فوتو: وكق باسپاسٶز قىزمەتٸ
قازاقستان اۋقىمدى دەموكراتييالىق رەفورمالار جٷرگٸزٸپ, ٶزٸنٸڭ حالىقارالىق مٸندەتتەمەلەرٸنە سەيكەس ادام قۇقىقتارىن قورعايدى, - دەپ حابارلايدى اقوردانىڭ باسپاسٶز قىزمەتٸ.
"دەموكراتييانى دامىتۋ, ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ جەنە زاڭ ٷستەمدٸگٸن نىعايتۋ ماقساتىندا قاجەتتٸ زاڭنامالىق جاعداي جاسالدى.
اتاپ ايتقاندا:
- «حالىق ٷنٸنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىنىڭ قاعيداتتارىن ەنگٸزۋ شەڭبەرٸندە قازاقستان ازاماتتارى ساياسي شەشٸمدەر قابىلداۋ پروتسەسٸنە كەڭٸنەن قاتىساتىن بولدى;
- ساياسي باسقارۋدىڭ تەڭگەرٸمدٸ جٷيەسٸ قۇرىلىپ, ەسەپ بەرەتٸن ٷكٸمەت جەنە اشىقتىق قاعيداتتارى ەنگٸزٸلدٸ. ماقسات – ەلٸمٸزدٸ ساياسي تۇرعىدا ترانسفورماتسييالاۋ جەنە «ەدٸلەتتٸ قازاقستاندى» قۇرۋ ٷشٸن باستالعان پروتسەستەردٸ سوڭىنا دەيٸن جەتكٸزۋ" - دەلٸنگەن حابارلامادا.
نەگٸزگٸ رەفورمالار
1. دەموكراتيياعا اتسالىسۋ:
- مەملەكەت باسشىسىنىڭ رەفورماسىنا سەيكەس زاڭناماعا قر پرەزيدەنتٸ بٸر رەت جەتٸجىلدىق مەرزٸمگە سايلانۋ ەرەجەسٸ بەكٸتٸلدٸ. ياعني, پرەزيدەنتتٸڭ ەكٸ رەت سايلانۋ قۇقى جوق. بۇل قازاقستانداعى دەموكراتييا قاعيداتتارىن نىعايتۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ.
- سۋپەرپرەزيدەنتتٸك ٶكٸلەتتٸكتٸ جويۋعا باعىتتالعان كونستيتۋتسييالىق رەفورمالار ٸسكە اسىرىلدى.
- پرەزيدەنتتٸڭ جەرگٸلٸكتٸ اتقارۋشى ورگاندارعا قاتىستى ٶكٸلەتتٸگٸ شەكتەلٸپ, ونىڭ سەناتتاعى كۆوتاسى قىسقارتىلدى.
- رەسمي ساياسي پارتييالاردى تٸركەۋ شەگٸ تٶرت ەسە, ياعني 20 مىڭنان 5 مىڭ ادامعا دەيٸن تٶمەندەتٸلدٸ. تٸركەۋ ەرەجەلەرٸ جەڭٸلدەتٸلدٸ.
- ۇلتتىق زاڭنامانى ليبەراليزاتسييالاۋ نەتيجەسٸندە "رەسپۋبليكا" جەنە "بايتاق" سيياقتى جاڭا ساياسي پارتييالار تٸركەلدٸ. ولار 2023 جىلعى ناۋرىزدا ٶتكەن پارلامەنت سايلاۋىندا "اق جول", "قازاقستاننىڭ حالىق پارتيياسى" جەنە "اۋىل" سەكٸلدٸ تانىمال پارتييالارمەن قاتار جەڭٸسكە جەتتٸ.
- مەجٸلٸستٸڭ ٶكٸلەتتٸگٸ ەدەۋٸر كەڭەيتٸلدٸ. جاڭا مودەلگە سەيكەس سايلاۋ پارتييالىق تٸزٸمدەر مەن بٸرمانداتتى وكرۋگتەر بويىنشا ٶتتٸ. 2023 جىلعى ناۋرىزداعى سايلاۋ قورىتىندىسى بويىنشا پارلامەنتتەن ورىن العان التى پارتييانىڭ ٷشەۋٸ دەپۋتاتتىق مانداتتارعا العاش رەت يە بولدى, ال ونىڭ بٸرەۋٸ – وپپوزيتسييالىق پارتييا.
