Qazaq áieli degenimiz kim? Bir sózben aitar bolsaq – qairatker. Qairatkerligi qaidan bilinedi? Qiyn-qystaý kezeńde jarynyń janyna jalaý bola alǵandyǵynan bilinedi.
Al, qazaq áieli ózi óz bolǵaly ondai kezeńderde árqashan aldyńǵy shepten tabylyp otyrǵan. Nebir qandy-qasap shaiqastarda Qabanbai batyrmen tize qosyp qylysh siltegen jary Gaýhardyń, Kenesarynyń qasynan tabylyp otyrǵan qaryndasy Bopaidyń búgingi sińlileri budan shirek ǵasyr buryn kirgen beitanys zamannyń, qiyn zamannyń aýyr júgin jubailarymen birge kóteristi. Ádiline kelsek, aýyrtpashylyqtarǵa arqasyn aldymen ózi tosty. Qashanda ómirdiń bir paradoksy bar – qan maidanǵa qaraǵanda kúndelikti beibit ómirde erlik jasaý áldeqaida qiyn. Túsi sýyq naryq kelip, elge álek salǵanda, ainaldyrǵan tórt-bes jyldyń ishinde barlyq zaýyt-fabrika ataýly toqtap, on myńdaǵan adam «jumyssyz» atanyp, esesine baǵa bitken aspandap shyǵa keldi. 1949 jyly Qytaidaǵy kommýnister «Shyǵys Túrkistan» memleketin qulatqannan keiin «dinsizderden» qashyp, Gimalai taýyn asyp, 7-8 jylda Túrkiiaǵa jetip toqtaǵan eldiń kúnkóristi jańa jerde qalai bastaǵanyn sýrettegen marqum Hasan Oraltai aǵamyz «Elim-ailap» ótken ómir» atty kitabynda «Meniń týǵan elde záńgi (ákim degen maǵynada – Ó.A.) bolǵan ákem teri tondy satýǵa birinshi ret bazarǵa alyp shyqty. Bir ýaqytta kózim túsip ketip edi, kózinen aqqan jasy saqalyna quiylyp tur eken» dep jazady. Qatygez, jat naryq kelgende elimizdegi qazaq jigitter de osy kúidi bastan keshirýmen kúni ótip jatty. Mine, sol kezde qazaqty qiyndyqtan qutqaryp qalǵan qazaq áieli boldy. Ol belin býynyp, bilegin sybanyp saýdaǵa shyqty. Bul istiń ebin ózi de bilmeitin, júre úirendi. Birte-birte burynǵy bildei bastyq, ǵalym, injener, prorab joldasyn da úiretti. Bul belsendilik, alǵyrlyq, namysqoilyq qasiet onyń boiyna sol kezde ǵana paida bolyp pa edi? Joq, qazaq áieli buryn da sondai bolatyn. Tek ol asyl qasiettiń barlyǵy beibit, tynyshtyq, mamyraqan zamandarda alapat bula kúsh túrinde onyń boiynda buǵyp jatatyn, er basyna, el basyna kún týǵan kezeńderde ǵana janartaý sekildi atqylap shyǵatyn. Kúni keshe otyz jyldyǵyn bárimiz atap ótken, kúlli álemdi tań qaldyrǵan, «máńgi jasaidy» dep júrgen Keńes Odaǵyn irgetasyn shaiqap, qabyrǵasyn qaqyratpasa da jaryqshaq salǵan «Jeltoqsandaǵy» qazaq jastarynyń aldynda da uran sap qarakóz qyzdarymyz júrdi. Saper kúregi men rezeńke soiyldyń astynda qalǵan saptaǵy jigitterge «Sheginbeńder!» dep rýh berip júrdi. Olardyń apalary Mánshúk pen Áliia «halyq jaýy» bolyp ustalǵan ákeleriniń kinásizdigin erligimmen dáleldeimin dep júrip qaza tapty. Úshinshi batyr qyz, ushqysh Hiýaz Dospanova aýyr jaraqattan keiin de maidannan ketpei qoidy. «Meni ushaqtyń kabinasyna kóterip mingizip, kóterip túsirip alatyn» deýshi edi apai... (Qasyndaǵy birge soǵysqan qurbysynyń bári alǵan «Altyn Juldyz» ushaq komandiri bolǵan sol batyr qyzǵa buiyrmady. Tek táýelsiz Qazaqstannyń «Halyq Qaharmany» atandy).
