قازاقستان تەۋەلسٸزدٸك العاننان باستاپ بالا قۇقىعىنا باعىتتالعان 13 حالىقارالىق قۇجاتقا قول قويدى. ال بىلتىر ەلباسى ن.نازارباەۆتٸڭ تاپسىرماسىمەن بالا قۇقىعىنا قاتىستى ۋەكٸلەتتٸ ينستيتۋتتىڭ قۇرىلدى. «قازاقستان-2050» ستراتەگيياسىندا: «بالالار بٸزدٸڭ قوعامنىڭ ەلسٸز ەرٸ ٶزٸن-ٶزٸ قورعاي المايتىن بٶلٸگٸ. ولاردىڭ قۇقىعى بۇزىلماۋى قاجەت. بٸزدٸڭ ەلدە تۋىلعان كەز كەلگەن بالا قازاقستاندىق. مەملەكەت ونىڭ جاعدايىن جاساپ, قامىن ويلاۋى تيٸس», – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى. قازاقستاندا بالا قۇقىعىن قورعاۋعا قاتىستى قانداي شارالار اتقارىلىپ جاتىر?
بٷگٸندە ەلٸمٸزدە 5 ملن بالا بولسا, ونىڭ 1 ملن 508 مىڭى مەكتەپ جاسىنا دەيٸنگٸ بالالار. قالعان 3 ملن.نان اسا بالا مەكتەپ جاسىنداعى بالالار. قازاقستان «بالا قۇقىعى تۋرالى» بۇۇ كونۆەنتسيياسىنا قوسىلعاننان باستاپ بالا قۇقىعىن قورعاۋ جۇمىسىنا باسا نازار اۋدارىپ, كٷش سالىپ جۇمىس ٸستەپ كەلەدٸ. ەلٸمٸز بۇۇ كوميتەتٸنٸڭ ۇسىنىستارىنا سٷيەنٸپ جۇمىس اتقارادى. 2000 جىلدان بەرٸ ەلٸمٸزدە بالا تۋۋ كٶرسەتكٸشٸ 400 مىڭعا, ياعني 1,4 ەسەگە ٶستٸ. ال 1990 جىلدان بەرٸ قازاقستان انا مەن بالا ٶلٸمٸن 3 ەسەگە كەمٸتٸپ, يود جەتٸسپەۋشٸلٸگٸ سەبەبٸنەن بولاتىن اۋرۋلاردى جويدى. سونىمەن قاتار ايتۆ مەن جيتس اۋرۋلارىنىڭ انادان بالاعا بەرٸلۋٸن تولىقتاي دەرلٸك جويا الدى.
ەلٸمٸز ەگەمەندٸ بولعان سەتتەن-اق بالا قۇقىعىن قورعاۋدىڭ ۇلتتىق مودەلٸن قۇردى. سونداي-اق بالالى وتباسىلارعا مەملەكەت تاراپىنان كٶرسەتٸلەتٸن قولداۋ بٸر جٷيەگە تٷستٸ.
قازاقستاندا كەمەلەتكە تولماعاندارعا ارنالعان 19 سوت بار
كەمەلەتكە تولماعاندارعا ارنالعان سوت تٶرەلٸگٸ بٷگٸنگٸ كٷنٸ نەگٸزگٸ حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي كەلە مە? بۇل سۇراققا ادام قۇقىقتارى ۇلتتىق ورتالىعىنىڭ جەتەكشٸسٸ سەرٸك وسپانوۆ جاۋاپ بەرٸپتٸ.
– بالالاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ – ەل ساياساتىنىڭ باستى باعىتتارىنىڭ بٸرٸ. كەمەلەتكە تولماعانداردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قامتاماسىز ەتۋ, بالالاردى زورلىق-زومبىلىقتان جەنە قىلمىستىق قول سۇعۋشىلىقتان قورعاۋ – بٸزدٸڭ مەملەكەتٸمٸزدٸڭ باستى ەلەۋمەتتٸك مٸندەتٸ. ونىڭ شەشٸمٸ سەتتٸ بولۋى ٷشٸن مەملەكەتتٸك ورگاندار مەن ماماندار – پسيحولوگتار مەن ەلەۋمەتتٸك قىزمەتكەرلەر اراسىنداعى ٶزارا ٸس-قيمىلدىڭ ٷيلەستٸرٸلگەن مەحانيزمٸ قاجەت. بالانىڭ قۇقىقتارى مەن مٷددەلەرٸن قورعاۋ جاسٶسپٸرٸم زاڭعا قايشى كەلەتٸن جاعدايلاردا اسا ماڭىزدى. اتاپ ايتقاندا, بالا قىلمىستىق وقيعانىڭ كۋەگەرٸ نە قۇربانى بولعان جاعدايدا نەمەسە بالانىڭ ٶزٸ زاڭدى بۇزعاندا ناقتى ەلەۋمەتتٸك جەنە قۇقىقتىق كەدەرگٸلەرگە تاپ بولادى. ٶزٸنٸڭ «كەمەلەتكە تولماعان» دەگەن ستاتۋىسىنىڭ سەبەبٸنەن ەلسٸز بولىپ شىعا كەلەدٸ. سول سەبەپتٸ 10 جىل بۇرىن قازاقستاندا كەمەلەكتە تولماعاندارعا ارنالعان سوت ەنگٸزٸلدٸ. قازٸر ەلدٸ كەمەلەتكە تولماعاندارعا ارنالعان 19 سوت جۇمىس ٸستەپ كەلەدٸ. مەنٸڭ ويىمشا, بۇل شارالار كەمەلەتكە تولماعاندارعا قاتىستى سوت تٶرەلٸگٸن حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي جاڭا دەڭگەيگە جەتكٸزدٸ.
