Búgingi tańda Qazaqstan halqynyń sany 18 millionnan asyp, bala týý kún saiyn artyp otyrǵany qýantady. Álemdi ábigerge salǵan pandemiia bir ǵana oń kórsetkishke ie bolyp otyr. Atap aitqanda, byltyr elimizde pandemiia jariialanǵan jyly 425,6 myń bala týylsa, biyl birinshi toqsanda 100,5 myń bala dúniege kelgen. Osy oraida, árbir áiel úshin eń mańyzdy suraq: júkti jáne bosanǵan áielge tólenetin tólem, bala kútimine bailanysty beriletin járdemaqy, qajetti qujattar tizimi, zeinetaqy qoryndaǵy jinaǵyna bailanysty qandai da bir máseleler týyndasa ne isteý kerek degen máselelerdi tarqatyp jazýdy jón kórdik.
Tólem jáne járdemaqy túrleri
Memleket tarapynan beriletin járdemaqy jyl saiyn ózgerip otyrady. Dekrettik demalysqa shyqqan áielge beriletin úsh túrli tólem bar: bosanǵanǵa deiin, bosanǵan soń jáne bala bir jasqa tolǵanǵa deiin beriletin járdemaqy. Endi osy úsheýin tarqataiyq.
Bosanǵanǵa deiin tólenetin tólemdi jumys isteitin, jeke kásippen ainalysatyn, salyq tóleitin áielder alady. Iaǵni zeinetaqy qory tolyqtyrylyp otyrǵan áielder deýge bolady. Bul tólemdi alý úshin halyqqa qyzmet kórsetý ortalyǵyna naýqastyq qaǵaz (qyzmetkerdiń eńbekke ýaqytsha jaramsyzdyǵyn kýálandyratyn qujat), jeke kýálik kóshirmesi jáne bank esepshotyn ótkizseńiz boldy. Al bosanǵannan keiin beriletin bir rettik járdemaqyny barlyq áiel alady. Onyń biylǵy mólsheri alǵashqy úsh balaǵa deiin — 110 846 teńge, tórtinshiden ári qarai bolsa 183 771 teńge tólenedi. Al bala bir jasqa tolǵanǵa deiin beriletin járdemaqy taǵy da áieldiń jumys isteý-istemeýine bailanysty ártúrli bolady. Máselen, úi sharýasyndaǵy áielderge birinshi balaǵa — 16 802 teńge, ekinshi balaǵa — 19 865 teńge, úshinshi balaǵa — 22 898 teńge, tórtinshiden assa 25 961 teńge beriledi. Al jumys istep, dekrettik demalysqa shyqqan áieldiń tólemi sońǵy eki jyldaǵy tabysyna qarai bolady. Áleýmettik aýdarym jasalýy da mindetti. Mysaly, sońǵy 2 jyldaǵy tabys 24-ke bólinedi. Onyń nátijesin 0,4-ke kóbeitip, odan 10 paiyzdyq zeinetaqy jarnasyn shegeremiz. Eseptep kóreiik: mysaly, sizdiń ailyǵyńyz 200 myń teńge, ekinshi jyly 250 myń teńge boldy delik. Sonda 12*200 000 + 12*250 000=2 400 000 + 3 000 000=5 400 000 teńge. Endi jalpy somany 24 aiǵa bólemiz: 5 400 000/24=225 000 teńge, bul tabystyń ortasha ailyq mólsheri. Onyń nátijesin 0,4 koeffitsientke kóbeitip, 10 paiyzyn alyp tastaisyz. Osylaisha balańyz bir jasqa tolǵanǵa deiin qansha járdemaqy alatynyńyzdy eseptei alasyz. Bul járdemaqyny alý úshin de ótinish, jeke basty kýálandyratyn qujat, balanyń týý týraly kýáligi jáne bank esepshoty ótkiziledi. Kóp jaǵdaida telefon nómirińizge sms-habarlama arqyly da qabyldanýy múmkin.
