Qoldyń turǵan orny adamnyń qoǵamdaǵy ornynan habardar etedi.
Bolshevikter men bankir
Bul kartina negizi Lývrda turýy tiis edi. Biraq, Frantsiia astanasynyń aitýly mýzeiinde joq, izdestirsek, muhittyń arǵy jaǵynan bir-aq shyǵypty. Vashington Ulttyq óner galereiasynyń menshikti múlki kórinedi. Tupnusqany sodan kóre alasyz. Al kóshirmesin imperator Birinshi Napoleon Bonapart nemese sýretshi Jak-Lýi David týraly kitaptar men saittardan esh qinalmai tabar edińiz.
Osy kartina men ózimiz mekteptegi oqýlyqtardan bastap kórgen Abai Qunanbaiulynyń eki balasynyń ortasyndaǵy fotosynda keremet uqsastyq bar. Abaidyń eýropalyq ilim men bilimdi erkin meńgergeniniń belgisi me, álde Batys estetikasynyń túp atasyn kóshpeli halyqtar qalyptastyrǵanynyń dáleli me, ony endi saralaý qiyn. Al uqsastyq kámil. Biri qylqalammen salynǵan, ekinshisi jańa shyqqan fotografiia apparatymen túsirilgen eki sýrettegi isharanyń túbi ortaq.
Ony talqylamas buryn ózimiz kezinde bir kún aralaǵan Vashington Ulttyq óner galereiasyn sál-pál sipattap ketelik. Mýzei ataýlyǵa kirý aqyly bizdiń elimiz úshin taǵylymdy tusy mol edi.
Bul – tarihyna áli bir ǵasyr tolmaǵan óner ordasy. Soǵan qaramastan saqtaǵan týyndylarynyń moldyǵy jaǵynan Eýropadaǵy ejelgi mýzeilerdi shań qaptyryp ketedi. Al kollektsiia qalai jinaldy degenge kelsek, onyń óz qyzyǵy bar.
Bastapqyda Resei, keiin Keńes Odaǵy atalatyn alyp elde Aq patshany taqtan qulatyp, bilikti qolǵa alǵan bolshevikter on jylda qarjy tapshylyǵyna ushyrady. 1929 jyly qyzyldar úkimeti Ermitajdaǵy qundy kartinalardy valiýtaǵa satý jóninde sheshim qabyldaidy. Sol tusta AQSh-tyń qarjy ministri, ózi milliarder hám bankir Endriý Mellon kóbin satyp alǵan. Arasynda Titsian men Santi, Rembrand pen David qylqalamynan shyqqandary jeterlik.
Ózi ómirden óter tusta Mellon jiǵan kartinalaryn "amerika ultynyń ortaq menshigi bolsyn" dep amanattaidy. Ári ol úshin mýzei salǵyzýǵa 10 mililon dollaryn jeke bólipti. Mine, bolashaqta bizdiń elimizge kerek bir taǵylym osy tusta andaǵailap tur.
Bul qurylys 1941 jyly bitip, Vashington Ulttyq óner galereiasy atalady. Aq mármárdy qashap qalanǵan eńseli ǵimarattyń kirer esigindegi biik baspaldaqtar ónerdiń ulylyǵy men asqaqtyǵyn ańǵartqandai. Kirý tegin. Galereiada Mellon amanattaǵan kartinalar ǵana turǵan joq. Beride oǵan taǵy kóp tamasha týyndylar qosyldy.
Aýktsion arqyly Qaita órleý dáýiriniń alyptarynyń nebir keremetteri alynypty. Bul taqyryp boiynsha ol Qaita órleý qubylysyn týdyrǵan Batys Eýropanyń kez-kelgen mýzeiinen bai dep sanalady. Odan beridegi Van Gog, Pablo Pikasso qalamyna shyqqan kartinalardyń kópshiligi osynda. Sýret ónerindegi avangardshylar atanǵan Endi Ýorhol men Aleksandr Kolder de bul jerdegi kollektsiia sapynda tur.
Birinshi ǵimarat tarlyq etken soń shyǵys jaǵynan ekinshisin qosyp salypty. Kelesi batys shetinde úlken haýiz atqylap tur. Onyń ainalasy músinge toly.
Osy Vashington Ulttyq óner galereiasynan álgi kartinany kórip edik. Bir tusy Abai atamyzdyń fotosyna qatty uqsaǵan. Keiipkerdiń turysy men Abai atamyzdyń fotodaǵy otyrysynda qandai uqsastyq baryn saralaýdan buryn bul kartina kimge arnaldy jáne kim saldy, soǵan toqtalaiyq.
Imperator men sýretshi
Frantsýz tarihynda airyqsha izi bar, tipti orys elin oirandaǵan, aqyrynda aibyndy áskeri bashqurt-qazaq atty sarbazdarynan soiyl jegen Birinshi Napoleon Bonaparttyń eń tanymal, áserli portretin Jak-Lýi David degen sýretshi salypty. Vashington Ulttyq óner galereiasynan kórgenimiz sol. Muny da bolshevikter Ermitajda turǵan jerinen bir amerika traktorynyń baǵasyna bere saldy ma eken dep topshyladyq.
