Elimizde Dintaný mamandyǵy boiynsha bilim beretin bólim eń alǵash qazirgi Abylaihan atyndaǵy Halyqaralyq qatynastar jáne álem tilderi ýniversitetinde ashylǵan. Atalǵan bólimniń alǵashqy túsýshileri de, alǵashqy bitirýshileri qazirgi belgili ǵalymdar. Olardyń qatarynda qazirgi Nur-Múbarak Egipet islam mádenieti ýniversitetiniń prorektory Qairat Qurmanbaev ta bar. 2015 jyly Islamtaný mamandyǵy boiynsha Qazaqstanda tuńǵysh ǵylym doktory atanyp, islamtaný ǵylymyna úlken úles qosyp júrgen mamandy áńgimege tarttyq.
– Nur-Múbarak Egipent islam mádenieti ýniversiteti qurylǵaly qanshama mamandardy daiarlap shyǵardyńyzdar. Osy oqý ornyn támámdaǵan úlekter din salasynan ózge qandai salalarda qyzmet ete alady?
–Táýelsizdik alǵannan keiin dini-rýhani quldyraý bolyp, rýhani-ideologiialyq qajettilik bolǵany barshamyzǵa belgili. Osyndai bos keńistikte túrli aǵymdar keń tarai bastady. Dini kadrlar bolǵan joq. Osy oraida Táýelsizdik alǵan jyldary kez kelgen máselede, onyń ishinde din salasynda Elbasy N.Nazarbaevtyń eńbegin joqqa shyǵara almaimyz. Atap aitqanda, 1993 jyly Mysyrǵa saparynda Almaty qalasynda úlken ǵylym ordasyn, islam ortalyǵyn salýdy josparlaǵan eken. Óitkeni dinsiz qoǵam bolmaidy, islam órkenietinsiz bizdiń-dástúrimiz, tarihymyz qaralmaidy. Osy tusta ǵylymi negizde zertteitin, saýatty, bilikti kadrlar daiyndaý maqsatynda, kezinde jasalǵan kelisimshart boiynsha 2001 jyly Nur-Múbarak Egipent islam mádenieti ýniversiteti ashyldy. Bizdiń ýniversitet elimizdegi dini kadrlardy daiyndaýda 18 jyl boiy jumys istep kele jatyr. Búgingi tańda álemge áigili Ál-Ázhar ýniversitetiniń 18 ǵylym doktory sabaq beredi. Ol mamandarǵa Qazaqstan tarapynan eshqandai qarjy bólinbeidi, atalǵan ýniversitet óz qarajattaryna jiberip otyr. Sonymen qatar, Mysyr memleketi bizdiń ýniversitettiń eski jáne jańa korpýsyn, meshitin salyp berdi. Munyń bári bizde dini kadrlar joq bolǵandyqtan jáne olardy daiyndaý úshin óte úlken kómek boldy. mine, sol 18 jyldan beri 1700-den astam bakalavriat túlekteri bitirse, onyń 200-den astamy magistratýra bitirdi. Jáne 20-6-ǵa jýyq ǵylym doktorlary aiaqtady.
Al túlekterdi jumyspen qamtý jaǵynan biz joǵary kórsetkishke iemiz. Óitkeni bizdiń ýniversitet Qazaqstanda dini kadrlar daiyndaityn jalǵyz oqý orny. Bizdiń birinshi jumys berýshimiz – Qazaqstan musylmandary dini basqarmasy. Basqarmanyń quramynda birqatar meshitter bar. Sol aitqandai, QMDB-da, meshitterde imamdyq, ustazdyq qyzmet etip júrgen mamandar bizdiń túlekter. Sondai-aq, qazirgi tańda din isterin baqylaý, qadaǵalaý maqsatynda, din kóptegen memlekettik qurylymdarǵa da kirdi.Sol din isterin, dinge qatysty máselelerdi qaraityn, retteitin, baqylaityn organdar, memlekettik mekemeler de ashyldy. Túrli basqarmalarda, oblystarda, ishki saiasat bólimderinde din isterin baqylaityn bólimder bar. Kezinde Dini isteri ministrligi de quryldy. Óitkeni sońǵy kezde din qubylysy Qazaqstanda ǵana emes, álemde qatty beleń aldy. Jastardyń dinge bet burýy, islam dinin ustanýshylar qatarynyń kóbeiýi kórinis berdi. Mine, osyndai kezde joǵaryda atalǵan jerlerdiń bárinde dinge qyzmet etken bizdiń túlekter.
