فوتو: اشىق دەرەككٶز
جازۋشى, دراماتۋرگ, قر مەملەكەتتٸك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى دۋلات يسابەكوۆ 83 جاسقا قاراعان شاعىندا ٶمٸردەن وزدى. جازۋشىنىڭ شىعارمالارىن جاتا جاستانىپ ٶسكەن ۇرپاق ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە زاڭعار تۇلعاعا دەگەن قيماس سەزٸمٸن جەتكٸزٸپ, ەستەلٸكتەرٸن بٶلٸسٸپ جاتىر.
"100 پايىز وقىلعان جازۋشى, اقىن كٸم?" دەسە "دۋلات يسابەكوۆ" دەر ەدٸك
جازۋشى اقبەرەن ەلگەزەك دۋلات يسابەكوۆتىڭ ادام جانىنىڭ يىر-شيىر يٸرٸمدەرٸن قالامىنىڭ كٶزٸمەن كٶرە العان, قازاق پسيحولوگيياسىنىڭ قالتارىس-بۇلتارىستارىنداعى نەزٸك سەزٸمدەردٸ تەرەڭ سەزٸپ, دٶپ باسا العان عاجايىپ قالامگەر دەپ سيپاتتايدى. ونىڭ شىعارمالارى وقىماعان قازاق كەمدە-كەم.
"بٷگٸن تاڭدا عانا ەدەبيەتتەگٸ دوس جٸگٸتتەرمەن “100 پايىز وقىلعان جازۋشى, اقىن كٸم?” دەگەن تاقىرىپ اينالاسىندا از-كەم پٸكٸر الماسىپ قالىپ ەك. بەيٸمبەت اتامىزدى, تىنىمباي اعانى ايتتىق. سول تٸزٸمگە دۋلات اعانى دا ويلانباستان قوسۋعا بولادى. دۋلات يسابەكوۆتى وقىماعان قازاق جوق دەسەك ەش قاتەلەسپەسپەيمٸز. ول كٸسٸنٸڭ ٶزٸنە عانا تەن قوڭىر, قوڭىر بولعاندا دا تايپالعان جورعا تٸلٸ بار ەدٸ. جەنە سول ستيلٸ ارقىلى دۋلات اعا قازاق تٸلٸن دراماتۋرگيياعا سالساڭ دا كەرەمەت قۇلپىرىپ شىعاتىن عاجايىپ تٸل ەكەنٸن كٶرسەتكەن سۋرەتكەر.
بٸر اۋىز سٶز ارقىلى ساركازمدى, بٸر قيمىل ارقىلى ۋىتتى يرونييانى ەدەمٸ ويناتىپ جٸبەرٸپ, سۋرەتتەپ وتىرعان كەيٸپكەرٸنٸڭ ٸشكٸ جان دٷنيەسٸن اقتارىپ, الدىڭا تاستاي سالاتىن.
دۋلات اعانىڭ شىعارماسىنداعى ادام – قاشاندا قازاق. دۋلات اعانىڭ شىعارمالارى ارقىلى قازاق جانىنىڭ بٶتەن ادام ەشقاشان بايقامايتىن قۇپييا تۇستارىن كٶرٸپ قالاسىڭ دا, كەيدە قۋاناسىڭ, ال كەيدە شوشيسىڭ. بٸراق دۋلات اعا قاي كەيٸپكەرٸن بولسىن تٷبٸندە وقىرمانىنا جەنە اقتاتىپ الادى. ونى دەل سول سيتۋاتسييادا نەگە ولاي ٸستەگەنٸن ٶزٸڭ تٷسٸنٸپ وتىراسىڭ, يت بولسا دا ونى اقتاپ الاسىڭ. ويدان شىعارىلعان كەيٸپكەرٸنە دەگەن اۆتوردىڭ جاناشىرلىعى – دۋلات اعانىڭ مەيٸربان جٷرەگٸنەن دەپ ويلايتىنبىز. بٸرنەشە رەت ساپارلاس, دەمدەس بولدىق, ەڭگٸمەسٸن تىڭداپ وتىرعاندا سول ويىمىز راستالعانىنا قۋانعانبىز.
