Premer-Ministr Álihan Smaiylovtyń tóraǵalyǵymen ótken Úkimet otyrysynda Qazaqstannyń 2023-2027 jyldarǵa arnalǵan áleýmettik-ekonomikalyq damý boljamy jáne 2023-2025 jyldarǵa arnalǵan respýblikalyq biýdjetti qalyptastyrý jónindegi zań jobalary qaraldy. Taqyryp boiynsha Premer-Ministrdiń orynbasary – qarjy ministri Erulan Jamaýbaev, Ulttyq ekonomika ministri Álibek Qýantyrov jáne Ulttyq bank tóraǵasynyń orynbasary Aqyljan Baimaǵambetov baiandama jasady, dep habarlaidy "Ult aqparat" Úkimte basshysynyń baspasóz qyzmetine silteme jasap.
Ulttyq ekonomika ministri Álibek Qýantyrov ázirlengen Boljam men zań jobalary týraly baiandady: eldiń 2023-2027 jyldarǵa arnalǵan áleýmettik-ekonomikalyq damý boljamynyń jobasy jáne Qazaqstan Respýblikasy Zańynyń eki jobasy: «Qazaqstan Respýblikasynyń Ulttyq qorynan 2023-2025 jyldarǵa arnalǵan kepildendirilgen transfert týraly»; «Respýblikalyq jáne oblystyq biýdjetter, respýblikalyq mańyzy bar qala, astana biýdjetteri arasyndaǵy 2023-2025 jyldarǵa arnalǵan jalpy sipattaǵy transfertterdiń kólemi týraly».
Qýantyrovtyń habarlaýynsha, boljam 2021 jyly ekonomikanyń ósýi boiynsha qorytyndy derekter, Halyqaralyq qarjy uiymdarynyń álemdik ekonomikanyń ósýi men eksporttyq taýarlar baǵasy boiynsha kútýleri eskerile otyryp qalyptastyrylǵan.
Osylaisha, Halyqaralyq qarjy uiymdarynyń konsensýs-boljamyna sáikes 2022 jyly munaidyń álemdik baǵasy barreline $104,2 deńgeiinde kútilýde. Al 2023 jyly álemdik ekonomikanyń ósýi 3%-dy quraidy.
Sonymen qatar, syrtqy jáne ishki parametrlerdiń ózgerýine bailanysty Qazaqstan ekonomikasyn damytýdyń 2023-2027 jyldarǵa arnalǵan úsh stsenariii (bazalyq, optimistik jáne pessimistik) ázirlendi.
«Bazalyq stsenarii kezinde munaidyń ortasha baǵasyn barreline $85 deńgeiinde jáne AQSh dollarynyń eseptik baǵamyn 470 teńge deńgeiinde paidalaný usynylady. Osy stsenarii boiynsha jalpy ishki ónimniń ortasha jyldyq naqty ósýi 3,9%-dy quraidy, onyń ishinde 2023 jyly – 4%. Optimistik stsenarii kezinde munaidyń boljamdy baǵasy barreline $110, AQSh dollarynyń baǵamy – 440 teńge deńgeiinde anyqtaldy. Ekonomikanyń ortasha jyldyq ósýi 4,2 % deńgeiinde boljanýda. Pessimistik stsenariide munai baǵasy barreline $60 jáne JIÓ-niń boljamdy naqty ósýi orta eseppen 3,5%-dy quraidy», — dep túsindirdi Ulttyq ekonomika ministri.
Infliatsiia barlyq stsenariide 2023 jyly 7,5-9,5% deńgeiinde, 2024 jyly – 4-5% deńgeiinde, keiinnen, iaǵni 2025-2027 jyldary 3-4%-ǵa deiin tómendeidi dep belgilengen.
Ministrdiń aitýynsha, biýdjettik josparlaý úshin negiz retinde bazalyq stsenariidi paidalaný usynylady. Osy stsenariige sáikes JIÓ-niń naqty ósýi 2023 jylǵy 4%-dan 2027 jyly 4,2%-ǵa deiin jedeldeidi. Nominaldy JIÓ 120,7 trln teńgeden 177 trln teńgege deiin ósedi. Ekonomikanyń barlyq bazalyq salalarynda oń ósý kútilip otyr.
Máselen, ónerkásipte ortasha jyldyq ósý qarqyny 3,1%-dy, onyń ishinde óńdeý ónerkásibinde – 3,5%-dy, taý-ken óndirý ónerkásibinde – 2,9%-dy quramaq. Aýyl sharýashylyǵynyń jalpy ónimi kóleminiń ortasha jyldyq ósýi 3,9%-dy, al qurylys salasynyń boljamdy ósýi orta eseppen 3,8%-dy, saýda – 5,7%-dy quraidy.