بۇۇ ساراپشىلارى قازاقستاننىڭ وڭ تەجٸربيەسٸن مويىندايدى
سوت بالا قۇقىعىنىڭ بۇزىلعانى تۋرالى ازاماتتاردىڭ ارىزىن قاراپ, بالالارعا ارنالعان مەكەمەلەردە بالالاردىڭ قۇقىعى قورعالاتىن-قورعالمايتىنىنا قاتىستى مونيتورينگ جٷرگٸزەدٸ. سەرٸك وسپانوۆتىڭ ايتۋىنشا, بالا قۇقىعى تاپتالعانى تۋرالى ەر ازاماتتىڭ ارىزى جەكە قارالادى. ەرينە, بۇل ورتالىق جەنە جەرگٸلٸكتٸ مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ باسقارۋىمەن جٷزەگە اسادى. سوت قىزمەتكەرلەرٸ مونيتورينگ جٷرگٸزۋ ٷشٸن سەبيلەر ٷيٸن, بالالار ٷيٸن, كەمەلەتتٸك جاسقا تولماعاندار ورتالىعىن, ەلەۋمەتتٸك, اعارتۋ جەنە ٶزگە دە مەكەمەلەردٸ ارالايدى. مۇنداي مونيتورينگتٸ جٷزەگە اسىرۋدا ازاپتاۋلاردىڭ الدىن الۋ جٶنٸندەگٸ ۇلتتىق الدىن الۋ مەحانيزمٸ مەن ادام قۇقىقتارى جٶنٸندەگٸ ۋەكٸلدٸڭ قىزمەتٸ ماڭىزدى رٶل اتقارادى. ازاپتاۋلاردىڭ الدىن الۋ جٶنٸندەگٸ ۇلتتىق الدىن الۋ مەحانيزمٸ مانداتىنا كەمەلەتكە تولماعانداردى, ارناۋلى وقۋ ورىندارىن قوسا العاندا, قاماۋدا ۇستاۋدىڭ ارنايى رەجيمٸ, بٸلٸم بەرۋ كولونيياسى, كەمەلەتكە تولماعانداردى ۋاقىتشا ۇستاۋ جەنە قاماۋ ورىندارىندا ۇستاۋعا ارنالعان كامەرالار, پوليتسييا ۋچاسكەلەرٸ, پسيحياترييالىق جەنە تۋبەركۋلەز ديسپانسەرلەرٸندەگٸ بالالار بٶلٸمشەلەرٸ, ەيەلدەر ٷيٸ كولونييالارى جانىنداعى بالالار ٷيٸ كٸرەدٸ. ال 2017 جىلى بۇل ۇيىمنىڭ بالالار مەكەمەلەرٸنە قاتىستى مانداتىن كەڭەيتۋ تۋرالى زاڭ قابىلدانعان بولاتىن. زاڭ جوباسى اتاپ ايتقاندا, جەتٸم بالالارعا ارنالعان ٷيلەر, دەنساۋلىق ساقتاۋ جەنە بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸندەگٸ اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالار, مٷگەدەك بالالارعا ارنالعان مەديتسينالىق جەنە ەلەۋمەتتٸك مەكەمەلەر جەنە ت.ب. سيياقتى مەكەمەلەرگە مونيتورينگ جٷرگٸزۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. سونىمەن بٸرگە حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ – يۋۆەنالدى ەدٸلەت جٷيەسٸن جەتٸلدٸرۋدٸڭ ماڭىزدى شارالاردىڭ بٸرٸ. 2016 جىلى بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ بالالار قورىمەن (يۋنيسەف) قازاقستاننىڭ 9 ايماعىندا ەۋروپالىق وداقتىڭ قازاقستانداعى كەڭسەسٸنٸڭ قولداۋىمەن «وتباسىنداعى زورلىق-زومبىلىق پەن سوت تٶرەلٸگٸ سالاسىنداعى بٸلٸم, كٶزقاراستار مەن پراكتيكا» تاقىرىبىندا زەرتتەۋ جٷرگٸزٸلدٸ. ونىڭ نەتيجەلەرٸ بالالارعا قاتىستى ەدٸلەتتٸلٸك جەنە تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق سالاسىنداعى بالالارمەن جۇمىس ٸستەيتٸن حالىقتىڭ جەنە مامانداردىڭ بٸلٸمٸن, كٶزقاراسى مەن تەجٸريبەسٸن باعالاۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ. بىلتىر حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ ومبۋسمەندەرٸمەن كەزدەسۋ ٶتتٸ. بۇۇ ساراپشىلارى بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋدەگٸ قازاقستاننىڭ وڭ تەجٸريبەسٸن, ۇلتتىق زاڭنامانى دامىتۋدىڭ جوعارى دەڭگەيٸن اتاپ ٶتتٸ جەنە وسى سالاداعى ىنتىماقتاستىقتى ودان ەرٸ نىعايتۋعا نيەت بٸلدٸرگەنٸن اتاپ ٶتكەن جٶن.
