Foto: egemen.kz
Búginde qazaq kinematografiiasynda ala-qula dúnie kóbeiip ketti. Keiingi jyldary túsirilip júrgen keibir kórkem filmderdiń sapasy syn kótere almai tur. Kezinde oryssha arlasqan kino tiline qansha keiisek te, endi sol tilge boqaýyz sózder qosyldy. Qysqasy ekrandy túzemesek, urpaqqa berer tárbiemizdiń pátýasy qalmai bara jatyr.
Otandyq keibir kino týyndylardyń sátsiz stsenarii men ish pystyrarlyq siýjetke negizdelip, ulttyq kino álemimizdiń tunyǵyn ábden lailady. Báriniń kózdegeni qomaqty kassa jinaý. Al sol kino arqyly urpaqty «tárbielep» jatqandarymen sharýasy joq.
Jýyrda bul ózekti másele Prezident deńgeiine deiin jetip, Býrabaida ótken Ulttyq quryltaidyń tórtinshi otyrysynyń túitkildi taqyryptarynyń qatarynda kirdi. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev qazir kinoteatrda kórsetiletin filmderge qatysty qoǵamdyq synnyń bar ekenin ashyq aityp, sanǵa emes sapǵa jumys isteýimiz kerektigin eskertti.
«Taǵy bir túitkil – qazir kinoteatrda kórsetiletin filmderge qatysty qoǵamdyq syn bar. Byltyr qazaqstandyq mamandar túsirgen 94 film shyqqan, iaǵni, negizinen ózimizdiń ónim shyǵarylyp jatyr. Bul – jaqsy úrdis. Biraq biz eń aldymen sanǵa emes, sapaǵa kóńil aýdarýymyz kerek. Kórermenniń kóńilin kóterip, kúlki syilaý – bir bólek, jaǵymsyz ádetterdi nasihattaý – bir basqa.
Zorlyq-zombylyqty, qatygezdik pen qylmysty nasihattaityn filmder de paida boldy. Osy jerde bir nárseni eskergen jón. Búginde filmderdiń basym kópshiligi memlekettik tapsyryspen emes, jeke qarjyǵa túsirilip júr», – dedi Prezident.
Sonymen qatar kino mańyzdy ideologiialyq qural ekenin atap ótti. Sondyqtan jeke qarjyǵa túsirilse de, filmdi kinoteatrlarǵa shyǵarmas buryn aldyn ala saraptaýdan ótkizý joldaryn qarastyrý qajettigin tapsyrdy.
Osy másele boiynsha belgili jýrnalist, sońǵy kezderi ulttyq kinoǵa qatysty oryndy másele kóterip júrgen Májilis depýtaty Janarbek Áshimjanovtyń pikirin surap-bildik. Esterińizde bolsa, J.Áshimjanov biyl jyl basynda (22.01.2022 jyl) Úkimet basshysy Oljas Bektenovtiń atyna otandyq kino salasynyń sapasyna qatysty depýtattyq saýal joldaǵan.
«Búginde elimizdiń otandyq kino saiasaty shashyrańqy bolyp ketti. Meniń jyl basyndaǵy depýtattyq saýalymnyń Mádeniet jáne aqparat ministrliginiń qaramaǵyndaǵy negizgi operator «Qazaqfilm» kinostýdiiasy men Ulttyq kinony qoldaý memlekettik ortalyǵyna qatysy joq. Men jekemenshik kino túsirip júrgen azamattarǵa qatysty saýal joldaǵanmyn. Óitkeni qazir kinony tek qana biznes kózine ǵana ainaldyryp, onyń táýelsizdikke tóndirer qateri eskerilmei, urpaq tárbiesine, memlekettik tilge qatysty jaýapkershiligi ala-qula bolyp ketti. Tipti eshqandai jaýapkershilik joq. Jartysy oryssha, jartysy beipil sóz, jartysy jargon tirkester», – degen J.Áshimjanov kino tóńireginde ketip jatqan kemshilikterge bas qatyryp jatqan eshkimniń joqtyǵyn jasyrmady.