- 2022-2023 جىلدارداعى سايلاۋلاردا ەلٸمٸز ەۋروپاداعى قاۋٸپسٸزدٸك جەنە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ تالاپتارىنا ساي كەلەتٸن سايلاۋدى رەتتەۋدٸڭ جاڭا جٷيەسٸن جٷزەگە اسىرۋ ارقىلى قازاقستانداعى ساياسي بەسەكەلەستٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋگە مٷمكٸندٸك بەردٸ.
- سايلاۋ كەزٸندەگٸ پارتييالىق تٸزٸمدەردٸ جاساقتاۋ جەنە پارلامەنتتٸك مانداتتاردى بٶلۋ كەزٸندە ەيەلدەرگە, جاستارعا جەنە ەرەكشە قاجەتتٸلٸكتەرٸ بار ادامدارعا ارنايى كۆوتا ەنگٸزٸلدٸ.
- قازاقستان تاريحىندا العاش رەت اۋداندىق جەنە قالالىق دەڭگەيدەگٸ ەكٸمدەر سايلاۋى ٶتكٸزٸلدٸ. بۇل اۋىلدىق وكرۋگتەر ەكٸمدەرٸنٸڭ شامامەن 60 پايىزىن جاڭارتۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ.
- ٶڭٸرلٸك قارجىلاندىرۋ ٸسٸن ترانسفورماتسييالاۋ جەنە جاڭادان اباي, ۇلىتاۋ, جەتٸسۋ وبلىستارىن قۇرۋ ەسەبٸنەن جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك ورگاندارىنىڭ ٶكٸلەتتٸكتەرٸ كەڭەيتٸلدٸ. جەرگٸلٸكتٸ ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋ قۇقىعى جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك ورگاندارىنا بەرٸلدٸ.
- پرەزيدەنتتٸك جاستار كادر رەزەرۆٸ قۇرىلدى. ٸرٸكتەۋدٸڭ بٸرنەشە ساتىسىنان ٶتكەن جاس ماماندار مەملەكەتتٸك قىزمەتتە باسشىلىق لاۋازىمدارعا تاعايىندالۋعا مٷمكٸندٸك الدى.
- حالىقتىڭ ەلدٸ باسقارۋ ٸسٸنە جەنە قازاقستاننىڭ بولاشاق دامۋىنا قاتىستى يدەولوگييالىق, مەدەني پارامەترلەردٸ ايقىندايتىن شەشٸمدەر قابىلداۋ پروتسەستەرٸنە قاتىسۋىن ىنتالاندىرۋ ماقساتىندا ۇلتتىق قوعامدىق سەنٸم كەڭەسٸ ۇلتتىق قۇرىلتاي بولىپ قايتا قۇرىلدى.
2. قۇقىق قورعاۋ تەتٸكتەرٸ:
- رەفورمالار ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ جٷيەسٸن نىعايتتى. سوتتاردىڭ تەۋەلسٸزدٸگٸن كٷشەيتۋگە باعىتتالعان زاڭنامالىق تٷزەتۋلەر قابىلداندى. القابيلەر سوتى قارايتىن ٸستەردٸڭ ساناتتارى كەڭەيتٸلدٸ.
- قازاقستان ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ جٶنٸندەگٸ ۇلتتىق تەتٸكتەردٸڭ رٶلٸن كٷشەيتتٸ. ەلٸمٸزدە ادام قۇقىقتارى جٶنٸندەگٸ ومبۋدسمەن ينستيتۋتى تولىققاندى جۇمىس ٸستەيدٸ. اتالعان ينستيتۋت كونستيتۋتسييالىق مەرتەبەگە يە بولدى. سونداي-اق قازاقستاندا ادام قۇقىقتارى جٶنٸندەگٸ, بالا قۇقىقتارى جٶنٸندەگٸ, ەرەكشە قاجەتتٸلٸكتەرٸ بار ادامداردىڭ قۇقىقتارى جٶنٸندەگٸ ومبۋدسمەندەر تاعايىندالدى.
- كونستيتۋتسييالىق سوت ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋدىڭ ماڭىزدى تەتٸگٸ رەتٸندە قايتا قۇرىلدى. قازاقستان ازاماتتارى وعان تٸكەلەي جٷگٸنە الادى.
- كونستيتۋتسييالىق سوت – اتا زاڭنىڭ ٷستەمدٸگٸن قامتاماسىز ەتەتٸن كونستيتۋتسييالىق باقىلاۋدىڭ جوعارى ورگانى. كونستيتۋتسييالىق سوت تٷپكٸلٸكتٸ شەشٸم شىعارادى جەنە ونىڭ شەشٸمدەرٸن, سونىڭ ٸشٸندە ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسييالىق قۇقىقتارىنا قاتىستى شەشٸمدەردٸ پرەزيدەنت تە قايتا قاراي المايدى.
