Foto: ashyq derekkóz
Jazýshy, dramatýrg, QR Memlekettik syilyǵynyń laýreaty Dýlat Isabekov 83 jasqa qaraǵan shaǵynda ómirden ozdy. Jazýshynyń shyǵarmalaryn jata jastanyp ósken urpaq áleýmettik jelilerde zańǵar tulǵaǵa degen qimas sezimin jetkizip, estelikterin bólisip jatyr.
"100 paiyz oqylǵan jazýshy, aqyn kim?" dese "Dýlat Isabekov" der edik
Jazýshy Aqberen Elgezek Dýlat Isabekovtyń adam janynyń iyr-shiyr iirimderin qalamynyń kózimen kóre alǵan, qazaq psihologiiasynyń qaltarys-bultarystaryndaǵy názik sezimderdi tereń sezip, dóp basa alǵan ǵajaiyp qalamger dep sipattaidy. Onyń shyǵarmalary oqymaǵan qazaq kemde-kem.
"Búgin tańda ǵana ádebiettegi dos jigittermen “100 paiyz oqylǵan jazýshy, aqyn kim?” degen taqyryp ainalasynda az-kem pikir almasyp qalyp ek. Beiimbet atamyzdy, Tynymbai aǵany aittyq. Sol tizimge Dýlat aǵany da oilanbastan qosýǵa bolady. Dýlat Isabekovty oqymaǵan qazaq joq desek esh qatelespespeimiz. Ol kisiniń ózine ǵana tán qońyr, qońyr bolǵanda da taipalǵan jorǵa tili bar edi. Jáne sol stili arqyly Dýlat aǵa qazaq tilin dramatýrgiiaǵa salsań da keremet qulpyryp shyǵatyn ǵajaiyp til ekenin kórsetken sýretker.
Bir aýyz sóz arqyly sarkazmdy, bir qimyl arqyly ýytty ironiiany ádemi oinatyp jiberip, sýrettep otyrǵan keiipkeriniń ishki jan dúniesin aqtaryp, aldyńa tastai salatyn.
Dýlat aǵanyń shyǵarmasyndaǵy adam – qashanda qazaq. Dýlat aǵanyń shyǵarmalary arqyly qazaq janynyń bóten adam eshqashan baiqamaityn qupiia tustaryn kórip qalasyń da, keide qýanasyń, al keide shoshisyń. Biraq Dýlat aǵa qai keiipkerin bolsyn túbinde oqyrmanyna jáne aqtatyp alady. Ony dál sol sitýatsiiada nege olai istegenin óziń túsinip otyrasyń, it bolsa da ony aqtap alasyń. Oidan shyǵarylǵan keiipkerine degen avtordyń janashyrlyǵy – Dýlat aǵanyń meiirban júreginen dep oilaitynbyz. Birneshe ret saparlas, dámdes boldyq, áńgimesin tyńdap otyrǵanda sol oiymyz rastalǵanyna qýanǵanbyz.
Aǵa óte jaqsy kisi bolatyn, naǵyz ziialy, mádenietti, bir basyna jeterlik birbetkei minezi de bar, printsipshil adam edi. Áńgimeni, qalamdas dostarynyń arasyndaǵy ázil-ospaqty keremet aitatyn. Ózi de rahattanyp kúletin, ózgeni de riiasyz kúldiretin.
Endi búgin Dýlat Isabekovtei qazaq ádebietiniń, rýhaniiatynyń, qala berdi tutas bir dáýirdiń jaryq juldyzy aramyzdan uzai ushyp, Táńirisine bet aldy. Máńgilik sapary oń bolsyn, baqidaǵy ǵumyry baiandy, baqytty bolsyn dep tileimiz. Alla taǵy bir ardaqty aǵamyzdy aldynan jarylqap, Óziniń sheksiz Meiirimine, Raqymyna bólesin, mekenin jumaqtan qylsyn dep duǵa etemiz", - dep jazdy Aqberen Elgezek.
Hal ústinde jatsa da, eliniń bolashaǵyn oilap jatty
Memlekettik keńesshi Erlan Qarin Dýlat Isabekovtyń qazaq rýhaniiaty úshin orny erekshe ekenin atap ótti.
"Dýlat Isabekov qazaq ádebietine erekshe qubylys bolyp keldi. Shyn máninde shoqtyǵy biik shyǵarmalar jazyp, qalyń oqyrmannyń júregine jol tapty. Onyń qalamynan shyqqan árbir týyndy jurtshylyq izdep júrip oqityn klassikalyq dúniege ainaldy. Biz áigili qalamgerdiń árbir shyǵarmasyn jastana oqyp óstik. Dýlat Isabekovtyń «Qarǵyn» romany – tól ádebietimizdi damytýǵa erekshe yqpal etken týyndy. Sondai-aq, onyń «Gaýhar tas» povesi – qazaq oqyrmany eń kóp oqyǵan shyǵarmanyń biri. Áigili povestiń negizinde túsirilgen film qazaq kinosynyń altyn qoryna qosylǵan qundy qazynaǵa ainaldy. Elý jyldan astam ýaqyt buryn jazylǵan osy shyǵarmanyń jelisinde Astana qalasynyń Mýzykalyq jas kórermender teatry qoiǵan spektakl eki jyldan beri anshlagpen ótip keledi. Munyń ózi jazýshy shyǵarmalarynyń arada qansha jyl ótse de ómirsheńdigin joimaitynyn aiqyn kórsetedi.
