فوتو: gov.kz
ەلٸمٸزدە بٸر ايدىڭ ٸشٸندە 300-دەن اسا قىتايلىق كومپانييا تٸركەلٸپ, سوڭعى 3,5 جىلداعى ەڭ جوعارعى كٶرسەتكٸشكە جەتتٸ. بۇل تۋرالى DATA HUB تەلەگرامم ارناسى حابارلادى. وسىنعان بايلانىستى Ult.kz تٸلشٸسٸ ساراپشى قانات قاھارۇلىنان سۇحبات العان ەدٸ.كٶرسەتٸلگەن تەلەگرام ارنانىڭ جازۋىنشا قازاقستاندا قىتاي بيزنەسٸ 1,5 جىلدان بەرٸ قارقىندى دامىپ كەلەدٸ. بٸزدٸڭ ەلدە بيزنەس جٷرگٸزٸپ وتىرعان شەتەل كومپانييالارىنىڭ ٸشٸندە رەسەي ‒ بٸرٸنشٸ ورىندا, ٶزبەكستان ‒ ەكٸنشٸ, ال قىتاي ‒ ٷشٸنشٸ ورىندا ەكەن. بٸراق بٸر ايدا رەسەي فەدەراتسيياسىنىڭ كٶرسەتكٸشٸ 22 بٸرلٸككە, 23,1 مىڭعا دەيٸن قىسقارعان. ال قىتاي ‒ 307 بٸرلٸككە ارتىپ, 7,1 مىڭعا جەتتٸ.
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازييا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ aيماقتانۋ كافەدراسىنىڭ دوكتورانتى, استانا قالاسىنىڭ نازارباەۆ زيياتكەرلٸك مەكتەبٸ (IB), گۋمانيتارلىق پەندەر كافەداراسى وقىتۋشىسى قانات قاھارۇلى قىتاي-قازاقستان ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستارىنىڭ دامۋى جەنە قىتاي كومپانييالارىنىڭ كٶبەيۋٸنٸڭ سەبەپتەرٸنە قىتاي ەلٸنٸڭ ٸشكٸ جەنە سىرتقى سەبەبٸمەن قاراستىرۋعا بولاتىنىن ايتتى.
فوتو: قانات قاھارۇلىنىڭ جەكە مۇراعاتىنان
سىرتقى سەبەپ نەمەسە قازاقستاننىڭ بەرەتٸن مۇمكٸندٸكتەرٸ
قانات قاھارۇلى الدىمەن گەوگرافييالىق جەنە رەسۋرستىق ارتىقشىلىقتار تۋرالى ايتتى.
«قازاقستان قىتايدىڭ ورتالىق ازيياداعى بٸرٸنشٸ ايالداماسى, قىتايدىڭ باتىس نارىقىنا شىعۋىندا ماڭىزدى رٶل اتقارادى. سونىمەن بٸرگە, قازاقستان قىتايدى كەرەكتٸ شيكزات رەسۋرستارمەن (مۇناي, تابيعي گاز جەنە ۋران سيياقتى) قامتاماسىز ەتە الادى», ‒ دەيدٸ ساراپشى.
ساياساتتا قولداۋ جەنە ينۆەستيتسييانى وڭتايلاندىرۋ تۋرالى دا سٶز ەتكەن سۇحباتتاسىمىزدىڭ ايتۋىنشا سوڭعى جىلدارى قازاقستاندا قىتايلىق كومپانييالاردى تٸركەۋ, كەدەندٸك رەسٸمدەۋ جەنە لوگيستيكا پروتسەدۋرالارىن وڭتايلاندىرۋ ٷشٸن «جاسىل ارنالار» سيياقتى ساياسات ەنگٸزٸلدٸ. سونداي-اق «بٸر بەلدەۋ, بٸر جول» باستاماسى اياسىندا سالىق جەڭٸلدٸكتەرٸ بەرٸلدٸ. بۇل قىتاي كومپانييالارىنىڭ قازاقتاندا دامۋىنا تيٸمدٸلٸك الىپ كەلدٸ.
