قولدىڭ تۇرعان ورنى ادامنىڭ قوعامداعى ورنىنان حاباردار ەتەدٸ.
بولشەۆيكتەر مەن بانكير
بۇل كارتينا نەگٸزٸ لۋۆردا تۇرۋى تيٸس ەدٸ. بٸراق, فرانتسييا استاناسىنىڭ ايتۋلى مۋزەيٸندە جوق, ٸزدەستٸرسەك, مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنان بٸر-اق شىعىپتى. ۆاشينگتون ۇلتتىق ٶنەر گالەرەياسىنىڭ مەنشٸكتٸ مٷلكٸ كٶرٸنەدٸ. تۇپنۇسقانى سودان كٶرە الاسىز. ال كٶشٸرمەسٸن يمپەراتور بٸرٸنشٸ ناپولەون بوناپارت نەمەسە سۋرەتشٸ جاك-لۋي داۆيد تۋرالى كٸتاپتار مەن سايتتاردان ەش قينالماي تابار ەدٸڭٸز.
وسى كارتينا مەن ٶزٸمٸز مەكتەپتەگٸ وقۋلىقتاردان باستاپ كٶرگەن اباي قۇنانبايۇلىنىڭ ەكٸ بالاسىنىڭ ورتاسىنداعى فوتوسىندا كەرەمەت ۇقساستىق بار. ابايدىڭ ەۋروپالىق ٸلٸم مەن بٸلٸمدٸ ەركٸن مەڭگەرگەنٸنٸڭ بەلگٸسٸ مە, ەلدە باتىس ەستەتيكاسىنىڭ تٷپ اتاسىن كٶشپەلٸ حالىقتار قالىپتاستىرعانىنىڭ دەلەلٸ مە, ونى ەندٸ سارالاۋ قيىن. ال ۇقساستىق كەمٸل. بٸرٸ قىلقالاممەن سالىنعان, ەكٸنشٸسٸ جاڭا شىققان فوتوگرافييا اپپاراتىمەن تٷسٸرٸلگەن ەكٸ سۋرەتتەگٸ يشارانىڭ تٷبٸ ورتاق.
ونى تالقىلاماس بۇرىن ٶزٸمٸز كەزٸندە بٸر كٷن ارالاعان ۆاشينگتون ۇلتتىق ٶنەر گالەرەياسىن سەل-پەل سيپاتتاپ كەتەلٸك. مۋزەي اتاۋلىعا كٸرۋ اقىلى بٸزدٸڭ ەلٸمٸز ٷشٸن تاعىلىمدى تۇسى مول ەدٸ.
بۇل – تاريحىنا ەلٸ بٸر عاسىر تولماعان ٶنەر ورداسى. سوعان قاراماستان ساقتاعان تۋىندىلارىنىڭ مولدىعى جاعىنان ەۋروپاداعى ەجەلگٸ مۋزەيلەردٸ شاڭ قاپتىرىپ كەتەدٸ. ال كوللەكتسييا قالاي جينالدى دەگەنگە كەلسەك, ونىڭ ٶز قىزىعى بار.
باستاپقىدا رەسەي, كەيٸن كەڭەس وداعى اتالاتىن الىپ ەلدە اق پاتشانى تاقتان قۇلاتىپ, بيلٸكتٸ قولعا العان بولشەۆيكتەر ون جىلدا قارجى تاپشىلىعىنا ۇشىرادى. 1929 جىلى قىزىلدار ٷكٸمەتٸ ەرميتاجداعى قۇندى كارتينالاردى ۆاليۋتاعا ساتۋ جٶنٸندە شەشٸم قابىلدايدى. سول تۇستا اقش-تىڭ قارجى مينيسترٸ, ٶزٸ ميللياردەر ھەم بانكير ەندريۋ مەللون كٶبٸن ساتىپ العان. اراسىندا تيتسيان مەن سانتي, رەمبراند پەن داۆيد قىلقالامىنان شىققاندارى جەتەرلٸك.