«Munai óndirý 2023 jyly 92,6 mln tonnany qurap, 2027 jyly 100 mln tonnaǵa deiin ulǵaiady. Ulttyq Banktiń boljamy boiynsha eksport $81 mlrd-tan $84,6 mlrd-qa deiin, import $45,7 mlrd-tan $53,5 mlrd-qa deiin ósedi», — dedi Ulttyq ekonomika ministri.
Respýblikalyq biýdjet pen Ulttyq qordyń kelesi úshjyldyqqa arnalǵan parametrlerin qalyptastyrý kezindegi negizgi leitmotiv Memleket basshysynyń únemdi jáne jaýapty biýdjet saiasaty tujyrymdamasyn qamtamasyz etý boiynsha qoiǵan mindetterin iske asyrý boldy.
Osylaisha, 2023-2025 jyldarǵa arnalǵan respýblikalyq biýdjettiń parametrleri biýdjet saiasatynyń kiris bazasyn tolyqtyrýdyń jańa kózderin jinaqtaý jáne biýdjet shyǵystaryn áleýmettik-ekonomikalyq damýdyń basym baǵyttaryna shoǵyrlandyrý baǵdaryn eskere otyryp aiqyndalǵan.
2023 jyly respýblikalyq biýdjettiń kiristeri (transfertterdi esepke almaǵanda) boljam boiynsha aǵymdaǵy jyldyń naqtylanǵan josparynan 36,4%-ǵa ósýmen 13,9 trln teńgeni nemese JIÓ-ge qatysty 11,5% deńgeiin quraidy. 2025 jylǵa qarai josparly kezeńde 16,2 trln teńgege deiin nemese 17,2%-ǵa ósýi kútiledi.
«Respýblikalyq biýdjetke túsetin qosymsha túsimder kiris bazasyn keńeitý jáne salyqtyq ákimshilendirýdi jaqsartý, sondai-aq kóleńkeli ekonomikanyń úlesin azaitý boiynsha Úkimet qabyldap otyrǵan sharalar esebinen qamtamasyz etiledi», — dedi Qýantyrov.
Ulttyq qordan kepildendirilgen transferttiń kólemi jańa biýdjet qaǵidasymen shektelgen, boljam boiynsha olar munai sektory uiymdarynan Ulttyq qorǵa túsetin tikelei salyqtar kóleminen aspaityn bolady.
Úkimettiń 2022 jylǵa arnalǵan daǵdarysqa qarsy sharalar josparynyń is-sharalaryn jáne Memleket basshysynyń sheshimi boiynsha ulttyq aýqymdaǵy áleýmettik mańyzy bar jobalardy iske asyrýǵa Ulttyq qordan 2023 jyly 1 trln teńge jáne 2024 jyly 400 mlrd teńge kóleminde nysanaly transfert tartý josparlanyp otyr.
«Respýblikalyq biýdjet shyǵystary 2023 jylǵy 21 trln teńgeden 2025 jyly 22,7 trln teńgege deiin birtindep ulǵaiady dep boljanýda. JIÓ-ge qatysty olardyń 2023 jylǵy 17,4%-dan 2024-2025 jyldary 16,2-15,5%-ǵa deiin tómendeýi boljanyp otyr. Jalpy, kontrtsikldyq biýdjet qaǵidasyn qoldaný josparly kezeńde respýblikalyq biýdjet shyǵystarynyń ósý qarqynyn JIÓ-ge qatysty 16,4% deńgeiinde turaqtandyrýdy qamtamasyz etedi. Biýdjet tapshylyǵyn JIÓ-ge qatysty 2023 jyly 2,7% deńgeiinde odan ári 2024-2025 jyldary 2,6 jáne 2,5%-ǵa deiin tómendete otyryp, aiqyndaý usynylady. Munai emes tapshylyq deńgeii JIÓ-ge qatysty 2023 jyly 6,8%-dan 2025 jyly 5,3%-ǵa deiin tómendeýmen boljanady, bul Ulttyq damý josparynyń mánine sáikes keledi», — dedi Qýantyrov.
«Qazaqstan Respýblikasynyń Ulttyq qorynan 2023-2025 jyldarǵa arnalǵan kepildendirilgen transfert týraly» Zań jobasy Biýdjet kodeksiniń jańa talaptaryn eskere otyryp ázirlendi. Ulttyq qordan kepildendirilgen transferttiń mólsheri biýdjet qaǵidalaryna sáikes munaidyń kesimdi baǵasyn eskere otyryp aiqyndaldy.
