Foto: OKQ baspasóz qyzmeti
Qazaqstan aýqymdy demokratiialyq reformalar júrgizip, óziniń halyqaralyq mindettemelerine sáikes adam quqyqtaryn qorǵaidy, - dep habarlaidy Aqordanyń baspasóz qyzmeti.
"Demokratiiany damytý, adam quqyqtaryn qorǵaý jáne zań ústemdigin nyǵaitý maqsatynda qajetti zańnamalyq jaǵdai jasaldy.
Atap aitqanda:
- «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasynyń qaǵidattaryn engizý sheńberinde Qazaqstan azamattary saiasi sheshimder qabyldaý protsesine keńinen qatysatyn boldy;
- Saiasi basqarýdyń teńgerimdi júiesi qurylyp, esep beretin Úkimet jáne ashyqtyq qaǵidattary engizildi. Maqsat – elimizdi saiasi turǵyda transformatsiialaý jáne «Ádiletti Qazaqstandy» qurý úshin bastalǵan protsesterdi sońyna deiin jetkizý" - delingen habarlamada.
Negizgi reformalar
1. Demokratiiaǵa atsalysý:
- Memleket basshysynyń reformasyna sáikes zańnamaǵa QR Prezidenti bir ret jetijyldyq merzimge sailaný erejesi bekitildi. Iaǵni, Prezidenttiń eki ret sailaný quqy joq. Bul Qazaqstandaǵy demokratiia qaǵidattaryn nyǵaitýǵa múmkindik berdi.
- Sýperprezidenttik ókilettikti joiýǵa baǵyttalǵan konstitýtsiialyq reformalar iske asyryldy.
- Prezidenttiń jergilikti atqarýshy organdarǵa qatysty ókilettigi shektelip, onyń Senattaǵy kvotasy qysqartyldy.
- Resmi saiasi partiialardy tirkeý shegi tórt ese, iaǵni 20 myńnan 5 myń adamǵa deiin tómendetildi. Tirkeý erejeleri jeńildetildi.
- Ulttyq zańnamany liberalizatsiialaý nátijesinde "Respýblika" jáne "Baitaq" siiaqty jańa saiasi partiialar tirkeldi. Olar 2023 jylǵy naýryzda ótken Parlament sailaýynda "Aq jol", "Qazaqstannyń Halyq partiiasy" jáne "Aýyl" sekildi tanymal partiialarmen qatar jeńiske jetti.
- Májilistiń ókilettigi edáýir keńeitildi. Jańa modelge sáikes sailaý partiialyq tizimder men birmandatty okrýgter boiynsha ótti. 2023 jylǵy naýryzdaǵy sailaý qorytyndysy boiynsha Parlamentten oryn alǵan alty partiianyń úsheýi depýtattyq mandattarǵa alǵash ret ie boldy, al onyń bireýi – oppozitsiialyq partiia.
- 2022-2023 jyldardaǵy sailaýlarda elimiz Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uiymynyń talaptaryna sai keletin sailaýdy retteýdiń jańa júiesin júzege asyrý arqyly Qazaqstandaǵy saiasi básekelestikti qamtamasyz etýge múmkindik berdi.
- Sailaý kezindegi partiialyq tizimderdi jasaqtaý jáne parlamenttik mandattardy bólý kezinde áielderge, jastarǵa jáne erekshe qajettilikteri bar adamdarǵa arnaiy kvota engizildi.
- Qazaqstan tarihynda alǵash ret aýdandyq jáne qalalyq deńgeidegi ákimder sailaýy ótkizildi. Bul aýyldyq okrýgter ákimderiniń shamamen 60 paiyzyn jańartýǵa múmkindik berdi.
- Óńirlik qarjylandyrý isin transformatsiialaý jáne jańadan Abai, Ulytaý, Jetisý oblystaryn qurý esebinen jergilikti bilik organdarynyń ókilettikteri keńeitildi. Jergilikti ózin-ózi basqarý quqyǵy jergilikti bilik organdaryna berildi.
- Prezidenttik jastar kadr rezervi quryldy. Irikteýdiń birneshe satysynan ótken jas mamandar memlekettik qyzmette basshylyq laýazymdarǵa taǵaiyndalýǵa múmkindik aldy.
- Halyqtyń eldi basqarý isine jáne Qazaqstannyń bolashaq damýyna qatysty ideologiialyq, mádeni parametrlerdi aiqyndaityn sheshimder qabyldaý protsesterine qatysýyn yntalandyrý maqsatynda Ulttyq qoǵamdyq senim keńesi Ulttyq quryltai bolyp qaita quryldy.