ٶزٸ ٶمٸردەن ٶتەر تۇستا مەللون جيعان كارتينالارىن "امەريكا ۇلتىنىڭ ورتاق مەنشٸگٸ بولسىن" دەپ اماناتتايدى. ەرٸ ول ٷشٸن مۋزەي سالعىزۋعا 10 ميليلون دوللارىن جەكە بٶلٸپتٸ. مٸنە, بولاشاقتا بٸزدٸڭ ەلٸمٸزگە كەرەك بٸر تاعىلىم وسى تۇستا انداعايلاپ تۇر.
بۇل قۇرىلىس 1941 جىلى بٸتٸپ, ۆاشينگتون ۇلتتىق ٶنەر گالەرەياسى اتالادى. اق مەرمەردى قاشاپ قالانعان ەڭسەلٸ عيماراتتىڭ كٸرەر ەسٸگٸندەگٸ بيٸك باسپالداقتار ٶنەردٸڭ ۇلىلىعى مەن اسقاقتىعىن اڭعارتقانداي. كٸرۋ تەگٸن. گالەرەيادا مەللون اماناتتاعان كارتينالار عانا تۇرعان جوق. بەرٸدە وعان تاعى كٶپ تاماشا تۋىندىلار قوسىلدى.
اۋكتسيون ارقىلى قايتا ٶرلەۋ دەۋٸرٸنٸڭ الىپتارىنىڭ نەبٸر كەرەمەتتەرٸ الىنىپتى. بۇل تاقىرىپ بويىنشا ول قايتا ٶرلەۋ قۇبىلىسىن تۋدىرعان باتىس ەۋروپانىڭ كەز-كەلگەن مۋزەيٸنەن باي دەپ سانالادى. ودان بەرٸدەگٸ ۆان گوگ, پابلو پيكاسسو قالامىنا شىققان كارتينالاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ وسىندا. سۋرەت ٶنەرٸندەگٸ اۆانگاردشىلار اتانعان ەندي ۋورحول مەن الەكساندر كولدەر دە بۇل جەردەگٸ كوللەكتسييا ساپىندا تۇر.
بٸرٸنشٸ عيمارات تارلىق ەتكەن سوڭ شىعىس جاعىنان ەكٸنشٸسٸن قوسىپ سالىپتى. كەلەسٸ باتىس شەتٸندە ٷلكەن حاۋٸز اتقىلاپ تۇر. ونىڭ اينالاسى مٷسٸنگە تولى.
وسى ۆاشينگتون ۇلتتىق ٶنەر گالەرەياسىنان ەلگٸ كارتينانى كٶرٸپ ەدٸك. بٸر تۇسى اباي اتامىزدىڭ فوتوسىنا قاتتى ۇقساعان. كەيٸپكەردٸڭ تۇرىسى مەن اباي اتامىزدىڭ فوتوداعى وتىرىسىندا قانداي ۇقساستىق بارىن سارالاۋدان بۇرىن بۇل كارتينا كٸمگە ارنالدى جەنە كٸم سالدى, سوعان توقتالايىق.
يمپەراتور مەن سۋرەتشٸ
فرانتسۋز تاريحىندا ايرىقشا ٸزٸ بار, تٸپتٸ ورىس ەلٸن ويرانداعان, اقىرىندا ايبىندى ەسكەرٸ باشقۇرت-قازاق اتتى ساربازدارىنان سويىل جەگەن بٸرٸنشٸ ناپولەون بوناپارتتىڭ ەڭ تانىمال, ەسەرلٸ پورترەتٸن جاك-لۋي داۆيد دەگەن سۋرەتشٸ سالىپتى. ۆاشينگتون ۇلتتىق ٶنەر گالەرەياسىنان كٶرگەنٸمٸز سول. مۇنى دا بولشەۆيكتەر ەرميتاجدا تۇرعان جەرٸنەن بٸر امەريكا تراكتورىنىڭ باعاسىنا بەرە سالدى ما ەكەن دەپ توپشىلادىق.