ەكونوميكالىق ترانسفورماتسييا
ماماننىڭ سٶزٸنشە قازاقستان ەنەرگەتيكاعا تەۋەلدٸ ەكونوميكادان ەرتاراپتاندىرىلعان ەكونوميكاعا كٶشۋدە. ونىڭ ٸشٸندە ٶڭدەۋ ٶنەركەسٸبٸ, لوگيستيكا جەنە اقپاراتتىق تەحنولوگييالاردىڭ دامۋىنا باسا مەن بەرەدٸ. بۇل قىتايلىق كومپانييالارعا جاڭا ينۆەستيتسييالىق مٷمكٸندٸكتەر ۇسىنادى.
«قىتايدىڭ ٸشكٸ سەبەبٸ ‒ قىتاي ٶنەركەسٸپتٸك كەسٸپورىندار مەن كٶلٸكتەردەن شىعاتىن زيياندى گازدار مەن حيميكاتتاردان تۋىنداعان كٷردەلٸ ەكولوگييالىق پروبلەمالاردان زارداپ شەگۋدە. قىتايدى مودەرنيزاتسييالاۋدا العا قويىلعان ماقساتتاردىڭ بٸرٸ ‒ قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋىمەن كٷرەسۋ جەنە زيياندى شىعارىندىلاردى ازايتۋ. پرەمەر-مينيستر لي كەتسيان 2013 جىلى قىزمەتٸنە كٸرٸسكەننەن بەرٸ ٷكٸمەت حالىقارالىق ٶندٸرٸستٸك قۋاتتاعى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ ٷشٸن كٶپ كٷش سالىپ جاتىر. رەسمي سينحۋا اقپارات اگەنتتٸگٸ 2023 جىلعا قاراي 20 ميلليون توننا بولات پەن 30 ميلليون توننا تسەمەنت قۋاتىن شەتەلگە كٶشٸرەتٸنٸن حابارلادى», ‒ دەپ وتىر ول.
قانات قاھارۇلى قازاقستانداعى رەسەي بيزنەسٸنٸڭ ازايىپ, قىتاي كومپانييالارىنىڭ كەرٸسٸنشە ٶسۋٸ اراسىندا بايلانىس بار ەكەنٸن ايتادى.
«قازٸرگٸ تاڭدا رەسەي ۋكرايناداعى «ەسكەري وپەپراتسيياسىمەن» (رەسەي سولاي اتايدى) اينالىسىپ جاتىر. بۇل باتىس ەلدەرٸنٸڭ نارازىلىعىن كٷنەن كٷنگە كٷشەيتٸپ, رەسەيگە ەكونوميكالىق سانكتسييا سالۋدا. ستراتەگييالىق ەرٸپتەسٸ بولعان قىتايعا رەسەيدٸڭ ەكونوميكاسىنىڭ تەۋەلدٸلٸگٸ ارتىپ جاتىر. سول سەبەپتٸ ورتالىق ازييادا قىتاي ىقپالىنىڭ ارتۋى جەنە رەسەيدٸڭ «بٸر كٶزٸن جۇما قاراۋى» ەش تاڭقالارلىق جاعداي ەمەس», ‒ دەيدٸ ساراپشى.