18 قالادا بالالار مەن جاستارعا ارنالعان 20 قوعامدىق قابىلداۋ بٶلمەسٸ بار
ەلٸمٸزدە «قر يۋۆەنالدىق ەدٸلەت جٷيەسٸنٸڭ جۇمىسىن جەتٸلدٸرۋ جەنە وسال توپتاردىڭ بٸلٸكتٸ زاڭ كٶمەگٸنە قولجەتٸمدٸلٸك دەڭگەيٸن ارتتىرۋ» جوباسى بار. جوبا كەمەلەتكە تولماعانداردىڭ ٸستەرٸ بويىنشا سوت تٶرەلٸگٸ جٷيەسٸنٸڭ ينستيتۋتتارىنىڭ قىزمەتٸن جەتٸلدٸرۋگە باعىتتالعان. جوبا شەڭبەرٸندە كەمەلەتكە تولماعانداردىڭ ٸستەرٸ جٶنٸندەگٸ سوت تٶرەلٸگٸ جٷيەسٸنە قاتىساتىن ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمدار ٶكٸلدەرٸنٸڭ بٸلٸم دەڭگەيٸن ارتتىرۋ بويىنشا جۇمىس جٷرگٸزٸلۋدە. كەمەلەتكە تولماعاندارعا قاتىستى سوت تٶرەلٸگٸ سالاسىنداعى ۇلتتىق زاڭنامانىڭ قازٸرگٸ جاعدايى باقىلانادى جەنە كەمەلەتكە تولماعانداردىڭ قۇقىقتىق قىزمەتتەرگە قولجەتٸمدٸلٸگٸ باعالانادى. جوبانىڭ ارقاسىندا 18 قالادا بالالار مەن جاستارعا ارنالعان 20 قوعامدىق قابىلداۋ بٶلمەسٸ مەن «150» سەنٸم تەلەفونى دامۋعا جاڭا سەرپٸن الدى. مىسالعا ايتار بولساق, ٶتكەن جىلى قوعامدىق قابىلداۋ بٶلمەلەرٸنٸڭ قاتىسۋشىلارى ناۋرىز بەن قاراشا اراسىندا 273 سوت پروتسەسٸنە قاتىسا العان. ازاماتتار قوعامدىق جوبالارعا تٷرلٸ مەسەلە بويىنشا كەلەدٸ. سونىڭ ٸشٸندە اليمەنت تٶلەۋدٸ قالپىنا كەلتٸرۋ, بالالارعا قاتىستى زورلىق-زومبىلىقتىڭ بولعانىن حابارلاۋ جەنە ت.ب. جاعدايلار بار. «150» سەنٸم تەلەفونىنىڭ قىزمەت ەتٸپ كەلە جاتقانىنا 12 جىل بولدى. وسى ۋاقىت ٸشٸندە 1,5 ملن قوڭىراۋ تٷسكەن. ال بىلتىرعى جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا بالا قۇقىعى بۇزىلعاندىعى تۋرالى 8 452 قوڭىراۋ شالىنعان. سوڭعى جىلدارى اۋىلدىق ايماقتاردان تٷسەتٸن قوڭىراۋدىڭ جيٸلەگەنٸ قۋانتادى. دەمەك اۋىلدىڭ حالقى دا بالا قۇقىعى مەملەكەتتٸك ورگاندار باسشىلىعىمەن قورعالاتىنىن تٷسٸنە باستادى.
سونداي-اق جوبا اياسىندا الدىڭعى قاتارلى شەتەلدٸك تەجٸربيەلەردٸ مەڭگەرۋ قولعا الىنۋدا. قازٸر دە اتالمىش جوبانىڭ جۇمىسى جالعاسۋدا. بٷگٸندە حالىقتىڭ ەلسٸز كاتەگوريسىمەن جۇمىس ٸستەۋدە بٸلٸكتٸلٸگٸ جوعارى ماماندار جاساقتالدى.