Májilis depýtaty kim kóringenniń esh saraptaýsyz, baqylaýsyz-aq qalaǵan elinen kino túsirip kelip, sol qoiyrtpaǵyn urpaqqa usynyp jatqanyna qynjyldy.
«Ánshi, kúishi, sportshy, kásipkerler bar, bári top-tobymen el ishinde nemese syrtqa baryp qalaǵan filmin túsirip kelip júr. Ol kinonyń stsenariiin nemese ideologiiasyn, onyń qoǵamǵa, táýelsizdikke berip jatqan keri nemese oń áserin taldap jatqan eshkim joq. Birden ákelip kinoekrandarǵa shyǵaryp, videohostingterge, platformalarǵa júktep, jekemenshik telearnalardyń efirine berip jatyr. Tipti qazir bala-shaǵamen otyryp, durys kino kóre almaityn jaǵdaiǵa jettik. Osyǵan degen alańdaýshylyqty quryltai otyrysynda Memleket basshysy oryndy, ári der kezinde qozǵady.
Sol otyrysta tiisti salaǵa jaýapty Úkimet basshysynyń orynbasarlary jáne ministr de otyrdy. Sondyqtan aldaǵy ýaqytta osy kino saiasatyna qatysty oń sheshim qabyldanady degen oidamyn», – degen depýtattyń paiymdaýynsha, kino birinshi kezekte bizneske emes, táýelsizdikke qyzmet etýi tiis.
«Eń aldymen kino ónerge, táýelsizdikke, sosyn ideologiiamyzǵa qyzmet etý kerek. Sondyqtan quryltaidyń minberinde Memleket basshysy kino ónimderin qatań saraptap, tiisti keńes qurýdy qolǵa alýdy mindettedi», – deidi Janarbek Áshimjanov.
Osy rette taqyrypqa tuzdyq retinde depýtat J.Ájimjanovtyń Úkimetke joldaǵan saýaly men oǵan Oljas Bektenovtiń bergen jaýabyn bir sholyp shyqsaq.
Kino – ideologiia, kino – saiasat, kino – kerek deseńiz ulttyń qaýipsizdigi ekenine nazar aýdarǵan májilismen Japoniia II Dúniejúzilik soǵystan keiin urpaq sanasy men ulttyq bolmysyn dál osy kino arqyly júielep alǵanyn mysalǵa keltirdi.
«Kino – bútin ultty uiytatyn, sol arqyly jas urpaqtyń sanasyna áser etetin kúshti qarý. Ár halyqtyń ulttyq bolmysy, tarihy, salt-dástúri, dini ustanymy, áleýmettik jiktelisi bar. Ásirese, dál qazirgidei qazaq qoǵamy sheteldik serialdardy tamsana tamashalap, jastardyń sanasyn bóten jurttyń mádenieti jaýlap jatqan tusta ulttyq kinoǵa kóńil bólýdiń mańyzdylyǵy sát saiyn artyp tur», – deidi J.Ájimjanov depýtattyq saýalynda.
Qoǵam kóshin bastaýy tiis kino saiasaty búginde qoǵamnyń jeteginde ketip bara jatqanyna qynjylǵan Májilis depýtaty naizaǵaidyń otyna nan pisirip jatqan osy kezeńde kino birinshi kezekte biznes emes, óner, ulttyq ustanym missiiasyn atqarý kerektigin aitady.