Olardyń aldyndaǵy apalary, Sáken Seifýllinniń, Beiimbet Mailinniń, taǵy basqa da tolyp jatqan qazaq arystarynyń áielderi stalindik lager azabyn kúieýlerimen birge kórdi. Al, asharshylyq zulmatynda otbasyn aman alyp qalamyn dep jantalasqan qazaq áieliniń ólmes beinesin Beiimbet Mailin «Kúlpash» degen áńgimesinde somdap ketti (Sol sumdyq kúnderde osy Shymkenttiń kóshelerindegi ashtyqtan ólip qalǵandardyń denelerin tańerteń arba-arba etip jinaidy eken. Sonda solardyń bir de bireýi «aqyry ólip baramyn ǵoi, toiyp óleiin» dep dúken tonap kórmepti... Mine, tektilik!).
...Ashtyq kezinde kishkentai qyzyn, ulyn ertip kele jatqan jalǵyz áieldi alda kóringen aýylǵa jetkizbei qasqyrlar qorshady. Qyzyn tastap, ulyn alyp qashty ana... Mekemtas Myrzahmetov aǵamyz aramyzda júr. «Ul – urpaq, qyz – óris» degen danalyqpen sýsyndaǵan qazaq áieli joldasynyń urpaǵy óshpegenin oilady...
Jońǵarmen eki aradaǵy eki júz jylǵa sozylǵan soǵysta halqynyń úshten ekisinen airylsa da, jiyrmasynshy ǵasyrdyń basyna qarai sanyn 5 millionǵa jetkizip, tutas alyptar shoǵyryn syilaǵan, patsha men Keńes ókimetine qarsy 300-den astam kóteriliske shyqqan, 1916 jylmen 1933 jyl arasynda ólidei-tirilei taǵy jartysynan astamyn joǵaltqan ulttyń Uly Otan soǵysynda jaýjúrektiktiń úlgisin kórsetken jigitterin ómirge ákelgen, 1945-1991 jyldar arasynda Qazaq Respýblikasyn gúldendirgen, damytqan, «qazaq ádebietiniń altyn ǵasyryn» jasaǵan talantty ul-qyzdaryn jaryq dúniege shyǵarǵan qazaq áieliniń keremettiginiń syry nede?
Onyń syry – jeti ataǵa jetpei qosylmaǵan qazaq áieliniń qursaǵynyń asyldyǵy, tazalyǵy men óziniń týabitti jaratylys-bolmysyna degen adaldyǵynda. Alla taǵala Adam atanyń qabyrǵasynan Haýa anany jaratqan soń, «mine, seniń ómirlik serigiń» dep tanystyrǵanda onyń basyna aq jaýlyq salyp kórsetken eken. Haýa ana Adam ataǵa iilip sálem beripti. Áiel sáleminiń syrtqy maǵynasy izet, qurmet bolsa, ishki maǵynasy alǵan jarynyń aman bolǵanyn Alla taǵaladan tileý eken. Onyń dáleli, qazaq áieli kúieýi ólgen kúnnen bastap sálem salýyn toqtatady. Toqtatýy mindetti emes, biraq tilegi oryndalmaǵan soń salmaýyna da bolady. Áitse de, kóp jerde qazaq jesiri izetinen jańylmaidy, esesine alǵys alady. Sonymen qatar, aq jaýlyǵyna da adal. Al, batyrlyq ta, danalyq ta adaldyqtan bastaý alady...