اعا ٶتە جاقسى كٸسٸ بولاتىن, ناعىز زييالى, مەدەنيەتتٸ, بٸر باسىنا جەتەرلٸك بٸربەتكەي مٸنەزٸ دە بار, پرينتسيپشٸل ادام ەدٸ. ەڭگٸمەنٸ, قالامداس دوستارىنىڭ اراسىنداعى ەزٸل-وسپاقتى كەرەمەت ايتاتىن. ٶزٸ دە راحاتتانىپ كٷلەتٸن, ٶزگەنٸ دە ريياسىز كٷلدٸرەتٸن.
ەندٸ بٷگٸن دۋلات يسابەكوۆتەي قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ, رۋحانيياتىنىڭ, قالا بەردٸ تۇتاس بٸر دەۋٸردٸڭ جارىق جۇلدىزى ارامىزدان ۇزاي ۇشىپ, تەڭٸرٸسٸنە بەت الدى. مەڭگٸلٸك ساپارى وڭ بولسىن, باقيداعى عۇمىرى باياندى, باقىتتى بولسىن دەپ تٸلەيمٸز. اللا تاعى بٸر ارداقتى اعامىزدى الدىنان جارىلقاپ, ٶزٸنٸڭ شەكسٸز مەيٸرٸمٸنە, راقىمىنا بٶلەسٸن, مەكەنٸن جۇماقتان قىلسىن دەپ دۇعا ەتەمٸز", - دەپ جازدى اقبەرەن ەلگەزەك.
حال ٷستٸندە جاتسا دا, ەلٸنٸڭ بولاشاعىن ويلاپ جاتتى
مەملەكەتتٸك كەڭەسشٸ ەرلان قارين دۋلات يسابەكوۆتىڭ قازاق رۋحانيياتى ٷشٸن ورنى ەرەكشە ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
"دۋلات يسابەكوۆ قازاق ەدەبيەتٸنە ەرەكشە قۇبىلىس بولىپ كەلدٸ. شىن مەنٸندە شوقتىعى بيٸك شىعارمالار جازىپ, قالىڭ وقىرماننىڭ جٷرەگٸنە جول تاپتى. ونىڭ قالامىنان شىققان ەربٸر تۋىندى جۇرتشىلىق ٸزدەپ جٷرٸپ وقيتىن كلاسسيكالىق دٷنيەگە اينالدى. بٸز ەيگٸلٸ قالامگەردٸڭ ەربٸر شىعارماسىن جاستانا وقىپ ٶستٸك. دۋلات يسابەكوۆتىڭ «قارعىن» رومانى – تٶل ەدەبيەتٸمٸزدٸ دامىتۋعا ەرەكشە ىقپال ەتكەن تۋىندى. سونداي-اق, ونىڭ «گاۋھار تاس» پوۆەسٸ – قازاق وقىرمانى ەڭ كٶپ وقىعان شىعارمانىڭ بٸرٸ. ەيگٸلٸ پوۆەستٸڭ نەگٸزٸندە تٷسٸرٸلگەن فيلم قازاق كينوسىنىڭ التىن قورىنا قوسىلعان قۇندى قازىناعا اينالدى. ەلۋ جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن جازىلعان وسى شىعارمانىڭ جەلٸسٸندە استانا قالاسىنىڭ مۋزىكالىق جاس كٶرەرمەندەر تەاترى قويعان سپەكتاكل ەكٸ جىلدان بەرٸ انشلاگپەن ٶتٸپ كەلەدٸ. مۇنىڭ ٶزٸ جازۋشى شىعارمالارىنىڭ ارادا قانشا جىل ٶتسە دە ٶمٸرشەڭدٸگٸن جويمايتىنىن ايقىن كٶرسەتەدٸ.