Osylaisha, zań jobasynda munaidyń kesimdi baǵasy 2023 jyly barreline $48,9, 2024-2025 jyldary barreline $42,2 – 40,3 deńgeiinde belgilendi.
Osyny eskere otyryp, respýblikalyq biýdjetke kepildendirilgen transferttiń mólsheri 2023 jyly 2,2 trln teńge, 2024 jyly 2 trln teńge, 2025 jyly 1,9 trln teńge kóleminde belgilendi.
«Qaǵidalardy josparly kezeńde qoldaný Ulttyq qordyń valiýtalyq aktivterin 2023 jyly $66,7 mlrd-qa deiin qalpyna keltirýge, odan ári 2024-2025 jyldary $78,8 deiin – 93,2 mlrd-qa deiin ulǵaitýǵa yqpal etedi. Bizdiń boljamdar boiynsha Ulttyq qordan tartylatyn qarajat pen orta merzimdi kezeńde shyǵystardyń ósý qarqynynyń joǵarǵy shegin belgileý fiskaldyq tártipti arttyrýǵa jáne Ulttyq qordyń jinaqtaý fýnktsiiasyn kúsheitýge múmkindik beredi», — dedi Ulttyq ekonomika ministri.
Biyl 2020-2022 jyldarǵa arnalǵan jalpy sipattaǵy transfertter týraly Zańnyń qoldanylýynyń aiaqtalýyna bailanysty, kelesi úsh jyldyq kezeńge arnalǵan sýbventsiialar men alyp qoiýlardyń kólemin bekitýdi kózdeitin «Respýblikalyq jáne oblystyq biýdjetter, respýblikalyq mańyzy bar qalalar, astana biýdjetteri arasyndaǵy 2023-2025 jyldarǵa arnalǵan jalpy sipattaǵy transfertterdiń kólemi týraly» zań jobasy ázirlendi.
Jalpy sipattaǵy transfertterdiń kólemi óńirlerdiń qarjylyq derbestigin keńeitý jáne áleýmettik igilikter men memlekettik kórsetiletin qyzmetterdiń qoljetimdi bolýyn teńestirý, sondai-aq ortalyq pen óńirler arasyndaǵy transfertter kólemin birtindep qysqartý jónindegi jańa tásilder eskerilip eseptelgen.
Osyny eskere otyryp, úsh donor óńir – Nur-Sultan jáne Almaty qalalary, Atyraý oblysy aiqyndaldy, olar boiynsha biýdjettik alyp qoiýlar mynadai kólemde aiqyndaldy: 2023 jyly – 487 mlrd teńge, 2024 jyly – 536 mlrd teńge, 2025 jyly – 577 mlrd teńge.
Ulttyq ekonomika ministrliginiń basshysy atap ótkendei, qalǵan 17 óńir boiynsha biýdjettik sýbventsiialar kólemi 2023 jyly – 4,9 trln teńge, 2024 jyly – 5,2 trln teńge, 2025 jyly – 5,7 trln teńgeni qurady.
Jalpy sipattaǵy transfertterdiń kólemi respýblikalyq biýdjettiń parametrinde eskerildi.
«Biýdjet pen Ulttyq qordyń boljamdy parametrleri teńdestirilgen jáne ekonomikanyń údemeli turaqty ósýin qamtamasyz etý úshin áleýmettik-ekonomikalyq kórsetkishterdi qalpyna keltirýge jáne turaqtandyrýǵa baǵyttalǵan», — dedi Qýantyrov.
QR Premer-Ministrdiń orynbasary – qarjy ministri Erulan Jamaýbaev «2023-2025 jyldarǵa arnalǵan respýblikalyq biýdjettiń jobasy týraly» zań jobasy týraly baiandady. Zań jobasy Biýdjet kodeksine sáikes, elimizdiń 2027 jylǵa deiingi áleýmettik-ekonomikalyq damý boljamy negizinde ázirlendi.
2023 jyly túsimder 17,8 trln teńge deńgeiinde boljanyp otyr. Kelesi jyly Ulttyq qordan kepildendirilgen transfert aǵymdaǵy jylmen salystyrǵanda 1,8 esege azaia otyryp, 2,2 trln teńge mólsherinde tartylatyn bolady.
«Biýdjet tapshylyǵy 2023 jyly jalpy ishki ónimniń 2,7%-ynan kezeń-kezeńmen 2025 jyly jalpy ishki ónimniń 2,5%-yna deiin tómendeýimen josparlanǵan. 2023 jyly shyǵystar kirister men tapshylyqty eskere otyryp, 2022 jyldyń josparynan 2,2 trln teńgege ulǵaiady jáne 21 trln teńgeni quraidy», — dedi Jamaýbaev.