جاك-لۋي داۆيد – سٶز جوق, فرانتسۋز اراسىنان شىققان ەڭ مىقتى سۋرەتشٸنٸڭ بٸرٸ. ٶز ەلٸندە حٸح عاسىردا وعان تەڭ كەلەر قىلقالام شەبەرٸ بولماعان دەسەدٸ. كلاسسيكالىق ٷلگٸدەگٸ پورترەت سالۋدىڭ تەجٸريبەلٸ شەبەرٸ اتانىپتى.
تاريحي زەرتتەۋ كٸتاپتارىنا قاراعاندا يمپەراتور سۋرەتشٸنٸڭ الدىندا بۇلاي كەرٸلٸپ تۇرماعان. سالىنعان ۋاقىتى دا ناپولەون بوناپارت ٷشٸن قولايسىز سوققان 1812 جىل كٶرٸنەدٸ. سۋرەتشٸ ەلدٸڭ بيلەۋشٸسٸن, تٸپتٸ ەۋروپانىڭ بٸرقاتار ەلدەرٸنٸڭ بيلەۋشٸسٸ بولماق نيەتتەگٸنٸ ٶزٸنٸڭ ەسٸندە قالعان دەتالدار بويىنشا سالىپتى. وعان دەيٸن بٸرنەشە رەت جٷزدەسكەن, كابينەتٸن كٶرگەن, سودان كەيٸن داۆيد تەۋەكەلگە بەل بۋىپ ناپولەوننىڭ پورترەتٸنە كٸرٸسەدٸ. سٶيتٸپ قاراعان ادامنىڭ بەرٸ فرانتسۋز يمپەراتورىنىڭ ەڭ تابيعي قالپىن بەينەلەدٸ دەپ باعالايتىنداي كەلبەتٸن كەنەپكە تٷسٸرگەن.
سۋرەتكە كٶز سالساڭىز, بيلەۋشٸ ٶز كابينەتٸندە بٸر قىرىنان موينىن ازداپ سولعا بۇرىپ تۇر. اينالاسىنداعى جيھاز: التىنمەن اپتالىپ, قىزىل پارشامەن قاپتالعان ورىنتاق پەن قىزىل ماۋىتى جابىلعان ٷستەل سول كەزدەگٸ ەڭ باي تۇرمىستىڭ بەلگٸلەرٸ سانالعان. ەلگٸ ورىنتاقتا بەلدەن اعىتىلعان قىناپتاعى سەمسەر جاتىر. وسى تۇسىن تاماشالاعاندا بٸزدٸڭ مەدي باپيۇلىنىڭ "سەرٸنٸڭ سەرتكە تاققان سەمسەرٸندەي" دەگەن ٶلەڭ جولى ويعا ورالدى. يە, فرانتسۋز يمپەراتورىنىڭ قولباسشىلىق قابٸلەتٸن قايدام, ال تەڭدەسسٸز سەرٸ بولعانى تاريحتان بەلگٸلٸ.
بيلەۋشٸنٸڭ بٸلٸمٸن بٸلدٸرۋگە بارىنشا تىرىسقان سۋرەتشٸ داۆيد سيياساۋىت پەن قالامدى جەنە دانىشپان پلۋتارحتىڭ كٸتابىن ۇمىت قالدىرمايدى. شيىرشىقتالعان قاعازداردا مەملەكەتتٸك ماڭىزدى قۇجاتتار جازىلعان سيياقتى. توقتاۋسىز جانىپ تٷگەسٸلۋگە جاقىنداعان مايشام مەن قابىرعاداعى ساعاتتىڭ تٸلٸ ناپولەوننىڭ تٷنٸمەن تىنىمسىز جۇمىس ٸستەگەنٸن اڭعارتادى.