مەن دۋلات اعامەن جاقىن ارالاستىم, سىيلاس ٸنٸسٸ بولدىم. بٸز ٷنەمٸ كەزدەسٸپ, تٷرلٸ تاقىرىپتا ەڭگٸمە-دٷكەن قۇراتىنبىز. اعامىز ايىقپاس سىرقاتقا شالدىعىپ, سوڭعى كەزدە حەلٸ تٸپتٸ اۋىرلاپ كەتتٸ. ەلسٸن-ەلسٸن حابارلاسىپ, حال-جاعدايىن سۇراپ قوياتىنمىن. ٶتكەن اپتادا اياق استىنان اعادان حات الدىم. ٶزٸنٸڭ جاعدايى تٶمەندەگەنٸن سەزگەن-اۋ, «ەندٸ كٶرٸسپەسپٸز, اعالىعىمدى ارقالانىپ ارتىق كەتكەن كەزدەرٸم بولسا كەش» دەگەن سارىندا جازىپتى. دٷيسەنبٸ كٷنٸ تاڭ اتا الماتىعا ۇشتىم. تۋرا اعانىڭ ٷيٸنە تارتتىم. دۋلات اعا قينالىپ جاتىر ەكەن, بٸراق قازاقتىڭ قارانارى سىر بٸلدٸرمەۋگە تىرىستى. نەعىپ سۋىت جٷرسٸڭ دەپ, ەدەتتەگٸدەي ەزٸلدەي قارسى الدى. حال ٷستٸندە جاتقانىنا قاراماستان ەڭسەسٸن تٷسٸرگەن جوق. جانىن جەگٸدەي جەگەن دەرتٸن ەمەس, ەلدٸڭ سٶزٸن ايتتى. ٶزٸ ەرەكشە سٷيگەن قازاعىنىڭ ەرتەڭٸنە, مىنا الماعايىپ زامانداعى مەملەكەتٸنٸڭ بولاشاعىنا قاتىستى ويلارىن جەتكٸزدٸ. ارا-تۇرا سەل كٸدٸرٸپ, تەرەڭ تىنىستاپ الىپ, تۋعان ەلٸ تۋرالى ايتقان سٶزدەرٸن اعانىڭ بٸزگە, كەيٸنگٸ ۇرپاققا قالدىرىپ جاتقان اماناتى, ٶسيەتٸ دەپ قابىلدادىم. جانىنان جٸبەرگٸسٸ كەلمەسە دە, «جۇمىسىڭ كٶپ قوي, جولىڭنان قالما» دەپ, مەنٸڭ قامىمدى ويلاپ جاتتى. ال, مەن قانشا قيماسام دا اعانىڭ اسىل جانى قينالىپ قالماسىن دەپ, امالسىز كەتتٸم. شىنىمدى ايتسام, قوشتاسۋعا بارعانىمدى بٸلٸپ تۇرعانمەن, ونىمەن قوشتاسا المادىم, دۇرىسى, قوشتاسقىم كەلمەدٸ. ەلٸ دە جانىمىزدا جٷرە تۇرعانىن قالادىم. بٸز, بٸر-ەكٸ اپتادان كەيٸن تاعى دا كەزدەسٸپ, ەڭگٸمەلەسەتٸن بولىپ كەلٸستٸك. بٸراق, كەلەسٸ كەزدەسۋدٸ جازباپتى...", - دەپ ەسكە الدى ەرلان قارين.
دۋلات يسابەكوۆ نوبەل سىيلىعىنا ۇسىنىلعان ەدٸ
اقىن قازىبەك يسا بيىل دۋلات يسابەكوۆتىڭ شىعارماسى نوبەل سىيلىعىنا ۇسىنىلعانىن جازدى.
"تەۋەلسٸزدٸك العان وسى جىلداردا ەلەمدٸك نوبەل سىيلىعىنا 2016 جىلى ۇسىنىلعان قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ كلاسسيگٸ, كسرو مەملەكەتتٸك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ەبدٸجەمٸل نۇرپەيٸسوۆتەن كەيٸن بيىل دۋلات يسابەكوۆ ۇسىنىلىپ وتىر ەدٸ… قازاق ەدەبيەتٸنەن باسقا ەشكٸم بولا قويعان جوق. ٶيتكەنٸ, 30 جىل بويى بيلٸك بٸر ادامنىڭ عانا نوبەل سىيلىعىن الۋى ٷشٸن جۇمىس ٸستەگەنٸ بەلگٸلٸ عوي.
دۋلات يسابەكوۆتى نوبەل سىيلىعىنا سول نوبەلدٸڭ وتانى شۆەتسييادان باستاپ, كورەيا, تٷركييا, گرۋزييا, تٷركسوي جازۋشىلار وداعى سەكٸلدٸ شەتەلدٸك ۇيىمدار باستاپ, قازاقستان جازۋشىلار وداعى قوستاپ, 9 ۇيىم اتىنان ۇسىنىلعان ەدٸ.
دۋلات يسابەكوۆتىڭ درامالارىن وقىعان گرۋزييانىڭ ماچابەلي اتىنداعى تسچينۆالي كەسٸبي مەمەلەكەتتٸك دراما تەاترىنىڭ رەجيسسەرٸ گوچا كاپانادزە: «يسابەكوۆتىڭ تەك «اكتريسا» پەساسىنىڭ ٶزٸنە عانا نوبەل سىيلىعىن بەرۋگە بولادى»-دەپ جازدى.