- كونستيتۋتسيياعا ەنگٸزٸلەتٸن كەز كەلگەن ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلار كونستيتۋتسييالىق سوتتىڭ تيٸستٸ قورىتىندىسى بولعان جاعدايدا عانا رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمعا نەمەسە پارلامەنتتٸڭ قاراۋىنا شىعارىلۋى مٷمكٸن.
- كونستيتۋتسييالىق سوتتىڭ ون بٸر سۋدياسىنىڭ التاۋىن, ياعني كٶپشٸلٸگٸن پارلامەنت پالاتالارى تاعايىندايدى. ال تٶراعانى پرەزيدەنت تاعايىنداعانىمەن, وعان سەناتتىڭ كەلٸسٸمٸ قاجەت.
- پەتيتسييالاردى جارييالاۋ جەنە قاراۋ تەرتٸبٸن رەتتەيتٸن زاڭ قابىلداندى. بۇل ازاماتتارعا ونلاين-ٶتٸنٸش بەرۋ ارقىلى ٶز پٸكٸرلەرٸن بٸلدٸرۋگە جول اشادى. مۇنداي تەجٸريبە ٷكٸمەت قىزمەتٸنە اشىق مونيتورينگ جاساۋدى قامتاماسىز ەتەدٸ.
3. ادام قۇقىقتارى جەنە زاڭ ٷستەمدٸگٸ:
- ەلەۋمەتتٸك كودەكس قابىلداندى. قۇجات حالىقتىڭ ەلەۋمەتتٸك تۇرعىدان وسال ساناتىنا جاتاتىن ازاماتتاردى جان-جاقتى قولداۋعا باعىتتالعان. قاۋٸپتٸ ەڭبەك جاعدايلارىندا جۇمىس ٸستەيتٸن ادامدار ٷشٸن ارنايى تٶلەم بەكٸتٸلدٸ.
- پرەزيدەنت قازاقستاننىڭ حالىقارالىق مٸندەتتەمەلەرٸنە تولىق ساي كەلەتٸن "ادام قۇقىقتارى مەن زاڭ ٷستەمدٸگٸ سالاسىنداعى ٸس-قيمىل جوسپارى تۋرالى" جارلىققا قول قويدى.
- قازاقستان ٶلٸم جازاسىن جويدى جەنە سوتتالعانداردىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋ قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋ جٶنٸندەگٸ ازاماتتىق فۋنكتسييالاردى ٸشكٸ ٸستەر مينيسترلٸگٸنەن الىپ, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلٸگٸنە بەردٸ. قازاقستان بالالار مەن مٷگەدەكتەردٸڭ قۇقىقتارى تۋرالى بۇۇ-نىڭ فاكۋلتاتيۆتٸك حاتتامالارىن راتيفيكاتسييالادى.
- ازاپتاعانى ٷشٸن قىلمىستىق جاۋاپكەرشٸلٸك قاتاڭداتىلدى, ازاپتاۋلارعا قارسى كٷرەستٸڭ ۇلتتىق پرەۆەنتيۆتٸ مەحانيزمٸ كٷشەيتٸلدٸ, ازاپتاۋلارعا جەنە قاتىگەز ٸس-ەرەكەتتەرگە قاتىستى زاڭنامالىق انىقتاما ەنگٸزٸلدٸ.
- تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق ٷشٸن ەكٸمشٸلٸك جەنە قىلمىستىق جاۋاپكەرشٸلٸك ەدەۋٸر كٷشەيتٸلدٸ. مۇنداي جاعدايلاردا تاراپتاردىڭ قايتا تاتۋلاسۋ مٷمكٸندٸگٸ زاڭ جٷزٸندە الىنىپ تاستالدى.
- ۇلتتىق قوردان بالالارعا ارنالعان اۋدارىمداردى رەتتەيتٸن زاڭ قابىلداندى.
- ميتينگٸلەر تۋرالى جاڭا زاڭ قابىلداندى. وندا رۇقسات الۋدىڭ ورنىنا, الدىن الا ەسكەرتۋ تەرتٸبٸ ەنگٸزٸلدٸ. نەتيجەسٸندە قازاقستاندا بەيبٸت ميتينگٸلەر سانى بٸرنەشە ەسە ٶستٸ.
- باق تۋرالى زاڭ قاۋٸپسٸز تسيفرلىق كەڭٸستٸك قۇرۋ ماقساتىندا رەفورمالاندى.
