Qazaqstan Respýblikasy Prezidentiniń kómekshisi Murat Nurtileýov Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Qytai Halyq Respýblikasyna memlekettik saparynyń mán-jaiy týraly suhbat berdi, dep habarlaidy QazAqparat tilshisi.
- Murat Ábýǵaliuly, qazaq-qytai qarym-qatynasynyń tarihy tereń ekeni belgili. Eki memleket arasynda berik bailanystardyń ornaýyna eki halyqtyń ózara jaqyn qarym-qatynasy da zor yqpal etti. Dál qazir Qazaqstan Respýblikasy men Qytai Halyq Respýblikasy arasyndaǵy bailanysty qalai sipattap berer edińiz?
– Qytai men Uly Dalanyń ejelgi memleketteri ǵasyrlar boiy ózara tyǵyz bailanys ustap keldi. Yntymaqtastyqtyń basty kópiri - Uly Jibek joly – Shyǵys pen Batysty ekonomikalyq turǵydan ǵana emes, sonymen qatar, mádeni-gýmanitarlyq bailanystardyń da ózegine ainalǵan biregei saýda-tranzittik jeli bolǵan edi. Osy arqyly ideialarmen jáne bilimmen ózara almasýdyń qarqyndy protsesi júrdi. Munyń bári bizdiń ekijaqty qarym-qatynastarymyzdy jan-jaqty strategiialyq áriptestik deńgeiine kóterý úshin qolaily jaǵdai týǵyzdy. QR Tuńǵysh Prezidenti – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń jáne Qytai basshylarynyń tabandylyǵy men kúsh-jigeriniń arqasynda búgingi kúni álem Jibek jolynyń jańa zamanaýi tujyrymdamasyn jáne onyń qaita jańǵyrǵanyn kórip otyr. Halyqtar men memleketter arasyndaǵy ózara tiimdi saýda-sattyq – dostyqtyń, teń quqyqtyń, egemendik pen shekaralardyń myzǵymastyǵyn qurmetteýdiń kepili. Qytai 2002 jyldyń 10 mamyrynda Beijińde Qazaqstanmen memlekettik shekarany demarkatsiialaý týraly hattamaǵa qol qoiǵan alǵashqy el. Qujatqa Qazaqstan men Qytaidyń sol kezdegi Syrtqy ister ministrleri Qasym-Jomart Toqaev pen Tan Tsziasiýan qol qoidy. Búginde 1700 shaqyrymnan asatyn Qazaqstan-Qytai shekarasy dostyq pen ózara tiimdi yntymaqtastyqtyń shekarasyna ainaldy. Bul máseleler Qazaqstannyń ulttyq múddesi men halyqaralyq quqyq printsipterin tolyq saqtai otyryp rettelgenin umytpaiyq.
Biz kópjaqty jáne óńirlik uiymdar men forýmdar sheńberinde yntymaqtastyqty belsendi túrde kúsheitip kelemiz. Qazaqstan men Qytai halyqaralyq bastamalardy qoldaidy. Jahandyq kún tártibindegi kóptegen ózekti máseleler boiynsha bizdiń ustanymdarymyz sáikes keledi.
Búgingi tańda Qazaqstan-Qytai qatynastarynyń sharttyq-quqyqtyq bazasy ártúrli salalar boiynsha 250-den astam úkimetaralyq jáne vedomstvoaralyq kelisimderdi qamtidy.
Bul rette, 2002 jyly jeltoqsanda Beijińde qol qoiylǵan Tatýkórshilik, dostyq jáne yntymaqtastyq týraly shart, Strategiialyq áriptestikti belgileý jáne damytý týraly birlesken deklaratsiia (2005 j.), sondai-aq 2015 jyly qabyldanǵan Jan-jaqty strategiialyq áriptestik qatynastarynyń jańa kezeńi týraly birlesken deklaratsiia sekildi qujattardyń mańyzy erekshe. Osy qujattar taraptardyń yntymaqtastyqty odan ary tereńdete túsýge nietti ekenderin kórsetti.
Ekijaqty ekonomikalyq yntymaqtastyqqa keletin bolsaq, búginde ol tranzittik-kólik infraqurylymyn, saýdany, óńdeýshi ónerkásipti, qarjy jáne energetikalyq sektorlardy, mashina jasaýdy jáne basqa da mańyzdy salalardy qamtyp, oń nátije kórsetip otyr.