2. Quqyq qorǵaý tetikteri:
- Reformalar adam quqyqtaryn qorǵaý júiesin nyǵaitty. Sottardyń táýelsizdigin kúsheitýge baǵyttalǵan zańnamalyq túzetýler qabyldandy. Alqabiler soty qaraityn isterdiń sanattary keńeitildi.
- Qazaqstan adam quqyqtaryn qorǵaý jónindegi ulttyq tetikterdiń rólin kúsheitti. Elimizde Adam quqyqtary jónindegi ombýdsmen institýty tolyqqandy jumys isteidi. Atalǵan institýt konstitýtsiialyq mártebege ie boldy. Sondai-aq Qazaqstanda Adam quqyqtary jónindegi, Bala quqyqtary jónindegi, Erekshe qajettilikteri bar adamdardyń quqyqtary jónindegi ombýdsmender taǵaiyndaldy.
- Konstitýtsiialyq Sot azamattardyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaýdyń mańyzdy tetigi retinde qaita quryldy. Qazaqstan azamattary oǵan tikelei júgine alady.
- Konstitýtsiialyq Sot – Ata zańnyń ústemdigin qamtamasyz etetin konstitýtsiialyq baqylaýdyń joǵary organy. Konstitýtsiialyq Sot túpkilikti sheshim shyǵarady jáne onyń sheshimderin, sonyń ishinde azamattardyń konstitýtsiialyq quqyqtaryna qatysty sheshimderdi Prezident te qaita qarai almaidy.
- Konstitýtsiiaǵa engiziletin kez kelgen ózgerister men tolyqtyrýlar Konstitýtsiialyq Sottyń tiisti qorytyndysy bolǵan jaǵdaida ǵana respýblikalyq referendýmǵa nemese Parlamenttiń qaraýyna shyǵarylýy múmkin.
- Konstitýtsiialyq Sottyń on bir sýdiasynyń altaýyn, iaǵni kópshiligin Parlament palatalary taǵaiyndaidy. Al tóraǵany Prezident taǵaiyndaǵanymen, oǵan Senattyń kelisimi qajet.
- Petitsiialardy jariialaý jáne qaraý tártibin retteitin zań qabyldandy. Bul azamattarǵa onlain-ótinish berý arqyly óz pikirlerin bildirýge jol ashady. Mundai tájiribe Úkimet qyzmetine ashyq monitoring jasaýdy qamtamasyz etedi.
3. Adam quqyqtary jáne zań ústemdigi:
- Áleýmettik kodeks qabyldandy. Qujat halyqtyń áleýmettik turǵydan osal sanatyna jatatyn azamattardy jan-jaqty qoldaýǵa baǵyttalǵan. Qaýipti eńbek jaǵdailarynda jumys isteitin adamdar úshin arnaiy tólem bekitildi.
- Prezident Qazaqstannyń halyqaralyq mindettemelerine tolyq sai keletin "Adam quqyqtary men zań ústemdigi salasyndaǵy is-qimyl jospary týraly" Jarlyqqa qol qoidy.
- Qazaqstan ólim jazasyn joidy jáne sottalǵandardyń densaýlyǵyn saqtaý quqyqtaryn qamtamasyz etý jónindegi azamattyq fýnktsiialardy Ishki ister ministrliginen alyp, Densaýlyq saqtaý ministrligine berdi. Qazaqstan balalar men múgedekterdiń quqyqtary týraly BUU-nyń fakýltativtik hattamalaryn ratifikatsiialady.
- Azaptaǵany úshin qylmystyq jaýapkershilik qatańdatyldy, Azaptaýlarǵa qarsy kúrestiń ulttyq preventivti mehanizmi kúsheitildi, azaptaýlarǵa jáne qatygez is-áreketterge qatysty zańnamalyq anyqtama engizildi.
- Turmystyq zorlyq-zombylyq úshin ákimshilik jáne qylmystyq jaýapkershilik edáýir kúsheitildi. Mundai jaǵdailarda taraptardyń qaita tatýlasý múmkindigi zań júzinde alynyp tastaldy.
- Ulttyq qordan balalarǵa arnalǵan aýdarymdardy retteitin zań qabyldandy.
- Mitingiler týraly jańa zań qabyldandy. Onda ruqsat alýdyń ornyna, aldyn ala eskertý tártibi engizildi. Nátijesinde Qazaqstanda beibit mitingiler sany birneshe ese ósti.
- BAQ týraly zań qaýipsiz tsifrlyq keńistik qurý maqsatynda reformalandy.