ەندٸ, مٸنە, قازاق جازۋشىسى ەلەمدٸك نوبەل سىيلىعىن الىپ, دٷنيەنٸ دٷبٸرگە بٶلەپ جاتسا, ەڭ الدىمەن ەل مەن ەردٸڭ مەرەيٸ بولادى ەمەس پە دەپ قازاق حالقى تاقىمىن قىسىپ جٷرگەن ەدٸ, اجالعا امال جوق, ٷمٸتٸمٸزدٸ ٷزٸپ كەتتٸ.
ۇلتتىق مٷددەمٸزدٸڭ قورعانى بولعان دۋلات يسابەكوۆ قاي كەزدە دە اقيقاتتى ايتا بٸلدٸ. حالىق سٶزٸن سٶيلەدٸ. ەلٸمٸزدٸ, جەرٸمٸزدٸ, تٸلٸمٸزدٸ, دٸلٸمٸزدٸ قورعادى. 2011 جىلى جاڭاٶزەن قىرعىنىندا ەڭ العاشقى بولىپ, ەلدٸڭ سٶزٸن ايتتى. “ايلىعىن سۇراعان جۇمىسشىنى اتۋ دەگەن قايدان شىققان?!.” -دەپ ايقاي سالدى…
مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ زاڭدى قاقىن تالاپ ەتتٸ! اناۋ بٸر جىلى موڭعولييادان كەلگەن قانداستارىمىز ەلدەن پانا تاپپاي قايتا كٶشپەك بولعاندا دٷنيەجٷزٸ قازاقتارى قاۋىمداستىعى قۇرىلتايىندا سول كەزدەگٸ پرەزيدەنتكە “ەلٸم دەپ كەلگەن قانداستارىمىز ەلٸنەن پانا تاپپاي, وسىلاي قايتا بەرە مە? بۇعان كٸنەلٸلەر قاتاڭ جاۋاپ بەرۋٸ تيٸس!”-دەپ ەدٸلەتتٸلٸكتٸ تالاپ ەتتٸ. قازاق كٶشٸنە قايتا قارقىن بٸتە باستادى سودان سوڭ.
ٶتكەندە كٶڭٸلٸن سۇراي بارعاندا, ساۋمال ٸشٸپ, باسىن كٶتەرٸپ, تەۋٸر بوپ قالعان ەكەن. مەنەن كەيٸن كٸرگەن بەلگٸلٸ قالامگەرلەر, ٶزٸ باسقارعان “مەدەنيەت” جۋرنالىندا تالاي جىل ورىنباسارى بولعان مىرزان كەنجەباي ٸنٸسٸ مەن نۇرلىبەك ساماتۇلى ٷشەۋمٸزگە بۇرىنعىداي قالجىڭداپ, تيٸسٸپ وتىردى. “باسقا كەلسە دە, سەن كەلمەيتٸن شىعارسىڭ” دەپ ەدٸم”-دەپ مىرزەكەڭە قالجىڭدادى. بەرٸمٸز شٷيٸركەلەسٸپ ەڭگٸمەلەسٸپ قالعانىمىزدى بٸر ٸنٸمٸز سۋرەتكە تٷسٸرە قويىپ ەدٸ, “تٷسٸپ قالىڭدار, ەرتەڭ تٸرٸ كٷنٸندە تٷسكەن ەدٸك” دەپ جٷرەسٸڭدەر.”-دەپ بٸر كٷلدٸردٸ. قوشتاسىپ كەتٸپ بارا جاتقاندا, “ەرتەڭ “دۋلات يسابەكوۆ قايتىس بولدى”-دەگەندٸ گازەتتەن وقىماي, جيٸ حابارلاسىپ تۇرىڭدار ٷيگە, شولپانعا تەلەفون سوعىپ…”-دەدٸ تاعى دا ەزٸل-شىنىن ارالاستىرىپ… بۇل فەني دٷنيەدەگٸ سوڭعى كٷندەر مەن سوڭعى ساعاتتاردىڭ سۋىق سىرتىلى جاقىنداپ كەلە جاتقانىن سەزٸپ تۇرسا دا, اجالدىڭ ٶزٸمەن ويناپ وتىرعان قايران ٶر رۋحتى, ەر كٶكەم-اي” دەپ, ٸشتەي كٷرسٸنٸپ تۇرسام دا, كٷلٸمسٸرەپ قوشتاسقان ەدٸك. سول سوڭعى كٶرۋٸمٸز ەكەن قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ قارا نارىن", - دەپ جازدى قازىبەك يسا.