Bizdiń elderimiz birqatar aýqymdy ekonomikalyq jobalardy júzege asyryp, Eýropa men Aziia arasyndaǵy kólik kúre joldaryn qalyptastyrýda. Bul turǵyda bizdiń «Nurly Jol» jańa ekonomikalyq saiasatymyzdyń jáne Beijińniń «Jibek jolynyń ekonomikalyq beldeýi» bastamasynyń ushtasýy ózekti bolyp tabylady.
Osynyń barlyǵy eki memleketti uzaq merzimdi yntymaqtastyqqa, ózara syilastyqqa jáne memleketaralyq qarym-qatynastyń jalpy qabyldanǵan normalaryn saqtaýǵa baǵyttalǵanyn kórsetedi. Biz jaqyn kórshilermiz, sondyqtan pragmatikalyq jáne ózara batyl áriptestik eki halyqtyń órkendeýiniń negizgi faktory, sondai-aq óńirlik ál-aýqat pen qaýipsizdiktiń kepili bolyp tabylatynyn jaqsy túsinemiz.
– Qytai Qazaqstannyń eń iri syrtqy saýda seriktesteriniń biri. Búgingi kún tártibinde ekijaqty yntymaqtastyqtyń qandai máseleleri ózekti? Sizdiń oiyńyzsha, neni erekshe atap ótýge bolady?
– Durys aitasyz, Qytai búginde Qazaqstannyń iri saýda seriktesteriniń biri sanalady. Ekijaqty saýda kólemi byltyrdyń ózinde ǵana 11,7 mlrd dollardy qurady. Bul rette sońǵy jyldary ekijaqty saýda-sattyqtaǵy qurylym men tepe-teńdikti jaqsartý úrdisi baiqalyp otyrǵanyn atap ótkim keledi.
QR Ulttyq Bankiniń málimeti boiynsha, Qytai bizdiń elge investitsiia tartý jaǵynan Niderlandy, AQSh, Ulybritaniiadan keiingi tórtinshi orynda (15,6 mlrd.) tur. Buǵan qosa Qazaqstannyń barlyq investitsiialyq jobalary boiynsha naqty ustanymy memlekettik múddelerdi, kommertsiialyq maqsatty, qazaqstandyqtar úshin jańa jumys oryndaryn ashýdy eskere otyryp qalyptasady.
«Astana» Halyqaralyq qarjy ortalyǵy kooperatsiiaǵa úlken múmkindikter ashyp otyr. NASDAQ, London birjasymen jáne Goldman Sacks-pen qatar, AHQO birjasynyń quryltaishylary quramyna Shanhai qor birjasy men «Jibek Joly» Qory kirip otyr. Al Qytaidyń Memlekettik Damý Banki men China Construction Bank Ortalyq alańynan ózderiniń ókildikterin ashty.
Árine, kásiporyndar men iskerlik qaýymdastyqtan túrli jobalardy júzege asyrý jóninde kóptegen usynystar kelip túsedi. Olardyń eń perspektivaly jobalaryn muqiiat irikteý úshin birqatar ekijaqty qurylymdar bar. Atap aitqanda, Úkimet basshylarynyń birinshi orynbasarlary deńgeiinde Yntymaqtastyq jónindegi komitetti, QR men QHR biznes-toptarynyń ókilderi qatysatyn iskerlik keńesin, sondai-aq QR-QHR Óńiraralyq yntymaqtastyq forýmyn atap óter edim.
– Yntymaqtastyqtyń qolda bar áleýetin paidalana otyryp, bizge qai baǵytta ári qarai jyljýǵa bolady? Qandai salalar strategiialyq áriptestiktiń «draiveri» sanalady?
– Meniń oiymsha, bul jerde damýdyń jahandyq trendterin eskerý qajet. Birinshi kezekte, bul sandyq tehnologiialar salasy. Osy salada Qytai úlken tabystarǵa qol jetkizdi. Búgingi tańda QHR-da innovatsiialyq ekonomikanyń 5G, Big-Data, internet zattar, jasandy intellekt, bultty tehnologiialar jáne sýperkompiýterler, robottandyrý siiaqty baǵyttary jyldam damyp ketken. Álbette, Qazaqstan eksperimenttik zerthanalar, birlesken innovatsiialyq jáne IT-ortalyqtar qurýǵa múddeli ekeni túsinikti. Osyndai ortalyqtardy ornalastyrýda eń qolaily alańdardyń biri – «Astana Hab» IT-startaptardyń halyqaralyq tehnoparki.
