Foto: gov.kz
Elimizde bir aidyń ishinde 300-den asa qytailyq kompaniia tirkelip, sońǵy 3,5 jyldaǵy eń joǵarǵy kórsetkishke jetti. Bul týraly DATA HUB telegramm arnasy habarlady. Osynǵan bailanysty Ult.kz tilshisi sarapshy Qanat Qaharulynan suhbat alǵan edi.Kórsetilgen telegram arnanyń jazýynsha Qazaqstanda Qytai biznesi 1,5 jyldan beri qarqyndy damyp keledi. Bizdiń elde biznes júrgizip otyrǵan shetel kompaniialarynyń ishinde Resei ‒ birinshi orynda, Ózbekstan ‒ ekinshi, al Qytai ‒ úshinshi orynda eken. Biraq bir aida Resei Federatsiiasynyń kórsetkishi 22 birlikke, 23,1 myńǵa deiin qysqarǵan. Al Qytai ‒ 307 birlikke artyp, 7,1 myńǵa jetti.
L.N.Gýmilev atyndaǵy Eýraziia ulttyq ýniversitetiniń aimaqtaný kafedrasynyń doktoranty, Astana qalasynyń Nazarbaev Ziiatkerlik mektebi (IB), Gýmanitarlyq pánder kafedarasy oqytýshysy Qanat Qaharuly Qytai-Qazaqstan saýda-ekonomikalyq qatynastarynyń damýy jáne Qytai kompaniialarynyń kóbeiýiniń sebepterine Qytai eliniń ishki jáne syrtqy sebebimen qarastyrýǵa bolatynyn aitty.
Foto: Qanat Qaharulynyń jeke muraǵatynan
Syrtqy sebep nemese Qazaqstannyń beretin mumkindikteri
Qanat Qaharuly aldymen geografiialyq jáne resýrstyq artyqshylyqtar týraly aitty.
«Qazaqstan Qytaidyń Ortalyq Aziiadaǵy birinshi aialdamasy, Qytaidyń Batys naryqyna shyǵýynda mańyzdy ról atqarady. Sonymen birge, Qazaqstan Qytaidy kerekti shikzat resýrstarmen (munai, tabiǵi gaz jáne ýran siiaqty) qamtamasyz ete alady», ‒ deidi sarapshy.
Saiasatta qoldaý jáne investitsiiany ońtailandyrý týraly da sóz etken suhbattasymyzdyń aitýynsha sońǵy jyldary Qazaqstanda qytailyq kompaniialardy tirkeý, kedendik rásimdeý jáne logistika protsedýralaryn ońtailandyrý úshin «Jasyl arnalar» siiaqty saiasat engizildi. Sondai-aq «Bir beldeý, bir jol» bastamasy aiasynda salyq jeńildikteri berildi. Bul Qytai kompaniialarynyń Qazaqtanda damýyna tiimdilik alyp keldi.
Ekonomikalyq transformatsiia
Mamannyń sózinshe Qazaqstan energetikaǵa táýeldi ekonomikadan ártaraptandyrylǵan ekonomikaǵa kóshýde. Onyń ishinde óńdeý ónerkásibi, logistika jáne aqparattyq tehnologiialardyń damýyna basa mán beredi. Bul Qytailyq kompaniialarǵa jańa investitsiialyq múmkindikter usynady.
«Qytaidyń ishki sebebi ‒ Qytai ónerkásiptik kásiporyndar men kólikterden shyǵatyn ziiandy gazdar men himikattardan týyndaǵan kúrdeli ekologiialyq problemalardan zardap shegýde. Qytaidy modernizatsiialaýda alǵa qoiylǵan maqsattardyń biri ‒ qorshaǵan ortanyń lastanýymen kúresý jáne ziiandy shyǵaryndylardy azaitý. Premer-ministr Li Ketsian 2013 jyly qyzmetine kiriskennen beri úkimet halyqaralyq óndiristik qýattaǵy yntymaqtastyqty damytý úshin kóp kúsh salyp jatyr. Resmi Sinhýa aqparat agenttigi 2023 jylǵa qarai 20 million tonna bolat pen 30 million tonna tsement qýatyn shetelge kóshiretinin habarlady», ‒ dep otyr ol.