Biýdjet parametrleri biýdjettik zańnamamen ornatylǵan kepildendirilgen transfert, shyǵystardyń ósý qarqyny jáne biýdjet tapshylyǵy boiynsha erejelerge sáikes keledi.
Osy jyly 2023-2025 jyldarǵa arnalǵan respýblikalyq biýdjet jobasyn qalyptastyrý jalpy sipattaǵy transfertterdi qalyptastyrýmen tuspa-tus keldi. Jergilikti biýdjetter bazasyna barlyq aǵymdaǵy nysanaly transfertter berildi. Atap aitqanda, 2023 jyly – 2,8 trln teńge, 2024 jyly – 3,2 trln teńge, 2025 jyly – 3,6 trln teńge berildi.
Eger biýdjet shyǵystarynyń qurylymyn qaraityn bolsaq, onyń negizgi úlesi áleýmettik salaǵa keledi.
«2023 jyly áleýmettik salaǵa 8 trln teńge kóleminde qarajat josparlandy. Shyǵystar zeinetaqy men járdemaqy tóleýge, bilim berý, densaýlyq saqtaý salalaryn, mádeniet jáne sportty damytýǵa, jastardy yntalandyrýǵa baǵyttalatyn bolady», — dedi Qarjy ministri.
Ekonomikanyń naqty sektoryn damytýdy qoldaýǵa 2023 jylǵa 2,1 trln teńge kózdeldi. Atalǵan baǵyttyń basymdyqtary:
- óńdeý ónerkásibin damytý;
- aimaqtarda infraqurylymdyq jobalardy iske asyrýdy jalǵastyrý;
- kásipkerlikti, kishi jáne orta biznesti damytý jáne qoldaý;
- kólik jáne gaz tasymaldaý júiesin damytý bolyp tabylady.
Óz kezeginde Ulttyq Bank tóraǵasynyń orynbasary Ulttyq banktiń eldiń 2023-2027 jyldarǵa arnalǵan makroekonomikalyq damý boljamdaryn ázirleýge qatysqanyn aitty.
«Bizdiń boljamymyz boiynsha, infliatsiia 2023 jyldyń sońyna qarai bazalyq mólsherlemege qatysty qabyldanatyn sheshimder, kontrtsikldyq biýdjet qaǵidalaryn iske asyrýdy josparlaý, syrtqy infliatsiialyq qysymdy ret-retimen tómendetý jáne osy jylǵy joǵary baza esep aiyrysýlarynan shyǵý aiasynda qazirgi deńgeiden 7,5-9,5%-ǵa deiin baiaýlaidy. Qazirgi ýaqytta Ulttyq Bankte kezekti boljamdy raýnd ótkizilip jatqanyn, onyń nátijesi osy jylǵy 5 qyrkúiekte jariialanatynyn atap ótemin .Orta merzimdi kezeńde jańa kútpegen ózgerister oryn almasa, infliatsiia 2024 jyldyń sońyna qarai nysanaly dálizge jýyqtaityn bolady», — dedi Baimaǵambetov.
Tólem balansynyń aǵymdaǵy shoty 2022 jyly eksporttalatyn shikizatqa joǵary baǵa aiasynda $7,2 mlrd deńgeiinde qalyptasqan profitsit 2023 jyly $6,2 mlrd-qa deiin qysqaratyn bolady.
2023 jyly tólem balansynyń ádisnamasy boiynsha, taýarlar eksporty úkimet belgilegen shikizattyń joǵary baǵasyn stsenariilik túzetýge bailanysty $80,9 mlrd-qa deiin 0,9%-ǵa azdap tómendeidi.
Ulttyq bank tóraǵasy orynbasarynyń aitýynsha, taýar importy joǵary deńgeide qalyp, $45,7 mlrd bolady. Sheteldik ónimge ósip kele jatqan suranys halyq pen biznestiń qajettilikterin óteý úshin qazaqstandyq óndiristiń jetispeýshiligine, sondai-aq fiskaldyq shyǵystardyń úlken kólemine bailanysty.
«Daiyn taýarlardyń eksporty tómen deńgeide saqtalǵan kezde shikizat baǵasynyń ósýimen ǵana qamtamasyz etiletindikten, aǵymdaǵy shot profitsiti turaqsyz bolyp tabylady. Tólem balansynyń syrtqy shoktarǵa ornyqty bolýy – Úkimettiń shikizattyq emes eksportty ósirýge jáne tutynýshylyq naryqtardy otandyq taýarlarmen tolyqtyrýǵa baǵyttalǵan maqsattardy iske asyrý jumysynyń tiimdiligin arttyrýdy talap etedi», — dedi Baimaǵambetov.