Sonymen qatar, Ishki isterdiń aýdandyq bólimderi, Ulttyq qaýipsizdik komiteti, Prokýratýra, sot bolsyn, biraz jerlerde dini kadrlarǵa muqtajdyq boldy, áli de bar. Sebebi, shekten shyqqan adamdar, olardyń kitaptary, dini ustanymdary saralanyp, sotqa jiberiledi. Al bul jerde teologtardyń eksperttik kózqarasy qajet, kitapty saralaityn mamandar qajet. Sondyqtan bolar, bizdiń túlekterdiń 90-95 paiyzy jumyspen qamtylady. Óitkeni dini kadrlarǵa, teologtarǵa suranys búgingi kúnge deiin artyp otyr.
–Bizde joǵarǵy oqý oryndardyń reitingisin shyǵarý degen bar ǵoi. Biraq sizder reitingte joǵary kórinbeitin siiaqtysyzdar?
–Durys baiqaǵan ekensiz. Osy kezde biz myna jaitty eskerýimiz: bizdiń túlekterdiń 50%-y QMDB júiesine jumysqa ornalasady. Iaǵni QMDB-ǵa qarasty meshitterde qyzmet etken mamandar, qyzmetkerler, imamdar memleketten jalaqy almaidy. Memleketten eńbekaqy almaǵannan keiin, zeinetaqy qoryna aqsha bólinbeidi. Qazaqstanda reitingti Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý ministrligi túlekterdiń túlekterdiń jumysqa ornalasýymen ólshenedi. Joǵarydaǵydai qyzmetke ornalasqan bizdiń túlekter eńbekaqysy pen zeinetaqy qory júrmegendikten esepke alynbaidy. Reitingte bizdiń tómengi satydan kórinýimiz sol sebepti dep bilemin.
–Al oqyp júrgen stýdentterge qandai jaǵdai jasalǵan?
–Eń birinshiden, 2012 jyldan beri memleket tarapynan granttar bólingen. Iaǵni aqysyz bilim alý múmkindigi bar. osy oraida bir nárseni aita ketkim keledi. Din salasyna kóbine, jasyratyny joq, jaǵdaiy tómen otbasylardyń balalary keledi. Óitkeni, ata-ana balasy dinge bet bursa, adal júrse jaqsy bolatyn shyǵar degen úmitpen jiberedi. Bir kezderi osyndai tendentsiianyń bolǵanyn joqqa shyǵara almaimyz. Biz sondai jastarǵa jaǵdai jasaý úshin demeýshiler tartyp, olardyń oqý aqysyn tólep berýge tyrysamyz. Sonymen qatar ýniversitet grantyn, rektory grantyn bólemiz. Áleýmettik-turmysiyq deńgeii tómen otbasynan shyqqan, jetim, jartylai jetim jáne múmkindigi shekteýli stýdentterimizdiń jaǵdaiyn jasaýǵa barymyzdy salamyz. Mundai máseleler ýniversitettiń qarjy komissiaisynda qaralyp, bekitilip, materialdyq kómek, járdemaqy berip otyramyz.
