قازاق ەيەلi دەگەنiمiز كiم? بiر سٶزبەن ايتار بولساق – قايراتكەر. قايراتكەرلiگi قايدان بiلiنەدi? قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە جارىنىڭ جانىنا جالاۋ بولا العاندىعىنان بiلiنەدi.
ال, قازاق ەيەلi ٶزi ٶز بولعالى ونداي كەزەڭدەردە ەرقاشان الدىڭعى شەپتەن تابىلىپ وتىرعان. نەبiر قاندى-قاساپ شايقاستاردا قابانباي باتىرمەن تiزە قوسىپ قىلىش سiلتەگەن جارى گاۋھاردىڭ, كەنەسارىنىڭ قاسىنان تابىلىپ وتىرعان قارىنداسى بوپايدىڭ بٷگiنگi سiڭلiلەرi بۇدان شيرەك عاسىر بۇرىن كiرگەن بەيتانىس زاماننىڭ, قيىن زاماننىڭ اۋىر جٷگiن جۇبايلارىمەن بiرگە كٶتەرiستi. ەدiلiنە كەلسەك, اۋىرتپاشىلىقتارعا ارقاسىن الدىمەن ٶزi توستى. قاشاندا ٶمiردiڭ بiر پارادوكسى بار – قان مايدانعا قاراعاندا كٷندەلiكتi بەيبiت ٶمiردە ەرلiك جاساۋ ەلدەقايدا قيىن. تٷسi سۋىق نارىق كەلiپ, ەلگە ەلەك سالعاندا, اينالدىرعان تٶرت-بەس جىلدىڭ iشiندە بارلىق زاۋىت-فابريكا اتاۋلى توقتاپ, ون مىڭداعان ادام «جۇمىسسىز» اتانىپ, ەسەسiنە باعا بiتكەن اسپانداپ شىعا كەلدi. 1949 جىلى قىتايداعى كوممۋنيستەر «شىعىس تٷركiستان» مەملەكەتiن قۇلاتقاننان كەيiن «دiنسiزدەردەن» قاشىپ, گيمالاي تاۋىن اسىپ, 7-8 جىلدا تٷركيياعا جەتiپ توقتاعان ەلدiڭ كٷنكٶرiستi جاڭا جەردە قالاي باستاعانىن سۋرەتتەگەن مارقۇم حاسان ورالتاي اعامىز «ەلiم-ايلاپ» ٶتكەن ٶمiر» اتتى كiتابىندا «مەنiڭ تۋعان ەلدە زەڭگi (ەكiم دەگەن ماعىنادا – ٶ.ا.) بولعان ەكەم تەرi توندى ساتۋعا بiرiنشi رەت بازارعا الىپ شىقتى. بiر ۋاقىتتا كٶزiم تٷسiپ كەتiپ ەدi, كٶزiنەن اققان جاسى ساقالىنا قۇيىلىپ تۇر ەكەن» دەپ جازادى. قاتىگەز, جات نارىق كەلگەندە ەلiمiزدەگi قازاق جiگiتتەر دە وسى كٷيدi باستان كەشiرۋمەن كٷنi ٶتiپ جاتتى. مiنە, سول كەزدە قازاقتى قيىندىقتان قۇتقارىپ قالعان قازاق ەيەلi بولدى. ول بەلiن بۋىنىپ, بiلەگiن سىبانىپ ساۋداعا شىقتى. بۇل iستiڭ ەبiن ٶزi دە بiلمەيتiن, جٷرە ٷيرەندi. بiرتە-بiرتە بۇرىنعى بiلدەي باستىق, عالىم, ينجەنەر, پروراب جولداسىن دا ٷيرەتتi. بۇل بەلسەندiلiك, العىرلىق, نامىسقويلىق قاسيەت ونىڭ بويىنا سول كەزدە عانا پايدا بولىپ پا ەدi? جوق, قازاق ەيەلi بۇرىن دا سونداي بولاتىن. تەك ول اسىل قاسيەتتiڭ بارلىعى بەيبiت, تىنىشتىق, مامىراقان زامانداردا الاپات بۇلا كٷش تٷرiندە ونىڭ بويىندا بۇعىپ جاتاتىن, ەر باسىنا, ەل باسىنا كٷن تۋعان كەزەڭدەردە عانا جانارتاۋ سەكiلدi اتقىلاپ شىعاتىن. كٷنi كەشە وتىز جىلدىعىن بەرiمiز اتاپ ٶتكەن, كٷللi ەلەمدi تاڭ قالدىرعان, «مەڭگi جاسايدى» دەپ جٷرگەن كەڭەس