كيٸمٸ قانداي دەسەڭٸزشٸ? تٶمەننەن باستاساق تۋفليٸ دٷكەننەن جاڭا العانداي جارقىراپ تۇر. ٶزٸن التىنمەن وقالاپ قويعان. سەندٸ اياق كيٸم جاساۋدا فرانتسۋزداردىڭ ەلەمدە الدىنا جان سالماسىنا وسى كارتينا دەلەل بولعانداي. ناپولەوننىڭ بۇتىندا كٸرشٸكسٸز اق شالبار. ٷستٸندە الدىڭعى جاعى اق, يىعى مەن جەڭٸ قارا جيلەت. جەڭنٸڭ ۇشىن قىزىل ماتامەن كٶمكەرٸپ, التىن تٷيمەلەر قاداعان. ونداي التىن تٷيمەلەر كەۋدەشەنٸڭ ەكٸ جيەگٸندەگٸ اق پەن قارا ماتالاردىڭ تٷيٸسكەن تۇسىنا دا تاعىلىپتى. بيلەۋشٸنٸڭ جٷرەك تۇسىنا الاقانداي ەلدەبٸر وردەن قادالعان.
قازاقتار قۇدانىڭ الدىنا قوياتىن قوس تاباقتاي ەپولەتتٸڭ سەندٸسٸن ايتساڭىزشى. ەسكەري كيٸمنٸڭ بٸر بٶلشەگٸنە اينالعان, ەرٸ ەلەمگە تاراپ كەتكەن بۇل زاتتىڭ اتى فرانتسۋزشا "يىق" دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. كٶنە انىقتامالارعا كٶز سالساڭىز, ەپولەت باستاپقىدا يىقتى قىلىشتان ساقتاپ قالۋ ٷشٸن جاسالىپ, كەيٸن جوعارى شەندٸ قولباسشىلاردىڭ ايىرىم بەلگٸسٸنە اينالعان دەسەدٸ.
فوتوگرافييا جوق زاماندا كابينەت پەن كيٸمدٸ سونشالىقتى دەلدٸكپەن بەينەلەپ شىعۋ – جاك-لۋي داۆيدتٸڭ اسقان تالانتىن بٸلدٸرەدٸ. كارتينانى سىي رەتٸندە قابىلداعان كەزدە يمپەراتور قاتتى تولقىپ, سۋرەتشٸگە دەن ريزا بولىپتى. "قىمباتتىم داۆيد, سەن مەنٸ تٷسٸندٸڭ" دەپتٸ. نەگە?
ناپولەون مەن اباي
"نەگە ريزا بولدى" دەگەن سۇراقتىڭ جاۋابى مىناداي. بۇل – ەرٸ ناپولەوننىڭ وسى سۋرەتٸ مەن بٸزدٸڭ ابايدىڭ ەكٸ ۇلىنىڭ ورتاسىندا وتىرىپ تٷسكەن فوتوسىنداعى ۇقساستىقتىڭ نەدە ەكەنٸنٸڭ جاۋابى. بيلەۋشٸ دە, اقىن دا وڭ قولدارىن كەۋدەدەن تٶمەن, كٸندٸكتەن سەل جوعارى تۇسقا قويىپتى. تەك, يمپەراتوردىڭ ساۋساقتارى كەۋدەشەنٸڭ ٸشٸنە سۇعىلسا, اقىننىڭ الاقانى شاپاننىڭ سىرتىندا تۇر. بٸراق, ەكەۋٸ دە قولى بٸر تۇسقا قويعان.