«Ótken jyly otandyq 90 film prokatqa shyǵypty. Sonyń 56-sy – komediia. Kúldiremiz dep búldirip jatyrmyz. Jalpy qazir kúletin kezeń be?.. Filmderdiń kópshiliginiń sapasy syn kótermeidi. Kóbi ekshn, komediialyq, eń aýyry jastardyń sanasyna soqqy beretin avtorlyq filmder. Suranys joq emes, bar! Áleýmettik saýalnama boiynsha ulttyq kinony kórgisi keletinderdiń qatary artqan. Alaida sapaly ónim bolmai tur», – degen depýtat salaǵa jaýapty ministrlik pen «Qazaqfilm» kinostýdiiasy jedeldetip qolǵa alýy tiis sharalardy Úkimet basshysynyń nazaryna jetkizgen-di.
«Birinshi, búkil memleket boiynsha (meili memleket bolsyn, meili jeke tulǵalar bolsyn) túsiriletin filmderdiń ideologiialyq, tildik, ulttyq ustanymyn retteý tetigin qarastyratyn arnaiy kórkemdik-saraptamalyq keńes qurý; Ekinshi, memlekettik tildegi ulttyq filmderdiń úles salmaǵyna basymdyq berý; Úshinshi, filmderde memlekettik tildiń normalaryn buzýdy qatań qadaǵalaý; Tórtinshi, halyqqa arnaiy ulttyq kinolardy kórsetetin kinoteatrlarmen qamtamasyz etý; Besinshi, otandyq kinolardyń prokattalýyna erkeshe jaǵdai jasaý kerek», – degen Janarbek Sadyqanuly jaýapkershilikti arttyrý maqsatynda «Kinematografiia týraly» Zańdy qatańdatý baǵytynda birlesip jumys isteýge depýtattar ázir ekenin jetkizgen.
Al Premer-ministr O.Bektenov saýalǵa bergen jaýabynda qazirgi tańda aldaǵy on jylǵa «Qazaq kinosynyń damý strategiiasyn» ázirleý jumystary qolǵa alynǵanyn aitady.
«Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáikes Mádeniet jáne aqparat ministrligi kinoindýstriia salasyn reformalaý jumystaryn júrgizip jatyr. Atap aitqanda biyl «Kinematografiia týraly» Zańǵa Sháken Aimanov atyndaǵy «Qazaqfilm» ulttyq kinostýdiiasyn qoldaý boiynsha arnaiy norma engizildi.
Ulttyq film atanýǵa úmitti kinojobalardy irikteý erejesi ózgertildi. Budan bylai kinojobalar taqyryptyq, ideologiialyq turǵydan bekitilgen mańyzdy taqyryptarǵa jazylǵan stsenariiler arqyly irikteledi», – dep jaýap qatypty O.Bektenov.
Sonymen qatar elimizde kinoprokatqa shyǵatyn otandyq jáne sheteldik filmderge prokattaý kýáligin berý talaptaryn kúsheitý, filmderdiń mazmunyna monitoring júrgizý jáne baǵalaý, filmderdi aldyn-ala qaraityn Saraptama komissiiasyn qurý boiynsha Zańǵa tiisti túzetýler ázirlengenin atap ótken.
«Osylaisha filmder tiisti súzgiden ótip, ideologiialyq, tildik, ulttyq ustanymdar rettelip, qazaq tiliniń shubarlanýy, teris dini aǵymdardyń nasihattalýyn azaitpaq», – deidi Úkimet basshysy.
Bul rette memleket qoldaýymen túsiriletin barlyq filmder qazaq tilinde túsiriledi jáne prokatqa eki tilde shyǵarylmaq. Statistikalyq derekter boiynsha ótken jyly prokattaǵy qazaq tilindegi filmderdiń úlesi 19%-ǵa jetken (2023 jyly 16%). Bul qazaq tilindegi kontentke suranystyń arta túskenin kórsetip otyr.
Degenmen Úkimet basshysy keltirgen bul tsifrlar kinoindýstriiaǵa tek biznes turǵysynan ǵana jumys istep turǵanyn joǵaryda aittyq. Sapany osy bastan túzemesek, ýaqyt ozdyryp alyp, opyq jep qalmasymyzǵa kim kepil.
Jasulan Baqytbek