Tez damyp kele jatqan Qytai sapaly ári ekologiialyq taza aýyl sharýashylyǵy ónimderin satyp alýǵa múddeli. Al, bizdiń elimiz aýqymdy agrarlyq múmkindikterge ie jáne Qytai naryǵyna shyǵarylatyn óz aýyl sharýashylyǵy taýarlarynyń eksportyn arttyrýdy kózdeidi.
Qazirgi ýaqytta bidai, qant, sút, et, jún, zyǵyr, qyzanaq, raps maiy jáne basqa da aýyl sharýashylyǵy ónimderin óńdeý jáne eksporttaý salasynda birqatar birlesken investitsiialyq jobalar iske asyrylýda.
Qytai – álemdegi eń iri energiia tutynýshy memleketterdiń biri ári jahandyq ekologiialyq bastamalardyń jaqtaýshysy. Sondyqtan qorshaǵan ortany qorǵaý, transshekaralyq ózenderdiń sý resýrstaryn utymdy basqarý, balamaly jáne jańartylatyn energiia kózderin damytý máseleleri kún tártibindegi ekijaqty ózara is-qimyldyń basym baǵyttary sanalady.
Ǵylym, bilim, kinematografiia jáne týrizmdi qosa alǵanda, mádeni-gýmanitarlyq saladaǵy ózara yqpaldastyq perspektivasynyń da áleýeti zor.
Bolashaqta osy baǵyttardyń barlyǵy Qazaqstan men Qytai arasyndaǵy jan-jaqty yntymaqtastyqty nyǵaita túsedi dep oilaimyn.
– Qazaqstan «Nurly Jol» memlekettik infraqurylymdyq damý baǵdarlamasyn tabysty júzege asyryp keledi. Qytai óziniń «Bir beldeý, bir jol» atty jahandyq bastamasyn qolǵa aldy. Qazirgi ýaqytta bizdiń elimizge osy eki aýqymdy jobalardyń ushtasýy qandai paida ákeledi?
– Búginde QHR – orasan zor naryǵy bar álemniń ekinshi ekonomikasy. Beijiń ótken qyryq jyldyń ishinde «Bir beldeý, bir jol» sheńberinde jahandyq infraqurylymdyq jobalardy iske asyrý úshin qajetti investitsiialyq jáne tehnologiialyq áleýetke ie boldy. Aitpaqshy, biyl QHR Tóraǵasy Si Tszinpinniń Nazarbaev Ýniversitetinde usynǵan «Jibek jolynyń ekonomikalyq beldeýi» bastamasynyń resmi túrde jariialanǵanyna 6 jyl tolady.
Bul turǵyda Qytaidyń transkontinentaldyq bastamalary Eýraziia júreginde ornalasqan jáne álemdik muhitqa shyǵa almaityn elimiz úshin jańa perspektivalar men múmkindikterge jol ashady. Qazaqstan óziniń tranzittik áleýetin damytý úshin Aziia, Eýropa jáne Taiaý Shyǵys ekonomikalyq poliýsteri arasyndaǵy dáneker retinde geoekonomikalyq ornyn ielenýge umtylady. Atalǵan ekonomikalyq poliýsterde qazirgi tańda álemdik JIÓ-niń 60 paiyzdan astamy shoǵyrlanǵan.
Qazaqstan Respýblikasy aýmaǵy arqyly ótetin tranzittik baǵyttar «Qytai – Ortalyq Aziia – Batys Aziia» jáne «Qytai-Úndiqytai» ekonomikalyq dálizderin qura otyryp, Qytaidyń Eýropa, Taiaý Shyǵys jáne TMD naryqtaryna jyldam shyǵýyna múmkindik beredi. Aita ketý kerek, Qazaqstan aýmaǵy arqyly Qytai men Eýropa arasyndaǵy tranzittik aǵyndardyń shamamen 50 paiyzy ótedi. Biraq naryqtaǵy básekelestik úlken bolǵandyqtan, biz qarqyndy báseńdetpeýimiz kerek.
