttyń quryldy. «Qazaqstan-2050» strategiiasynda: «Balalar bizdiń qoǵamnyń álsiz ári ózin-ózi qorǵai almaityn bóligi. Olardyń quqyǵy buzylmaýy qajet. Bizdiń elde týylǵan kez kelgen bala qazaqstandyq. Memleket onyń jaǵdaiyn jasap, qamyn oilaýy tiis», – dedi memleket basshysy. Qazaqstanda bala quqyǵyn qorǵaýǵa qatysty qandai sharalar atqarylyp jatyr?
Búginde elimizde 5 mln bala bolsa, onyń 1 mln 508 myńy mektep jasyna deiingi balalar. Qalǵan 3 mln.nan asa bala mektep jasyndaǵy balalar. Qazaqstan «Bala quqyǵy týraly» BUU Konventsiiasyna qosylǵannan bastap bala quqyǵyn qorǵaý jumysyna basa nazar aýdaryp, kúsh salyp jumys istep keledi. Elimiz BUU Komitetiniń usynystaryna súienip jumys atqarady. 2000 jyldan beri elimizde bala týý kórsetkishi 400 myńǵa, iaǵni 1,4 esege ósti. Al 1990 jyldan beri Qazaqstan ana men bala ólimin 3 esege kemitip, iod jetispeýshiligi sebebinen bolatyn aýrýlardy joidy. Sonymen qatar AITV men JITS aýrýlarynyń anadan balaǵa berilýin tolyqtai derlik joia aldy.
Elimiz egemendi bolǵan sátten-aq bala quqyǵyn qorǵaýdyń ulttyq modelin qurdy. Sondai-aq balaly otbasylarǵa memleket tarapynan kórsetiletin qoldaý bir júiege tústi.
Qazaqstanda kámeletke tolmaǵandarǵa arnalǵan 19 sot bar
Kámeletke tolmaǵandarǵa arnalǵan sot tóreligi búgingi kúni negizgi halyqaralyq standarttarǵa sai kele me? Bul suraqqa Adam quqyqtary ulttyq ortalyǵynyń jetekshisi Serik Ospanov jaýap beripti.
– Balalardyń quqyǵyn qorǵaý – el saiasatynyń basty baǵyttarynyń biri. Kámeletke tolmaǵandardyń quqyqtary men bostandyqtaryn qamtamasyz etý, balalardy zorlyq-zombylyqtan jáne qylmystyq qol suǵýshylyqtan qorǵaý – bizdiń memleketimizdiń basty áleýmettik mindeti. Onyń sheshimi sátti bolýy úshin memlekettik organdar men mamandar – psihologtar men áleýmettik qyzmetkerler arasyndaǵy ózara is-qimyldyń úilestirilgen mehanizmi qajet. Balanyń quqyqtary men múddelerin qorǵaý jasóspirim zańǵa qaishy keletin jaǵdailarda asa mańyzdy. Atap aitqanda, bala qylmystyq oqiǵanyń kýágeri ne qurbany bolǵan jaǵdaida nemese balanyń ózi zańdy buzǵanda naqty áleýmettik jáne quqyqtyq kedergilerge tap bolady. Óziniń «kámeletke tolmaǵan» degen statýysynyń sebebinen álsiz bolyp shyǵa keledi. Sol sebepti 10 jyl buryn Qazaqstanda kámelekte tolmaǵandarǵa arnalǵan sot engizildi. Qazir eldi kámeletke tolmaǵandarǵa arnalǵan 19 sot jumys istep keledi. Meniń oiymsha, bul sharalar kámeletke tolmaǵandarǵa qatysty sot tóreligin halyqaralyq standarttarǵa sai jańa deńgeige jetkizdi.