وداعىن iرگەتاسىن شايقاپ, قابىرعاسىن قاقىراتپاسا دا جارىقشاق سالعان «جەلتوقسانداعى» قازاق جاستارىنىڭ الدىندا دا ۇران ساپ قاراكٶز قىزدارىمىز جٷردi. ساپەر كٷرەگi مەن رەزەڭكە سويىلدىڭ استىندا قالعان ساپتاعى جiگiتتەرگە «شەگiنبەڭدەر!» دەپ رۋح بەرiپ جٷردi. ولاردىڭ اپالارى مەنشٷك پەن ەلييا «حالىق جاۋى» بولىپ ۇستالعان ەكەلەرiنiڭ كiنەسiزدiگiن ەرلiگiممەن دەلەلدەيمiن دەپ جٷرiپ قازا تاپتى. ٷشiنشi باتىر قىز, ۇشقىش حيۋاز دوسپانوۆا اۋىر جاراقاتتان كەيiن دە مايداننان كەتپەي قويدى. «مەنi ۇشاقتىڭ كابيناسىنا كٶتەرiپ مiنگiزiپ, كٶتەرiپ تٷسiرiپ الاتىن» دەۋشi ەدi اپاي... (قاسىنداعى بiرگە سوعىسقان قۇربىسىنىڭ بەرi العان «التىن جۇلدىز» ۇشاق كومانديرi بولعان سول باتىر قىزعا بۇيىرمادى. تەك تەۋەلسiز قازاقستاننىڭ «حالىق قاھارمانى» اتاندى).
ولاردىڭ الدىنداعى اپالارى, سەكەن سەيفۋلليننiڭ, بەيiمبەت مايليننiڭ, تاعى باسقا دا تولىپ جاتقان قازاق ارىستارىنىڭ ەيەلدەرi ستاليندiك لاگەر ازابىن كٷيەۋلەرiمەن بiرگە كٶردi. ال, اشارشىلىق زۇلماتىندا وتباسىن امان الىپ قالامىن دەپ جانتالاسقان قازاق ەيەلiنiڭ ٶلمەس بەينەسiن بەيiمبەت مايلين «كٷلپاش» دەگەن ەڭگiمەسiندە سومداپ كەتتi (سول سۇمدىق كٷندەردە وسى شىمكەنتتiڭ كٶشەلەرiندەگi اشتىقتان ٶلiپ قالعانداردىڭ دەنەلەرiن تاڭەرتەڭ اربا-اربا ەتiپ جينايدى ەكەن. سوندا سولاردىڭ بiر دە بiرەۋi «اقىرى ٶلiپ بارامىن عوي, تويىپ ٶلەيiن» دەپ دٷكەن توناپ كٶرمەپتi... مiنە, تەكتiلiك!).
...اشتىق كەزiندە كiشكەنتاي قىزىن, ۇلىن ەرتiپ كەلە جاتقان جالعىز ەيەلدi الدا كٶرiنگەن اۋىلعا جەتكiزبەي قاسقىرلار قورشادى. قىزىن تاستاپ, ۇلىن الىپ قاشتى انا... مەكەمتاس مىرزاحمەتوۆ اعامىز ارامىزدا جٷر. «ۇل – ۇرپاق, قىز – ٶرiس» دەگەن دانالىقپەن سۋسىنداعان قازاق ەيەلi جولداسىنىڭ ۇرپاعى ٶشپەگەنiن ويلادى...
جوڭعارمەن ەكi اراداعى ەكi جٷز جىلعا سوزىلعان سوعىستا حالقىنىڭ ٷشتەن ەكiسiنەن ايرىلسا دا, جيىرماسىنشى عاسىردىڭ باسىنا قاراي سانىن 5 ميلليونعا جەتكiزiپ, تۇتاس الىپتار شوعىرىن سىيلاعان, پاتشا مەن كەڭەس ٶكiمەتiنە قارسى 300-دەن استام كٶتەرiلiسكە شىققان, 1916 جىلمەن 1933 جىل اراسىندا ٶلiدەي-تiرiلەي تاعى جارتىسىنان استامىن جوعالتقان ۇلتتىڭ ۇلى وتان سوعىسىندا جاۋجٷرەكتiكتiڭ ٷلگiسiن كٶرسەتكەن جiگiتتەرiن ٶمiرگە ەكەلگەن, 1945-1991 جىلدار اراسىندا قازاق رەسپۋبليكاسىن گٷلدەندiرگەن, دامىتقان, «قازاق ەدەبيەتiنiڭ التىن عاسىرىن» جاساعان تالانتتى ۇل-قىزدارىن جارىق دٷنيەگە شىعارعان قازاق ەيەلiنiڭ كەرەمەتتiگiنiڭ سىرى نەدە?