Osy joǵaryda atalǵan mindetter, jalpy, osy eki baǵdarlamanyń ushtasýyna jaýap beredi.
«Nurly jol» memlekettik baǵdarlamasy aiasynda keleshegi bar infraqurylymdyq jobalar iske asyryldy. Olardyń ishinde: qurǵaq port jáne «Qorǵas – Shyǵys qaqpasy» AEA infraqurylymy, «Batys Eýropa – Batys Qytai» halyqaralyq tranzittik dáliziniń qazaqstandyq bóligi, sondai-aq jalpy uzyndyǵy 900 shaqyrymdy jýyq «Qazaqstan-Túrikmenstan-Iran» jańa temirjol dálizi bar.
UQU damytý máselesinde Qazaqstan Qytaidyń negizgi seriktesi dep aitýǵa bolady.
«Bir beldeý, bir jol» baǵdarlamasyn júzege asyrý barysynda Qazaqstan Qytaidyń negizgi seriktesi bolǵanyn atap ótý kerek.
– Prezident Qasym-Jomart Toqaevtyń Qytai Halyq Respýblikasyna alǵashqy saparynyń kún tártibinde qandai máseleler tur? Sapar baǵdarlamasy qandai bolady? Aldaǵy kezdesýlerden ne kútýge bolady?
– Biz Prezident Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevtyń QHR-ǵa jasaǵan alǵashqy memlekettik saparynyń sapaly ári mazmundy bolýyna basa mán beremiz. Qytai Halyq Respýblikasynyń qurylǵanyna 70 jyl tolýyna orai QHR Tóraǵasy Si Tszinpinniń shaqyrýy boiynsha bul sapardyń uiymdastyrylýy óte mańyzdy. Sapardyń ózektiligi eki el arasyndaǵy jan-jaqty strategiialyq áriptestikti odan ári nyǵaitýdyń jańa joldaryn izdeý qajettiliginen týyndap otyr.
Memlekettik sapar baǵdarlamasy – óte mazmundy. QHR Tóraǵasy Si Tszinpinmen kelissóz júrgizý josparlanǵan. Onyń qorytyndysy boiynsha jańa kezeńde jan-jaqty strategiialyq seriktestikti damytý týraly birlesken málimdemege qol qoiý josparlanyp otyr.
Sondai-aq QHR Memlekettik keńesiniń Premeri Li Ketsianmen jáne Halyq ókilderiniń búkilqytailyq jinalysy Turaqty komitetiniń tóraǵasy Li Chjanshamen kezdesýler ótedi dep kútilýde.
Memleket basshysynyń Qazaqstan-Qytai Iskerlik keńesiniń altynshy otyrysyna qatysýy josparlanǵan. Baǵdarlamaǵa sáikes Qytai qoǵamdyq ǵylymdar akademiiasynda sóz sóileidi.
Memleket basshysy sapar barysynda Chjetszian provintsiiasyndaǵy Hanchjoý qalasyna barady. Onda, atap aitqanda, Prezidenttiń «Alibaba Group» direktorlar keńesiniń tóraǵasy Djek Mamen kezdesýi, sondai-aq «Hikvision» kompaniiasyna barýy josparlanyp otyr. Sonymen qatar, sapar aiasynda qazaqstandyq tarapqa úlken derekterdi óńdeý úshin sýperkompiýter berý týraly kelisimge qol qoiylady.
Jalpy alǵanda shamamen on qujatqa qol qoiylmaq. Atap aitqanda, aýyl sharýashylyǵy ónimin eksporttaý, Tótenshe jaǵdailar kezindegi yntymaqtastyq, IT-tehnologiialar, elektrondyq saýda salalary boiynsha eki jaqty kommertsiialyq kelisimder jasalady.
Jalpy, Memleket basshysynyń QHR-ǵa aldaǵy sapary Qazaqstannyń uzaq merzimdi strategiialyq múddelerine sai keledi. Bizdiń syrtqy saiasatymyz halyqqa is júzinde paida ákelýdi, jańa ósim kózderi men jumys oryndaryn ashýǵa yqpal etýdi, qazaqstandyqtardyń ál-aýqatyn arttyrýǵa járdemdesýge baǵyttalǵan. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń basty ustanymy osyndai.
- Suhbatyńyz úshin rahmet!