ادامنىڭ قولى ەڭ قاجەتتٸ دەنە مٷشەسٸنٸڭ بٸرٸ ەكەنٸ داۋسىز. وسى ماقالانى كومپيۋتەردە سارتىلداتىپ بٸز دە قولىمىزبەن باسىپ وتىرمىز. كەيدە قولمەن بەلگٸ بەرۋ ارقىلى سٶز ايتپاي ۇقتىراتىن, تٷسٸندٸرەتٸن كەزدەر بولادى. قول بۇلعاۋ – قوشتاسقاننىڭ بەلگٸسٸ. امانداسقاندا قول ۇسىناسىز. مەرتەبەلٸ مەيماندى قول قۋسىرىپ قارسى الۋ – بٷكٸل ەلەمدە بار ەدەت سيياقتى. ەلدەبٸر قىزعىلىقتى ٸسكە كٸرٸسەردە قولىڭىزدى ىسقىلايسىز. مايداندا جەڭٸلگەنٸن مويىنداعان قارسىلاس ەكٸ قولىن كٶتەرەدٸ. وسىمەن جەتە مە?
اۋىلدا ٶستٸك. سوندا ارا-تۇرا ەيەلدەردٸڭ ۇرسىسقانىن كٶردٸك. ولار ۇرىستى باستاماس بۇرىن مىقىندارىن تايانىپ الاتىن. اتامىز قازاقتىڭ نەبٸر كەرەمەت سٶزدەرٸنەن ماقۇرىم ٶسكەندەر ٷشٸن تٷسٸندٸرە كەتەيٸك, قولدى بٷيٸرگە تٸرەپ قويۋدى – "مىقىندى تايانۋ" دەيدٸ. مۇنداي كٷيدە تۇرعانىمىزدى كٶرسە, ەجەمٸز مٸندەتتٸ تٷردە ەسكەرتۋ ايتاتىن.
قولدى بٷيٸرگە تٸرەپ تۇرۋ – ادامنىڭ باسقىنشىلىق جاساۋ نيەتٸن اڭعارتادى. ۇرسىساتىن ەيەلدەر ٶز سانا-سەزٸمدەرٸنەن تىسقارى جاعدايدا وسىلاي مىقىنىن تايانادى, سٶيتٸپ بٸر-بٸرٸنٸڭ نامىسىنا سٶزبەن جاسالاتىن باسقىنشىلىقتى باستايدى.
جەر بەتٸندەگٸ جويقىن جورىقتارىمەن اتى شىققان ەسكەندٸر زۇلقارنايىننىڭ, شىڭعىس حاننىڭ, ەمٸر تەمٸردٸڭ جەنە بٸرتالايىنىڭ فوتوسى جوق. ولار – فوتوگرافييا شىققانعا دەيٸنگٸ ۋاقىتتىڭ تۇلعالارى. تٸپتٸ, مىنا ناپولەون فوتوگرافييا پايدا بولعانشا ٶلٸپ قالدى. ال كەزەكتٸ باسقىنشى گيتلەردٸڭ ەڭ بەلگٸلٸ فوتوسىندا ول وڭ مىقىنىن تايانىپ تۇرعانى مەلٸم. ەرٸكتٸ مە, جوق ەرٸكسٸز تٷردە مە ەيتەۋٸر جەر جٷزٸنە ٶزٸنٸڭ اگرەسسييالىق نيەتٸن وسىلاي اڭعارتىپتى.
بٸز ماقالامىزدى بەزەندٸرەتٸن, جازعان سٶزٸمٸزدٸ ايعاقتايتىن سۋرەتتەر مەن فوتولاردى ٸرٸكتەگەندە فيۋرەردٸڭ ەلگٸ سۋرەتٸن كٶرسەتۋدەن سانالى تٷردە باس تارتتىق. بٸرنەشە جىل بۇرىن گيتلەر تۋرالى ارناۋلى نٶمٸر شىعارعان جۋرنال قوجاسىنىڭ باسى داۋعا قالعان. قازاق "پەلەدەن ماشايىق قاشىپتى" دەمەي مە?!
قولدى قالاي ۇستاۋدا مەن بارى تۋرالى تاعى نە بار دەگەندە جەنە اۋىلىمىز ويعا ورالادى. ەلٸ تاياقتىڭ كٶمەگٸنە جٷگٸنە قويماعان قارييالاردىڭ بەرٸ قولدارىن ارتىنا قايىرىپ ۇستاپ جٷرەتٸن. بەرٸدە بٸلسەك, بۇلاي جٷرۋ ارقىلى ادام ٶزٸنە دەگەن سەنٸمدٸلٸك پەن اينالادان بيٸك بەدەلدٸ اڭعارتاتىن كٶرٸنەدٸ.