Al jalpylama aitar bolsam, bolashaqta HHI ǵasyrdyń talabyna jaýap bere alatyndai kózi ashqy, kókiregi oiaý, jan-jaqty, bilikti, intellektýaldylyǵy joǵary mamandardy shyǵarý úshin biz stýdentterge barynsha jaǵdai jasap otyrmyz. Iaǵni oqý baǵdarlamalary, jataqhanasy, kitaphana, ashana siiaqty qajettiliktiń bárin berip otyrmyz. Jastardyń jaǵdaiy jaily bolýy úshin, bilim alýyna qolaily bolýy úshin munyń bári mańyzdy. Sonymen qatar, qosymsha sabaqtar qarastyryp, Qazaqstandaǵy eń bilikti ustazdarmen qamtamasyz etýge kúsh salyp otyrmyz. Ǵylymi ortalyǵymyz bar, izdenýshilerdiń eńbekterin, zertteýlerin, dissertatsiia, doktorlyq jumystaryn jinaq etip shyǵaryp, oqý quraly retinde, kitap retinde qoldanysqa beremiz. Zaman talaptaryna sai, qosymsha mádeni-sporttyq sharalardy uiymdastyrýǵa tyrysamyz. Mysalyǵa, fitnes zalyn ashtyq, aldaǵy ýaqytta iske qosamyz. Sol sekildi ózimizdiń mádeni-sporttyq sharalarǵa arnaiy tárbie jáne áleýettaný departamenti bólip, eriktiler tobyn qurdyq. Oǵan da biz múmkindiginshe jaǵdai jasap otyrmyz. Bilim alatyn aýditoriialaryn biz zamanaýi qurylǵylarmen jabdyqtap, olarǵa jaǵdai jasaýǵa bar kúshimizdi salamyz. Óitkeni biz stýdentke jumys berýshi retinde qaraimyz. Eger stýdent bolmasa, bizdiń qanshama qyzmetkerlerimizge jumys joq bolar edi. sondyqtan bular bizdiń jumys berýshimiz. Sol úshin biz stýdentterge qyzmet jasaimyz. Demek biz olardyń sapaly, durys bilim alyp, jan-jaqty maman bolyp shyǵýyna biz bar kúshimizdi salýǵa mindettimiz. Iaǵni, qazirgi tańda osy ýniversitete bilim alam degen jastarǵa múmkindiginshe jaǵdai jasalǵan.
–Dintaný, islamtaný salalaryn oqytýda neni negizge alasyzdar? Qandai máseleler bar?
–Bizdiń elde birqatar ult ókilderimen qatar, din ókilderi de ómir súredi. Sol sebepti biz eldegi jaǵdaiǵa beiimdep oqytamyz. Máselen, dintaný men islamtaný negizderi, psihologiia, áleýmettaný siiaqty pánder oqytylady. Al birinshi kýrsta jalpy pánder: qazaqstan tarihy, orys tili, saiasattaný, ekologiia siaiqyt mindetti pánder oqytylady. 3-4 kýrsta ǵana negizgi mamandyq boiynsha pánderge basymdyq beriledi. Sonymen birge, osy zamannyń, qoǵamnyń talabyna sai keibir áleýmettaný, psihologiia, konfliktologiia degen sekildi pánderdi qamtimyz. Bul da din mamany, mysaly, imamdyq qyzmetke ketse, ol jamaǵatpen jumys isteidi. Jamaǵatta qarym-qatynas psihologiiasy bar. Qoǵamda túrli áleýmettik toptarmen jumys isteitin bolǵan soń, áleýmettaný, din áleýmettanýy, din psihologiiasy sekildi pánder oqytylady. Biz osy jyly din psihologiiasyna kóbirek saǵattar arnadyq. Kóp dinder bolǵannan keiin, bizde qoǵamdaǵy sekta, aǵymdardy zertteitin arnaiy pánder jáne jalpy dinderdi zertteitin dinder tarihy sekildi pánder oqytylady.
Al mamandyq retinde negizgi basymdyq bizde islamtaný, dintaný jáne eki shet tili: arab tili men aǵylshyn tili. Bizdiń 4-5 jylǵa arnalǵan strategiiamyz bar, Bilim jáne ǵylym ministrliginen bekitiletin oqý-baǵdarlamamyz bar. Ár bes jylda akkreditatsiiadan ótip turatyn, litsenziiasy bar oqý ornymyz. Sondyqtan keibir salalardy qosa almaimyz. Biz gýmanitarlyq baǵytta bolǵandyqtan, máselen, ekonomikany, IT tehnologiiany qosyp oqyta almaimyz. dengenmen, aldaǵy ýaqytta qosymsha retinde oqytýdy josparlap otyrmyz. Aldaǵy ýaqytta jańa korpýs salý josparda bar, sol kezde memleketke usynys aityp, qosymsha mamandyqtardy qostyrýǵa tyrysamyz. Sol kezde biz islamtanýshy jýrnalist, islamtanýshy ekonomist, islamtanýshy sotsiolog, islamtanýshy psiholog sekildi qos diplomdy baǵdarlama negizinde oqytsaq deimiz. Mysaly, bizde qyz balalar da oqidy. Olardyń basym bóligi meshit salasynda, QMDB júiesinde jumys istei bermeidi. Olar qos diplommen ekinshi mamandyqty da alyp shyǵatyn bolsa, basqa sala boiynsha da olar qyzmet atqara alady.