Jak-Lýi David – sóz joq, frantsýz arasynan shyqqan eń myqty sýretshiniń biri. Óz elinde HIH ǵasyrda oǵan teń keler qylqalam sheberi bolmaǵan desedi. Klassikalyq úlgidegi portret salýdyń tájiribeli sheberi atanypty.
Tarihi zertteý kitaptaryna qaraǵanda imperator sýretshiniń aldynda bulai kerilip turmaǵan. Salynǵan ýaqyty da Napoleon Bonapart úshin qolaisyz soqqan 1812 jyl kórinedi. Sýretshi eldiń bileýshisin, tipti Eýropanyń birqatar elderiniń bileýshisi bolmaq niettegini óziniń esinde qalǵan detaldar boiynsha salypty. Oǵan deiin birneshe ret júzdesken, kabinetin kórgen, sodan keiin David táýekelge bel býyp Napoleonnyń portretine kirisedi. Sóitip qaraǵan adamnyń bári frantsýz imperatorynyń eń tabiǵi qalpyn beineledi dep baǵalaityndai kelbetin kenepke túsirgen.
Sýretke kóz salsańyz, bileýshi óz kabinetinde bir qyrynan moinyn azdap solǵa buryp tur. Ainalasyndaǵy jihaz: altynmen aptalyp, qyzyl parshamen qaptalǵan oryntaq pen qyzyl maýyty jabylǵan ústel sol kezdegi eń bai turmystyń belgileri sanalǵan. Álgi oryntaqta belden aǵytylǵan qynaptaǵy semser jatyr. Osy tusyn tamashalaǵanda bizdiń Mádi Bapiulynyń "Seriniń sertke taqqan semserindei" degen óleń joly oiǵa oraldy. Iá, frantsýz imperatorynyń qolbasshylyq qabiletin qaidam, al teńdessiz seri bolǵany tarihtan belgili.
Bileýshiniń bilimin bildirýge barynsha tyrysqan sýretshi David siiasaýyt pen qalamdy jáne danyshpan Plýtarhtyń kitabyn umyt qaldyrmaidy. Shiyrshyqtalǵan qaǵazdarda memlekettik mańyzdy qujattar jazylǵan siiaqty. Toqtaýsyz janyp túgesilýge jaqyndaǵan maisham men qabyrǵadaǵy saǵattyń tili Napoleonnyń túnimen tynymsyz jumys istegenin ańǵartady.
Kiimi qandai deseńizshi? Tómennen bastasaq týflii dúkennen jańa alǵandai jarqyrap tur. Ózin altynmen oqalap qoiǵan. Sándi aiaq kiim jasaýda frantsýzdardyń álemde aldyna jan salmasyna osy kartina dálel bolǵandai. Napoleonnyń butynda kirshiksiz aq shalbar. Ústinde aldyńǵy jaǵy aq, iyǵy men jeńi qara jilet. Jeńniń ushyn qyzyl matamen kómkerip, altyn túimeler qadaǵan. Ondai altyn túimeler keýdesheniń eki jiegindegi aq pen qara matalardyń túiisken tusyna da taǵylypty. Bileýshiniń júrek tusyna alaqandai áldebir orden qadalǵan.
Qazaqtar qudanyń aldyna qoiatyn qos tabaqtai epolettiń sándisin aitsańyzshy. Áskeri kiimniń bir bólshegine ainalǵan, ári álemge tarap ketken bul zattyń aty frantsýzsha "iyq" degendi bildiredi. Kóne anyqtamalarǵa kóz salsańyz, epolet bastapqyda iyqty qylyshtan saqtap qalý úshin jasalyp, keiin joǵary shendi qolbasshylardyń aiyrym belgisine ainalǵan desedi.
Fotografiia joq zamanda kabinet pen kiimdi sonshalyqty dáldikpen beinelep shyǵý – Jak-Lýi Davidtiń asqan talantyn bildiredi. Kartinany syi retinde qabyldaǵan kezde imperator qatty tolqyp, sýretshige dán riza bolypty. "Qymbattym David, sen meni túsindiń" depti. Nege?
Napoleon men Abai
"Nege riza boldy" degen suraqtyń jaýaby mynadai. Bul – ári Napoleonnyń osy sýreti men bizdiń Abaidyń eki ulynyń ortasynda otyryp túsken fotosyndaǵy uqsastyqtyń nede ekeniniń jaýaby. Bileýshi de, aqyn da oń qoldaryn keýdeden tómen, kindikten sál joǵary tusqa qoiypty. Tek, imperatordyń saýsaqtary keýdesheniń ishine suǵylsa, aqynnyń alaqany shapannyń syrtynda tur. Biraq, ekeýi de qoly bir tusqa qoiǵan.