BUU sarapshylary Qazaqstannyń oń tájirbiesin moiyndaidy
Sot bala quqyǵynyń buzylǵany týraly azamattardyń aryzyn qarap, balalarǵa arnalǵan mekemelerde balalardyń quqyǵy qorǵalatyn-qorǵalmaitynyna qatysty monitoring júrgizedi. Serik Ospanovtyń aitýynsha, bala quqyǵy taptalǵany týraly ár azamattyń aryzy jeke qaralady. Árine, bul ortalyq jáne jergilikti memlekettik organdardyń basqarýymen júzege asady. Sot qyzmetkerleri monitoring júrgizý úshin sábiler úiin, balalar úiin, kámelettik jasqa tolmaǵandar ortalyǵyn, áleýmettik, aǵartý jáne ózge de mekemelerdi aralaidy. Mundai monitoringti júzege asyrýda Azaptaýlardyń aldyn alý jónindegi ulttyq aldyn alý mehanizmi men Adam quqyqtary jónindegi ýákildiń qyzmeti mańyzdy ról atqarady. Azaptaýlardyń aldyn alý jónindegi ulttyq aldyn alý mehanizmi mandatyna kámeletke tolmaǵandardy, arnaýly oqý oryndaryn qosa alǵanda, qamaýda ustaýdyń arnaiy rejimi, bilim berý koloniiasy, kámeletke tolmaǵandardy ýaqytsha ustaý jáne qamaý oryndarynda ustaýǵa arnalǵan kameralar, politsiia ýchaskeleri, psihiatriialyq jáne týberkýlez dispanserlerindegi balalar bólimsheleri, áielder úii koloniialary janyndaǵy balalar úii kiredi. Al 2017 jyly bul uiymnyń balalar mekemelerine qatysty mandatyn keńeitý týraly zań qabyldanǵan bolatyn. Zań jobasy atap aitqanda, jetim balalarǵa arnalǵan úiler, densaýlyq saqtaý jáne bilim berý júiesindegi ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalar, múgedek balalarǵa arnalǵan meditsinalyq jáne áleýmettik mekemeler jáne t.b. siiaqty mekemelerge monitoring júrgizýge múmkindik beredi. Sonymen birge halyqaralyq yntymaqtastyqty nyǵaitý – iývenaldy ádilet júiesin jetildirýdiń mańyzdy sharalardyń biri. 2016 jyly Birikken Ulttar Uiymynyń Balalar qorymen (IýNISEF) Qazaqstannyń 9 aimaǵynda Eýropalyq Odaqtyń Qazaqstandaǵy keńsesiniń qoldaýymen «Otbasyndaǵy zorlyq-zombylyq pen sot tóreligi salasyndaǵy bilim, kózqarastar men praktika» taqyrybynda zertteý júrgizildi. Onyń nátijeleri balalarǵa qatysty ádilettilik jáne turmystyq zorlyq-zombylyq salasyndaǵy balalarmen jumys isteitin halyqtyń jáne mamandardyń bilimin, kózqarasy men tájiribesin baǵalaýǵa múmkindik berdi. Byltyr halyqaralyq sarapshylardyń ombýsmenderimen kezdesý ótti. BUU sarapshylary balalardyń quqyqtaryn qamtamasyz etýdegi Qazaqstannyń oń tájiribesin, ulttyq zańnamany damytýdyń joǵary deńgeiin atap ótti jáne osy saladaǵy yntymaqtastyqty odan ári nyǵaitýǵa niet bildirgenin atap ótken jón.
18 qalada balalar men jastarǵa arnalǵan 20 qoǵamdyq qabyldaý bólmesi bar
Elimizde «QR iývenaldyq ádilet júiesiniń jumysyn jetildirý jáne osal toptardyń bilikti zań kómegine qoljetimdilik deńgeiin arttyrý» jobasy bar. Joba kámeletke tolmaǵandardyń isteri boiynsha sot tóreligi júiesiniń institýttarynyń qyzmetin jetildirýge baǵyttalǵan. Joba sheńberinde kámeletke tolmaǵandardyń isteri jónindegi sot tóreligi júiesine qatysatyn úkimettik emes uiymdar ókilderiniń bilim deńgeiin arttyrý boiynsha jumys júrgizilýde. Kámeletke tolmaǵandarǵa qatysty sot tóreligi salasyndaǵy ulttyq zańnamanyń qazirgi jaǵdaiy baqylanady jáne kámeletke tolmaǵandardyń quqyqtyq qyzmetterge qoljetimdiligi baǵalanady. Jobanyń arqasynda 18 qalada balalar men jastarǵa arnalǵan 20 qoǵamdyq qabyldaý bólmesi men «150» senim telefony damýǵa jańa serpin aldy. Mysalǵa aitar bolsaq, ótken jyly qoǵamdyq qabyldaý bólmeleriniń qatysýshylary naýryz ben qarasha arasynda 273 sot protsesine qatysa alǵan. Azamattar qoǵamdyq jobalarǵa túrli másele boiynsha keledi. Sonyń ishinde aliment tóleýdi qalpyna keltirý, balalarǵa qatysty zorlyq-zombylyqtyń bolǵanyn habarlaý jáne t.b. jaǵdailar bar. «150» senim telefonynyń qyzmet etip kele jatqanyna 12 jyl boldy. Osy ýaqyt ishinde 1,5 mln qońyraý túsken. Al byltyrǵy jyldyń qorytyndysy boiynsha bala quqyǵy buzylǵandyǵy týraly 8 452 qońyraý shalynǵan. Sońǵy jyldary aýyldyq aimaqtardan túsetin qońyraýdyń jiilegeni qýantady. Demek aýyldyń halqy da bala quqyǵy memlekettik organdar basshylyǵymen qorǵalatynyn túsine bastady.
Sondai-aq joba aiasynda aldyńǵy qatarly sheteldik tájirbielerdi meńgerý qolǵa alynýda. Qazir de atalmysh jobanyń jumysy jalǵasýda. Búginde halyqtyń álsiz kategorisymen jumys isteýde biliktiligi joǵary mamandar jasaqtaldy.