Men Dýlat aǵamen jaqyn aralastym, syilas inisi boldym. Biz únemi kezdesip, túrli taqyrypta áńgime-dúken quratynbyz. Aǵamyz aiyqpas syrqatqa shaldyǵyp, sońǵy kezde háli tipti aýyrlap ketti. Álsin-álsin habarlasyp, hal-jaǵdaiyn surap qoiatynmyn. Ótken aptada aiaq astynan aǵadan hat aldym. Óziniń jaǵdaiy tómendegenin sezgen-aý, «Endi kórispespiz, aǵalyǵymdy arqalanyp artyq ketken kezderim bolsa kesh» degen sarynda jazypty. Dúisenbi kúni tań ata Almatyǵa ushtym. Týra aǵanyń úiine tarttym. Dýlat aǵa qinalyp jatyr eken, biraq qazaqtyń qaranary syr bildirmeýge tyrysty. Neǵyp sýyt júrsiń dep, ádettegidei ázildei qarsy aldy. Hal ústinde jatqanyna qaramastan eńsesin túsirgen joq. Janyn jegidei jegen dertin emes, eldiń sózin aitty. Ózi erekshe súigen qazaǵynyń erteńine, myna almaǵaiyp zamandaǵy memleketiniń bolashaǵyna qatysty oilaryn jetkizdi. Ara-tura sál kidirip, tereń tynystap alyp, týǵan eli týraly aitqan sózderin aǵanyń bizge, keiingi urpaqqa qaldyryp jatqan amanaty, ósieti dep qabyldadym. Janynan jibergisi kelmese de, «Jumysyń kóp qoi, jolyńnan qalma» dep, meniń qamymdy oilap jatty. Al, men qansha qimasam da aǵanyń asyl jany qinalyp qalmasyn dep, amalsyz kettim. Shynymdy aitsam, qoshtasýǵa barǵanymdy bilip turǵanmen, onymen qoshtasa almadym, durysy, qoshtasqym kelmedi. Áli de janymyzda júre turǵanyn qaladym. Biz, bir-eki aptadan keiin taǵy da kezdesip, áńgimelesetin bolyp kelistik. Biraq, kelesi kezdesýdi jazbapty...", - dep eske aldy Erlan Qarin.
Dýlat Isabekov Nobel syilyǵyna usynylǵan edi
Aqyn Qazybek Isa biyl Dýlat Isabekovtyń shyǵarmasy Nobel syilyǵyna usynylǵanyn jazdy.
"Táýelsizdik alǵan osy jyldarda álemdik Nobel syilyǵyna 2016 jyly usynylǵan qazaq ádebietiniń klassigi, KSRO memlekettik syilyǵynyń laýreaty Ábdijámil Nurpeiisovten keiin biyl Dýlat Isabekov usynylyp otyr edi… Qazaq ádebietinen basqa eshkim bola qoiǵan joq. Óitkeni, 30 jyl boiy bilik bir adamnyń ǵana Nobel syilyǵyn alýy úshin jumys istegeni belgili ǵoi.
Dýlat Isabekovty Nobel syilyǵyna sol Nobeldiń otany Shvetsiiadan bastap, Koreia, Túrkiia, Grýziia, Túrksoi Jazýshylar odaǵy sekildi sheteldik uiymdar bastap, Qazaqstan Jazýshylar odaǵy qostap, 9 uiym atynan usynylǵan edi.
Dýlat Isabekovtyń dramalaryn oqyǵan Grýziianyń Machabeli atyndaǵy Tschinvali kásibi memelekettik drama teatrynyń rejisseri Gocha Kapanadze: «Isabekovtyń tek «Aktrisa» pesasynyń ózine ǵana Nobel syilyǵyn berýge bolady»-dep jazdy.
Endi, mine, qazaq jazýshysy álemdik Nobel syilyǵyn alyp, dúnieni dúbirge bólep jatsa, eń aldymen El men Erdiń mereii bolady emes pe dep qazaq halqy taqymyn qysyp júrgen edi, ajalǵa amal joq, úmitimizdi úzip ketti.