"دۋلات اعانىڭ ۇستازدىق ەڭبەگٸ ٶزٸ بٶلەك داڭعىل جول"
كينوسىنشى باۋبەك نٶگەربەك دۋلات اعايدىڭ قالامىنان تۋعان كٶركەم شىعارمالار قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ عانا ەمەس, ەلەم پروزاسى مەن دراماتۋرگيياسىنىڭ التىن قورىنا ەنگەن باعا جەتپەس مەدەني مۇراعا اينالعان دەپ ەسەپتەيدٸ.
"كٶزٸ تٸرٸسٸندە كلاسسيك اتانعان جازۋشى ٶز تۋىندىلارىندا ۇلتىمىزدىڭ رۋحاني بولمىسىن, ادام جانىنىڭ تەرەڭ قاتپارلارىن, ادامزات ٶمٸرٸنٸڭ ٶزەكتٸ مەسەلەلەرٸن اسقاق كٶركەمدٸك شەبەرلٸكپەن ٶرنەكتەگەن. دۋلات اعايدىڭ پروزاسى – شىندىقتىڭ ايناسى, دراماتۋرگيياسى – ساحنانىڭ شام شىراعى, ەربٸر شىعارماسى – ۋاقىت پەن كەڭٸستٸكتەن اسىپ, مەڭگٸلٸككە ۇلاسقان رۋحاني قۇندىلىق.
دۋلات اعايدىڭ شىعارمالارى كٸتاپ, ساحنا مەن ەكران ٶنەرٸ ارقىلى حالىقتىڭ جٷرەگٸندە مەڭگٸلٸك ساقتالماق. ونىڭ درامالىق تۋىندىلارى تەاتر ساحناسىندا, سەەنارييلەرٸ كينو كەڭٸستٸگٸندە كٶرەرمەنٸن ويلاندىرىپ, تەبٸرەنتٸپ, ٶمٸر مەن ٶنەر تۋرالى جاڭا كٶزقاراس قالىپتاستىرۋعا سەپ بولدى.
دۋلات اعايدىڭ ۇستازدىق ەڭبەگٸ دە ايرىقشا داڭعىل جول. ٶمٸرٸنٸڭ سوڭىنا دەيٸن, 20 جىلعا جۋىق تەمٸربەك جٷرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ٶنەر اكادەميياسىنىڭ “ٶنەرتانۋ” فاكۋلتەتٸ «كينو تاريحى مەن تەوريياسى» كافەدراسىندا پروفەسسور لاۋازىمىندا دەرٸس وقىدى. ۇستازدىق جولىندا “كينوتەلەدراماتۋرگييا” ماماندىعى بويىنشا بٸرنەشە بۋىن شەكٸرت تەربيەلەپ, ولاردىڭ شىعارماشىلىق ەرٸ كەسٸبي قالىپتاسۋىنا ٶلشەۋسٸز ٷلەسٸن قوستى.
دۋلات اعايدىڭ دەرٸستەرٸ – تەك بٸلٸم الۋ ەمەس, رۋحاني كەمەلدەنۋ, تەرەڭ وي مەن بيٸك ەستەتيكاعا ٷڭٸلۋ بولاتىن. ول ەر ساباعىندا شەكٸرتتەرگە ٶنەردٸڭ شىنايى قۇدٸرەتٸن سەزٸندٸرەتٸن, بولاشاق مامانداردى كٶركەمدٸك تالعام مەن وي ەركٸندٸگٸنە باۋليتىن.
بٸر كافەدرادا ەرٸپتەس بولۋ بٸز ٷشٸن باعا جەتپەس تەجٸريبە, ٷلكەن مەرتەبە مەن شىنايى باقىت بولدى. دۋلات اعايدىڭ شىعارماشىلىق جولىنداعى ازاماتتىق ۇستانىمى, ٶنەر مەن ۇستازدىققا دەگەن ادالدىعى بٸزگە ٷلگٸ بولىپ قالا بەرمەك", - دەپ جازدى باۋبەك نٶگەربەك.