ونىڭ سىرى – جەتi اتاعا جەتپەي قوسىلماعان قازاق ەيەلiنiڭ قۇرساعىنىڭ اسىلدىعى, تازالىعى مەن ٶزiنiڭ تۋابiتتi جاراتىلىس-بولمىسىنا دەگەن ادالدىعىندا. اللا تاعالا ادام اتانىڭ قابىرعاسىنان حاۋا انانى جاراتقان سوڭ, «مiنە, سەنiڭ ٶمiرلiك سەرiگiڭ» دەپ تانىستىرعاندا ونىڭ باسىنا اق جاۋلىق سالىپ كٶرسەتكەن ەكەن. حاۋا انا ادام اتاعا يiلiپ سەلەم بەرiپتi. ەيەل سەلەمiنiڭ سىرتقى ماعىناسى iزەت, قۇرمەت بولسا, iشكi ماعىناسى العان جارىنىڭ امان بولعانىن اللا تاعالادان تiلەۋ ەكەن. ونىڭ دەلەلi, قازاق ەيەلi كٷيەۋi ٶلگەن كٷننەن باستاپ سەلەم سالۋىن توقتاتادى. توقتاتۋى مiندەتتi ەمەس, بiراق تiلەگi ورىندالماعان سوڭ سالماۋىنا دا بولادى. ەيتسە دە, كٶپ جەردە قازاق جەسiرi iزەتiنەن جاڭىلمايدى, ەسەسiنە العىس الادى. سونىمەن قاتار, اق جاۋلىعىنا دا ادال. ال, باتىرلىق تا, دانالىق تا ادالدىقتان باستاۋ الادى...
قازاق ەيەلi بۇرىن بوساناردا جاناشىر ابىسىن-اجىندارى جينالىپ ۇزاق ٶلەڭ ايتاتىن بولعان. «كەل, كەل, سەبي, كەل, سەبي! قولداسىن سەنi كٶپ نەبي! اللام ٶزi وڭعارسا, امان كەلەر بۇل سەبي! اللام, سەنەن تiلەيiن, بەرگەنiڭدi بiلەيiن, امان بەرسەڭ بالامدى, ساداعاڭ بوپ كەتەيiن! ۇلىق ەتiپ ۇلدى بەر! قىلىقتى ەتiپ قىزدى بەر! قالاي بەرسەڭ ولاي بەر, امان ەتiپ, تiرi بەر!». قازاقتىڭ بالاسى شىر ەتiپ جەرگە تٷسكەندە العاش ەستيتiنi اق تiلەك ٶلەڭ بولعان. اباي اتامىزدىڭ «تۋعاندا دٷنيە ەسiگiن اشادى ٶلەڭ» دەۋiنiڭ سەبەبi دە وسىندا.
«سٷتپەن ەنگەن مiنەز سٷيەكپەن كەتەدi» دەيتiن قازاق ەيەلi سەبيiن ەمiزiپ وتىرىپ تا بەسiك جىرىن ايتۋدان جاڭىلعان جوق. بالانىڭ اعزاسى ادال سٷتپەن قورەكتەنسە, جان دٷنيەسi «حالقىن جاۋدان قورعاعان, باتىر بولار ما ەكەنسiڭ, ەلدiڭ قامىن ويلاعان, اقىن بولار ما ەكەنسiڭ» دەگەن جىرمەن سۋسىندايتىن. ول بارىپ ادام ساناسىن باسقاراتىن تٷپساناعا قۇيىلاتىن.