Ulttyq múddemizdiń qorǵany bolǵan Dýlat Isabekov qai kezde de aqiqatty aita bildi. Halyq sózin sóiledi. Elimizdi, jerimizdi, tilimizdi, dilimizdi qorǵady. 2011 jyly Jańaózen qyrǵynynda eń alǵashqy bolyp, eldiń sózin aitty. “Ailyǵyn suraǵan jumysshyny atý degen qaidan shyqqan?!.” -dep aiqai saldy…
Memlekettik tildiń zańdy qaqyn talap etti! Anaý bir jyly Mońǵoliiadan kelgen qandastarymyz elden pana tappai qaita kóshpek bolǵanda Dúniejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy quryltaiynda sol kezdegi prezidentke “Elim dep kelgen qandastarymyz elinen pana tappai, osylai qaita bere me? Buǵan kináliler qatań jaýap berýi tiis!”-dep ádilettilikti talap etti. Qazaq kóshine qaita qarqyn bite bastady sodan soń.
Ótkende kóńilin surai barǵanda, saýmal iship, basyn kóterip, táýir bop qalǵan eken. Menen keiin kirgen belgili qalamgerler, ózi basqarǵan “Mádeniet” jýrnalynda talai jyl orynbasary bolǵan Myrzan Kenjebai inisi men Nurlybek Samatuly úsheýmizge burynǵydai qaljyńdap, tiisip otyrdy. “Basqa kelse de, sen kelmeitin shyǵarsyń” dep edim”-dep Myrzekeńe qaljyńdady. Bárimiz shúiirkelesip áńgimelesip qalǵanymyzdy bir inimiz sýretke túsire qoiyp edi, “Túsip qalyńdar, erteń tiri kúninde túsken edik” dep júresińder.”-dep bir kúldirdi. Qoshtasyp ketip bara jatqanda, “Erteń “Dýlat Isabekov qaitys boldy”-degendi gazetten oqymai, jii habarlasyp turyńdar úige, Sholpanǵa telefon soǵyp…”-dedi taǵy da ázil-shynyn aralastyryp… Bul fáni dúniedegi sońǵy kúnder men sońǵy saǵattardyń sýyq syrtyly jaqyndap kele jatqanyn sezip tursa da, ajaldyń ózimen oinap otyrǵan qairan ór rýhty, er kókem-ai” dep, ishtei kúrsinip tursam da, kúlimsirep qoshtasqan edik. Sol sońǵy kórýimiz eken qazaq ádebietiniń qara naryn", - dep jazdy Qazybek Isa.
"Dýlat aǵanyń ustazdyq eńbegi ózi bólek dańǵyl jol"
Kinosynshy Baýbek Nógerbek Dýlat aǵaidyń qalamynan týǵan kórkem shyǵarmalar qazaq ádebietiniń ǵana emes, álem prozasy men dramatýrgiiasynyń altyn qoryna engen baǵa jetpes mádeni muraǵa ainalǵan dep esepteidi.
"Kózi tirisinde klassik atanǵan jazýshy óz týyndylarynda ultymyzdyń rýhani bolmysyn, adam janynyń tereń qatparlaryn, adamzat ómiriniń ózekti máselelerin asqaq kórkemdik sheberlikpen órnektegen. Dýlat aǵaidyń prozasy – shyndyqtyń ainasy, dramatýrgiiasy – sahnanyń sham shyraǵy, árbir shyǵarmasy – ýaqyt pen keńistikten asyp, máńgilikke ulasqan rýhani qundylyq.
Dýlat aǵaidyń shyǵarmalary kitap, sahna men ekran óneri arqyly halyqtyń júreginde máńgilik saqtalmaq. Onyń dramalyq týyndylary teatr sahnasynda, sáenariileri kino keńistiginde kórermenin oilandyryp, tebirentip, ómir men óner týraly jańa kózqaras qalyptastyrýǵa sep boldy.
Dýlat aǵaidyń ustazdyq eńbegi de airyqsha dańǵyl jol. Ómiriniń sońyna deiin, 20 jylǵa jýyq Temirbek Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademiiasynyń “Ónertaný” fakýlteti «Kino tarihy men teoriiasy» kafedrasynda professor laýazymynda dáris oqydy. Ustazdyq jolynda “Kinoteledramatýrgiia” mamandyǵy boiynsha birneshe býyn shákirt tárbielep, olardyń shyǵarmashylyq ári kásibi qalyptasýyna ólsheýsiz úlesin qosty.
Dýlat aǵaidyń dáristeri – tek bilim alý emes, rýhani kemeldený, tereń oi men biik estetikaǵa úńilý bolatyn. Ol ár sabaǵynda shákirtterge ónerdiń shynaiy qudiretin sezindiretin, bolashaq mamandardy kórkemdik talǵam men oi erkindigine baýlityn.
Bir kafedrada áriptes bolý biz úshin baǵa jetpes tájiribe, úlken mártebe men shynaiy baqyt boldy. Dýlat aǵaidyń shyǵarmashylyq jolyndaǵy azamattyq ustanymy, óner men ustazdyqqa degen adaldyǵy bizge úlgi bolyp qala bermek", - dep jazdy Baýbek Nógerbek.