Qazirgi kezde qyzdarǵa arnalǵan tigin tsehy bar. Bizdegi qyz balalardyń ishinde buryn tigin biletin, oqyp alǵan, praktikada júrgen, jetildirgen, tiginshilik qabiletteri bar qyzdar sabaqtan bos ýaqytta osymen shuǵyldanady. Mysaly biz qyzdar jataqhanasynyń bárine materialmen qamtamasyz ettik, barlyq jataqhanaǵa biryńǵai perde tikkizdik. Bul qosymsha mamandyq. Sol sekildi er balalarǵa da osyndai, árine, biz memlekettik diplom bere almaimyz. Biraq sertifikat beremiz. Bul, ári, ózderi úshin de qosymsha.
Mynadai da jobalar bastadyq: mysaly, islamtaný bólimine myń stýdent oqýǵa tússe, onyń 20-30-y IT salasyna ikemdi bolady, taǵy birazy jazýǵa, jýrnalistikaǵa beiim bolady. Keibiri memlekettik qyzmetke jaqyn degendei... Sondai bir baǵyttaǵy stýdentterdi kýrsyna qaramai jinap, bir top quramyz. Sóitip olardy negizgi mamandyǵynan bólek, qyzyǵýshylyǵy bar salaǵa da ikemdeimiz, damytamyz.
–Dini baǵytta bilim berýde oqýlyqtar jetkilikti me?
–Bilesiz ǵoi, dintaný, islamtaný Keńes úkimetinen beri oqytylyp kele jatqan bar mamandyqtar. Tipti bir kezde bul sala filosofiianyń bir baǵyty retinde tanylyp, oqytyldy. Elimizde QazUÝ, EUÝ, HQTÝ siiaqty, barlyǵy jetige jýyq oqý ornynda dintaný oqytylyp keldi. Al islamtaný 2012 jyldan beri tek bizde oqytylady. Tek sońǵy jyldary QazUÝ men Abylai han atyndaǵy QazHQ jáne ÁTÝ-de ashyldy.
Oqýlyqtar men oqý quraldaryn ár ýniversitettiń óz ǵylymi keńesi bekitedi. Keibir oqýlyqtardy Bilim jáne ǵylym ministrligi bekitedi. Jalpy dindi, islamtanýdy taza, fýndamentaldy oqytý úshin QMDB-nyń da saraptamasy qajet. Ras, islamtaný baǵytynda kóp oqýlyq joq. qazir sol olqylyqtyń ornyn toltyrýǵa tyrysyp jatyrmyz. Birqatar monografiialar shyǵardyq, ony da oqý quraly retinde paidalanýǵa bolady. Ýniversittiń ǵylymi keńesi qazir osy máseleni qolǵa alǵan.
–Ýniversitet Qazaqstan musylmandary dini basqarmasymen qandai qarym-qatynasta?
–QMDB – bizdiń quryltaishymyz. Sondyqtan ara-qatynasymyz tyǵyz desek te bolady. Birinshiden, bailanys. QMBD-daǵy birqatar bólim mamandary, basqa da qyzmetkerler osy ýniversitettiń túlekteri. Ekinshiden, mýftilerdiń bári bizde doktorantýrada oqyp jatyr. Aitpaǵym osy, birinshiden quryltaishy retinde bizben bailanysta, ekinshiden, ǵylymi turǵyda osyndai bizdiń túlekter bolǵandyqtan bizben tyǵyz qarym-qatynasta. Jáne negizgi maqsat-múddemiz ortaq, iaǵni dinge qyzmet etý. Sonymen qatar, bizdiń birqatar ǵylym doktorlarymyz, oqytýshy-professorlar men ǵalymdarymyz sol QMDB-nyń Ǵulamalar keńesiniń múshesi. Sondai-aq, QMDB-daǵy ǵulamalar keńesiniń múshesi Muhitdin Pátteev, Alaý Ádilbaev, Shamshidin Kerim, Qairat Qurmanbaev (iaǵni men) sekildi ǵalymdarymyz QMDB ǵulamalar keńesi bar, sol jerdiń múshesimiz. Osy jaqtan da biz qarym-qatynasymyz tyǵyz.
–Áńgimeńizge rahmet!
Suhbattasqan Aqbota MUSABEK