ادال بولمىسىنان تايماعان قازاق ەيەلi «كٷيەۋ – ەيەلiنiڭ پiرi», «اتا – بالانىڭ پiرi» دەگەن ۇستانىمىنان دا اينىعان ەمەس. بالا-شاعاسىنا ەرقاشان ەكەسiن ٷلگi ەتiپ كەلدi. وتاعاسى داستارقانعا وتىرماي, ەشكiم تاماققا قول سوزبايتىن ەتiپ تەربيەلەدi. «بiر قولىمەن بەسiكتi, بiر قولىمەن ەلەمدi تەربەگەن» ول بابالارىمىزدىڭ «ەكە – ۇلدى, انا – ۇلتتى تەربيەلەيدi» دەگەن دانالىعىن ەرقاشان ەستە ۇستادى. ۇلىن ەس بiلگەننەن «ەردiڭ ەكi سٶيلەگەنi – ٶلگەنi», «قوياندى – قامىس, ەردi – نامىس ٶلتiرەدi», «مالىم – جانىمنىڭ, جانىم – ارىمنىڭ ساداعاسى», «مال ساقتاما, ار ساقتا», «ەل نامىسى – ەر نامىسى», «جiگiتتiڭ قۇنى – جٷز جىلقى, ارى – مىڭ جىلقى», «ەر جiگiتكە ٶلiمنەن ۇيات كٷشتi», «ەر موينىندا قىل ارقان شiرiمەس», «جارلى بولساڭ دا, ارلى بول», «جiگiتكە جار قىمبات, نامىس پەن ار قىمبات», «بار بارىن جەيدi, ۇياتسىز ارىن جەيدi», «قولىڭمەن iستەگەنiڭدi موينىڭمەن كٶتەر», «ٶلiمگە بەرەر جانىم بار, پەندەگە بەرەر ارىم جوق», «ادام ساناسىن ار تٷزەيدi», «رۋح پەن نامىس – ەگiز», «ار ساتىپ ىرىس جيناما», «ارعا تارتپاي ارمان تۇل, نامىس قۋماي ماقسات تۇل», «جٷيرiك – الىسقا, جiگiت نامىسقا شابادى», «نامىسى بار جiگiتتiڭ نار كٷشi بار, نامىسى جوق جiگiتتiڭ قاي كٷشi بار?» دەپ, قىزىن «ەرلi بولعانشا ارلى بول», «قىزعا قىرىق ٷيدەن تىيىم», «ارۋدىڭ ەمiرشiسi – ارى», «ار قينالماي, جان قينالمايدى», «جولداس كٷتۋ – جارعا سىن, جالعان سٶزدiك – ارعا سىن», «ارعا – مiنەجات» دەپ ٷيرەتتi. ەندi وسىنداي تەڭدەسسiز تەربيە كٶرگەن ۇلتتىڭ ۇلى مەن قىزى ارلى, نامىستى, باتىر بولماعاندا قانداي بولۋى تيiس? ەندەشە, كيەلi دومالاق انانىڭ, تۇتاس رۋدىڭ اتىن يەلەنگەن قاراكەمپiر مەن قىزايدىڭ, ەسiمi قالىڭ ەلدiڭ ۇرانى بولعان قارقاباتتىڭ ٶمiرگە كەلۋi زاڭدىلىق ەمەس پە?
راس, بٷگiنگi كٷن ٶزiنiڭ زاماناۋي ازداعان ٶزگەرiسiن ەنگiزدi. قانشاما عالىم, كەسiپكەر, ۇستاز, دەرiگەر قازاق ەيەلi ٶزiنiڭ عانا ەمەس, ەلiنiڭ دە اتىن شىعارىپ جٷر. سٶيتە تۇرا, ولار ٶزiنiڭ باستى مiندەتiن دە ۇمىتپاي, سانالى, ارلى-نامىستى, تاباندى, بiلiمدi, جiگەرلi ۇرپاق تەربيەلەپ وتىر. سەبەبi, ۇلتتى ۇلت ەتiپ ساقتايتىن سالت-دەستٷرلiك ۇستانىم-قاعيدالار ەشۋاقىتتا ٶزگەرمەك ەمەس. سونىڭ بەرiن ٷلكەننiڭ الدىن كەسiپ ٶتپەيتiن يبالى قازاق ەيەلi بولاشاققا دا كٶزiنiڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ جەتكiزەرi داۋسىز.
جاسا, قازاق ەيەلi! بiز سەنiڭ الدىڭدا شەكسiز قارىزدارمىز...
ٶمٸرزاق اقجٸگٸت,