Adamnyń qoly eń qajetti dene múshesiniń biri ekeni daýsyz. Osy maqalany kompiýterde sartyldatyp biz de qolymyzben basyp otyrmyz. Keide qolmen belgi berý arqyly sóz aitpai uqtyratyn, túsindiretin kezder bolady. Qol bulǵaý – qoshtasqannyń belgisi. Amandasqanda qol usynasyz. Mártebeli meimandy qol qýsyryp qarsy alý – búkil álemde bar ádet siiaqty. Áldebir qyzǵylyqty iske kiriserde qolyńyzdy ysqylaisyz. Maidanda jeńilgenin moiyndaǵan qarsylas eki qolyn kóteredi. Osymen jete me?
Aýylda óstik. Sonda ara-tura áielderdiń ursysqanyn kórdik. Olar urysty bastamas buryn myqyndaryn taianyp alatyn. Atamyz qazaqtyń nebir keremet sózderinen maqurym óskender úshin túsindire keteiik, qoldy búiirge tirep qoiýdy – "myqyndy taianý" deidi. Mundai kúide turǵanymyzdy kórse, ájemiz mindetti túrde eskertý aitatyn.
Qoldy búiirge tirep turý – adamnyń basqynshylyq jasaý nietin ańǵartady. Ursysatyn áielder óz sana-sezimderinen tysqary jaǵdaida osylai myqynyn taianady, sóitip bir-biriniń namysyna sózben jasalatyn basqynshylyqty bastaidy.
Jer betindegi joiqyn joryqtarymen aty shyqqan Eskendir Zulqarnaiynnyń, Shyńǵys hannyń, Ámir Temirdiń jáne birtalaiynyń fotosy joq. Olar – fotografiia shyqqanǵa deiingi ýaqyttyń tulǵalary. Tipti, myna Napoleon fotografiia paida bolǵansha ólip qaldy. Al kezekti basqynshy Gitlerdiń eń belgili fotosynda ol oń myqynyn taianyp turǵany málim. Erikti me, joq eriksiz túrde me áiteýir jer júzine óziniń agressiialyq nietin osylai ańǵartypty.
Biz maqalamyzdy bezendiretin, jazǵan sózimizdi aiǵaqtaityn sýretter men fotolardy iriktegende fiýrerdiń álgi sýretin kórsetýden sanaly túrde bas tarttyq. Birneshe jyl buryn Gitler týraly arnaýly nómir shyǵarǵan jýrnal qojasynyń basy daýǵa qalǵan. Qazaq "páleden mashaiyq qashypty" demei me?!
Qoldy qalai ustaýda mán bary týraly taǵy ne bar degende jáne aýylymyz oiǵa oralady. Áli taiaqtyń kómegine júgine qoimaǵan qariialardyń bári qoldaryn artyna qaiyryp ustap júretin. Beride bilsek, bulai júrý arqyly adam ózine degen senimdilik pen ainaladan biik bedeldi ańǵartatyn kórinedi.
Al Abai men Napoleonnyń júrekten tómen, kindikten sál joǵary qoiaǵan oń qoly neniń belgisi? Bul suraqqa sonaý 1738 jyly jaryq kórgen "Úlgili tártip kitaby" jaýap beredi. Onyń avtory Nivelon "oń qoldy keýdeden tómen kiimniń ishine suǵyp nemese syrtyna qoiyp turý – qoǵamdaǵy orny basqalardan joǵary ári jany izgi adamnyń belgisi. Ondai adamnyń boiynan erlik pen qarapaiymdyq qasietteri qosa tabylady" dep jazyp ketipti.
Napoleon óz otandasynyń "Úlgili tártip kitabyn" oqyǵan shyǵar.Sony bilgendikten qoǵamdaǵy orny joǵary ekenin beinelegen sýretshige qatty riza bolǵan. Joǵaryda jazǵanymyzdai, súisingennen "Qymbattym David, sen meni túsindiń" degen ǵoi.
Bizdiń Abai atamyz she? Ol orys tili arqyly eýropalyq kitaptardy óte kóp oqyǵan. Ony Semeidegi kitaphanadan alyp otyrǵan. Endeshe qolyna Nivelonnyń eńbegi túsýi ǵajap emes. Nemese óziniń oqymysty dostary men tanystary E. Mihaelis, N. Konshin, A. Leontev, N. Dolgopolov jáne basqalary arqyly bul týraly estýi de bek múmkin.
Leontevtiń Abaidan sol kezde Batys pen orys dúniesine keń taraǵan Djon Dreperdiń "Eýropanyń aqylynyń damý tarihy" kitaby týraly eki saǵat emtihan alyp, bilimin moiyndaýy tegin be? Dreperdi taldap oqyǵan aqyn Nivelondy da tereń bilgen-aý! Sodan baryp fotoǵa túskende oń qolyn keýdeden tómen tusqa qoiyp otyrǵan.
Óleńimen, qara sózimen, daý men sezderdegi tóreligimen qoǵamdaǵy orny biik ekenin barshaǵa moiyndatqan danyshpanymyz myna otyrysy arqyly da sony ańǵartyp ketken dep bilemiz!
*Avtordyń pikiri redaktsiianyń ustanymyna sai kelmeýi múmkin.
Qainar Oljai, pýblitsist