Qazaq áieli buryn bosanarda janashyr abysyn-ajyndary jinalyp uzaq óleń aitatyn bolǵan. «Kel, kel, sábi, kel, sábi! Qoldasyn seni kóp nábi! Allam ózi ońǵarsa, aman keler bul sábi! Allam, senen tileiin, bergenińdi bileiin, aman berseń balamdy, sadaǵań bop keteiin! Ulyq etip uldy ber! Qylyqty etip qyzdy ber! Qalai berseń olai ber, aman etip, tiri ber!». Qazaqtyń balasy shyr etip jerge túskende alǵash estitini aq tilek óleń bolǵan. Abai atamyzdyń «týǵanda dúnie esigin ashady óleń» deýiniń sebebi de osynda.
«Sútpen engen minez súiekpen ketedi» deitin qazaq áieli sábiin emizip otyryp ta besik jyryn aitýdan jańylǵan joq. Balanyń aǵzasy adal sútpen qorektense, jan dúniesi «halqyn jaýdan qorǵaǵan, batyr bolar ma ekensiń, eldiń qamyn oilaǵan, aqyn bolar ma ekensiń» degen jyrmen sýsyndaityn. Ol baryp adam sanasyn basqaratyn túpsanaǵa quiylatyn.
Adal bolmysynan taimaǵan qazaq áieli «kúieý – áieliniń piri», «ata – balanyń piri» degen ustanymynan da ainyǵan emes. Bala-shaǵasyna árqashan ákesin úlgi etip keldi. Otaǵasy dastarqanǵa otyrmai, eshkim tamaqqa qol sozbaityn etip tárbieledi. «Bir qolymen besikti, bir qolymen álemdi terbegen» ol babalarymyzdyń «áke – uldy, ana – ultty tárbieleidi» degen danalyǵyn árqashan este ustady. Ulyn es bilgennen «erdiń eki sóilegeni – ólgeni», «qoiandy – qamys, erdi – namys óltiredi», «malym – janymnyń, janym – arymnyń sadaǵasy», «mal saqtama, ar saqta», «el namysy – er namysy», «jigittiń quny – júz jylqy, ary – myń jylqy», «er jigitke ólimnen uiat kúshti», «er moinynda qyl arqan shirimes», «jarly bolsań da, arly bol», «jigitke jar qymbat, namys pen ar qymbat», «bar baryn jeidi, uiatsyz aryn jeidi», «qolyńmen istegenińdi moinyńmen kóter», «ólimge berer janym bar, pendege berer arym joq», «adam sanasyn ar túzeidi», «rýh pen namys – egiz», «ar satyp yrys jinama», «arǵa tartpai arman tul, namys qýmai maqsat tul», «júirik – alysqa, jigit namysqa shabady», «namysy bar jigittiń nar kúshi bar, namysy joq jigittiń qai kúshi bar?» dep, qyzyn «árli bolǵansha arly bol», «qyzǵa qyryq úiden tyiym», «arýdyń ámirshisi – ary», «ar qinalmai, jan qinalmaidy», «joldas kútý – jarǵa syn, jalǵan sózdik – arǵa syn», «arǵa – minájat» dep úiretti. Endi osyndai teńdessiz tárbie kórgen ulttyń uly men qyzy arly, namysty, batyr bolmaǵanda qandai bolýy tiis? Endeshe, kieli Domalaq ananyń, tutas rýdyń atyn ielengen Qarakempir men Qyzaidyń, esimi qalyń eldiń urany bolǵan Qarqabattyń ómirge kelýi zańdylyq emes pe?
Ras, búgingi kún óziniń zamanaýi azdaǵan ózgerisin engizdi. Qanshama ǵalym, kásipker, ustaz, dáriger qazaq áieli óziniń ǵana emes, eliniń de atyn shyǵaryp júr. Sóite tura, olar óziniń basty mindetin de umytpai, sanaly, arly-namysty, tabandy, bilimdi, jigerli urpaq tárbielep otyr. Sebebi, ultty ult etip saqtaityn salt-dástúrlik ustanym-qaǵidalar eshýaqytta ózgermek emes. Sonyń bárin úlkenniń aldyn kesip ótpeitin ibaly qazaq áieli bolashaqqa da kóziniń qarashyǵyndai saqtap jetkizeri daýsyz.
Jasa, qazaq áieli! Biz seniń aldyńda sheksiz qaryzdarmyz...
Ómirzaq Aqjigit,