Qanat Qaharuly Qazaqstandaǵy Resei biznesiniń azaiyp, Qytai kompaniialarynyń kerisinshe ósýi arasynda bailanys bar ekenin aitady.
«Qazirgi tańda Resei Ýkrainadaǵy «áskeri opepratsiiasymen» (Resei solai ataidy) ainalysyp jatyr. Bul batys elderiniń narazylyǵyn kúnen kúnge kúsheitip, Reseige ekonomikalyq sanktsiia salýda. Strategiialyq áriptesi bolǵan Qytaiǵa Reseidiń ekonomikasynyń táýeldiligi artyp jatyr. Sol sebepti Ortalyq Aziiada Qytai yqpalynyń artýy jáne Reseidiń «bir kózin juma qaraýy» esh tańqalarlyq jaǵdai emes», ‒ deidi sarapshy.
Al Qytai biznesiniń Qazaqstanda ósýi ekonomikalyq táýeldilikke alyp kelmei me? Bul týraly Qanat Qaharuly bylai deidi:
«Álemde ekonomikalyq qatynastar týraly bir teoriia bar. Ony «Aimaqtyq ekonomikalyq yntymaqtastyq teoriiasy» deidi. Belgili bir geografiialyq aimaqtaǵy elderdiń saýda kedergilerin azaitý, ekonomikalyq saiasatty úilestirý, ortaq infraqurylymdy damytý jáne ózara qarjylyq paidaǵa qol jetkizý maqsatynda ekonomikalyq qatynastar ornatýǵa tyrysady. Alaida, kei ǵalymdardyń kózqarasy boiynsha, aimaqtaǵy ǵylym men tehnikasy damyǵan beldi elder mańyndaǵy álsiz elderdi ekonomikalyq kelisimsharttarǵa qol qoiǵyzý arqyly olardyń shikizattaryn óndirip, ózderine ónim retinde satyp, aimaqty shikizat bazasy jáne aqsha tabatyn naryq retinde ýysynda ustaýǵa tyrysady. Menińshe bul álemdik saiasattaǵy tabihi qubylys», ‒ deidi ol.
Elimizde Qytai kapitalynyń artýyna qazaqstandyq qoǵam men biznes qalai qaraidy?
«Elimiz mańyndaǵy kez kelgen alpaýyt elmen ádil ekonomikalyq qatynastar qurýy kerek. Sonda ǵana qoǵamdyq narazylyq týdyrmaidy» dep esepteidi sarapshy.
«Eń áýeli óndiristik-tehnikalyq damý, jumyspen qamtý, jáne memleketke ekonomikalyq kiris alyp kelgende ǵana Qazaqstan qoǵamynyń qoldaýyna ie bola alady. Eger olai bolmasa, ádiletsiz qatynastar narazylyqqa alyp keletini anyq», ‒ deidi aimaqtanýshy.
«Bul baǵyttaǵy úkimettiń baqylaý nemese retteý saiasaty jetkilikti me? Aldaǵy birneshe jylda Qytai biznesiniń Qazaqstandaǵy úlesi qalai ózgeredi dep boljar edińiz?» ‒ degen tilshi suraǵyna aimaqtanýshy kelesidei jaýap berdi:
«Menińshe Perzidenttimizdiń bastamasymen Astana qarjy ortalyǵy sheteldik investirlermen timdi jumystar atqarýda jáne atap ótetin jaittyń biri, Prezidentimiz QR Ulttyq qaýipsizdik komitetiniń janynan sybailas jemqorlyqqa qarsy arnaiy qyzmet qurý týraly Jarlyqqa qol qoidy. Memlekettik organdar óz tetikterin tiimdi paidalansa qaýyp-qater azaiady. Keleshekte Qytai-Qazaqstan qatynastary odan áry damidy. Degenmen árbir jasalǵan kelisimshartty muqiiat qadaǵalap, útir-núktesine deiin qarastyrýmyz kerek dep oilaimyn», ‒ deidi sarapshy Qanat Qaharuly.