ال اباي مەن ناپولەوننىڭ جٷرەكتەن تٶمەن, كٸندٸكتەن سەل جوعارى قوياعان وڭ قولى نەنٸڭ بەلگٸسٸ? بۇل سۇراققا سوناۋ 1738 جىلى جارىق كٶرگەن "ٷلگٸلٸ تەرتٸپ كٸتابى" جاۋاپ بەرەدٸ. ونىڭ اۆتورى نيۆەلون "وڭ قولدى كەۋدەدەن تٶمەن كيٸمنٸڭ ٸشٸنە سۇعىپ نەمەسە سىرتىنا قويىپ تۇرۋ – قوعامداعى ورنى باسقالاردان جوعارى ەرٸ جانى ٸزگٸ ادامنىڭ بەلگٸسٸ. ونداي ادامنىڭ بويىنان ەرلٸك پەن قاراپايىمدىق قاسيەتتەرٸ قوسا تابىلادى" دەپ جازىپ كەتٸپتٸ.
ناپولەون ٶز وتانداسىنىڭ "ٷلگٸلٸ تەرتٸپ كٸتابىن" وقىعان شىعار.سونى بٸلگەندٸكتەن قوعامداعى ورنى جوعارى ەكەنٸن بەينەلەگەن سۋرەتشٸگە قاتتى ريزا بولعان. جوعارىدا جازعانىمىزداي, سٷيسٸنگەننەن "قىمباتتىم داۆيد, سەن مەنٸ تٷسٸندٸڭ" دەگەن عوي.
بٸزدٸڭ اباي اتامىز شە? ول ورىس تٸلٸ ارقىلى ەۋروپالىق كٸتاپتاردى ٶتە كٶپ وقىعان. ونى سەمەيدەگٸ كٸتاپحانادان الىپ وتىرعان. ەندەشە قولىنا نيۆەلوننىڭ ەڭبەگٸ تٷسۋٸ عاجاپ ەمەس. نەمەسە ٶزٸنٸڭ وقىمىستى دوستارى مەن تانىستارى ە. ميحاەليس, ن. كونشين, ا. لەونتەۆ, ن. دولگوپولوۆ جەنە باسقالارى ارقىلى بۇل تۋرالى ەستۋٸ دە بەك مٷمكٸن.
لەونتەۆتٸڭ ابايدان سول كەزدە باتىس پەن ورىس دٷنيەسٸنە كەڭ تاراعان دجون درەپەردٸڭ "ەۋروپانىڭ اقىلىنىڭ دامۋ تاريحى" كٸتابى تۋرالى ەكٸ ساعات ەمتيحان الىپ, بٸلٸمٸن مويىنداۋى تەگٸن بە? درەپەردٸ تالداپ وقىعان اقىن نيۆەلوندى دا تەرەڭ بٸلگەن-اۋ! سودان بارىپ فوتوعا تٷسكەندە وڭ قولىن كەۋدەدەن تٶمەن تۇسقا قويىپ وتىرعان.
ٶلەڭٸمەن, قارا سٶزٸمەن, داۋ مەن سەزدەردەگٸ تٶرەلٸگٸمەن قوعامداعى ورنى بيٸك ەكەنٸن بارشاعا مويىنداتقان دانىشپانىمىز مىنا وتىرىسى ارقىلى دا سونى اڭعارتىپ كەتكەن دەپ بٸلەمٸز!
*اۆتوردىڭ پٸكٸرٸ رەداكتسييانىڭ ۇستانىمىنا ساي كەلمەۋٸ مٷمكٸن.
قاينار ولجاي, پۋبليتسيست