ال قىتاي بيزنەسٸنٸڭ قازاقستاندا ٶسۋٸ ەكونوميكالىق تەۋەلدٸلٸككە الىپ كەلمەي مە? بۇل تۋرالى قانات قاھارۇلى بىلاي دەيدٸ:
«ەلەمدە ەكونوميكالىق قاتىناستار تۋرالى بٸر تەورييا بار. ونى «ايماقتىق ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق تەوريياسى» دەيدٸ. بەلگٸلٸ بٸر گەوگرافييالىق ايماقتاعى ەلدەردٸڭ ساۋدا كەدەرگٸلەرٸن ازايتۋ, ەكونوميكالىق ساياساتتى ٷيلەستٸرۋ, ورتاق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ جەنە ٶزارا قارجىلىق پايداعا قول جەتكٸزۋ ماقساتىندا ەكونوميكالىق قاتىناستار ورناتۋعا تىرىسادى. الايدا, كەي عالىمداردىڭ كٶزقاراسى بويىنشا, ايماقتاعى عىلىم مەن تەحنيكاسى دامىعان بەلدٸ ەلدەر ماڭىنداعى ەلسٸز ەلدەردٸ ەكونوميكالىق كەلٸسٸمشارتتارعا قول قويعىزۋ ارقىلى ولاردىڭ شيكٸزاتتارىن ٶندٸرٸپ, ٶزدەرٸنە ٶنٸم رەتٸندە ساتىپ, ايماقتى شيكٸزات بازاسى جەنە اقشا تاباتىن نارىق رەتٸندە ۋىسىندا ۇستاۋعا تىرىسادى. مەنٸڭشە بۇل ەلەمدٸك ساياساتتاعى تابيحي قۇبىلىس», ‒ دەيدٸ ول.
ەلٸمٸزدە قىتاي كاپيتالىنىڭ ارتۋىنا قازاقستاندىق قوعام مەن بيزنەس قالاي قارايدى?
«ەلٸمٸز ماڭىنداعى كەز كەلگەن الپاۋىت ەلمەن ەدٸل ەكونوميكالىق قاتىناستار قۇرۋى كەرەك. سوندا عانا قوعامدىق نارازىلىق تۋدىرمايدى» دەپ ەسەپتەيدٸ ساراپشى.
«ەڭ ەۋەلٸ ٶندٸرٸستٸك-تەحنيكالىق دامۋ, جۇمىسپەن قامتۋ, جەنە مەملەكەتكە ەكونوميكالىق كٸرٸس الىپ كەلگەندە عانا قازاقستان قوعامىنىڭ قولداۋىنا يە بولا الادى. ەگەر ولاي بولماسا, ەدٸلەتسٸز قاتىناستار نارازىلىققا الىپ كەلەتٸنٸ انىق», ‒ دەيدٸ ايماقتانۋشى.
«بۇل باعىتتاعى ٷكٸمەتتٸڭ باقىلاۋ نەمەسە رەتتەۋ ساياساتى جەتكٸلٸكتٸ مە? الداعى بٸرنەشە جىلدا قىتاي بيزنەسٸنٸڭ قازاقستانداعى ٷلەسٸ قالاي ٶزگەرەدٸ دەپ بولجار ەدٸڭٸز?» ‒ دەگەن تٸلشٸ سۇراعىنا ايماقتانۋشى كەلەسٸدەي جاۋاپ بەردٸ:
«مەنٸڭشە پەرزيدەنتتٸمٸزدٸڭ باستاماسىمەن استانا قارجى ورتالىعى شەتەلدٸك ينۆەستيرلەرمەن تيمدٸ جۇمىستار اتقارۋدا جەنە اتاپ ٶتەتٸن جايتتىڭ بٸرٸ, پرەزيدەنتٸمٸز قر ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك كوميتەتٸنٸڭ جانىنان سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ارنايى قىزمەت قۇرۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى. مەملەكەتتٸك ورگاندار ٶز تەتٸكتەرٸن تيٸمدٸ پايدالانسا قاۋىپ-قاتەر ازايادى. كەلەشەكتە قىتاي-قازاقستان قاتىناستارى ودان ەرى داميدى. دەگەنمەن ەربٸر جاسالعان كەلٸسٸمشارتتى مۇقييات قاداعالاپ, ٷتٸر-نٷكتەسٸنە دەيٸن قاراستىرۋمىز كەرەك دەپ ويلايمىن», ‒ دەيدٸ ساراپشى قانات قاھارۇلى.