Jalpy dekrettik demalystyń úsh túri bolady. Onyń birinshisi — 126 kúnge sozylatyn (bosanǵansha 70 jáne odan keiin 56 kún) júktilikke jáne bosanýǵa deiingi demalys. Al qiyn bosanǵan jaǵdaida, egiz ne úshemdi ómirge ákelse, 56 kún emes, 70 kúnge uzartylady. Úshinshisi — bala úshke tolǵansha onyń kútimine bailanysty beriletin, jumys orny saqtalǵanymen, ailyǵy saqtalmaityn demalys.
Dekrettik tólem qalai esepteledi?
Dekrettik demalysqa shyqqan árbir áiel úshin osy jaǵdai árqashan qyzyqtyrady. Óitkeni jyldar boiǵy eńbegi men sábiiniń nesibesi qalai bolar eken dep úmittenip kútetini de jasyryn emes. Aldymen, jumysqa jaramsyzdyǵyn bildiretin paraqty kadr bólimine aparyp, onyń bir danasyn HQKO-ǵa tapsyrylady. Bul tólem eńbekaqymen tikelei bailanysty ekenin esterińizge salamyz. Iaǵni Jumysqa jaramsyzdyq paraǵy 126 kúnge berilse, koeffitsient 126/30=4,2 bolady. Máselen, sizdiń mindetti zeinetaqy jarnasyn shegergende jyldyq tabysyńyz 2 160 000 teńge delik. Osy somany 12 aiǵa bólip, bir aidaǵy ortasha tabysyńyzdy esepteimiz. 2 160 000 teńge/ 12 = 180 000 teńge. Ony 4,2 koeffitsientke kóbeitkende, sizdiń bosanǵan deiingi alatyn tólemińiz 756 000 teńge bolady. Budan 10% mindetti zeinetaqy jarnasy ustalatynyn da esińizge salamyz.
Al ai saiynǵy tabysy 500 myń teńgege jetetin áielderdiń áleýmettik tólem mólsherin anyqtaý úshin ai saiynǵy tabys 297 500 teńge deńgeiinde eskeriledi. Zeinetaqy qoryna 12 ai boiy áleýmettik aýdarylym jasalyp turǵan bolsa, 297 500 teńge * 4,2 = 1 249 500 teńge. Áleýmettik tólemnen 124 950 teńge somasynan 10% MZJ ustalyp, BJZQ-ǵa aýdarylady.
Erkekter de dekretke shyǵa alady
QR Eńbek Kodeksiniń 100 bap, 1 tarmaǵynda kórsetilgendei, Bala kútimine demalysty anasynyń da, ákesiniń de alýǵa quqy bar. Balany úide kimniń qaraitynyn jáne bala kútimine bailanysty demalysty kimge rásimdeitinderin ekonomikalyq turǵyda tiimdi tustaryn eskere kele otbasy músheleri ózderi sheshedi. Bala kútimi úshin demalys alatyn ákeler sany jyl sanap artyp keledi. Statistikanyń sandaryn sóiletsek, sońǵy 12 jylda 97,5 myńǵa jýyq qazaqstandyq azamat dekrettik demalysty rásimdegen eken. Sonyń biri – ekonomist Maqsut Nurlanuly.
«Jalpy bizdiń elde áieldi jumys isteitin jáne istemeitin dep bólip jatady. Al eldiń ekonomikasyna milliondap úles qosyp, salyq tólep otyrǵan kúieýleri esepke alynbaidy. Ózim ekonomist bolǵandyqtan bul máseleni jaqsy túsinemin. Kelinshegimniń ailyq tabysy az boldy. Ekeýimiz aqyldasa kele, dekrettik demalysqa men shyǵamyn dep sheshtik. Sebebi meniń tabysym áldeqaida kóp. Sáikesinshe, balaǵa beriletin járdemaqy da jaqsy bolady. Biz nege oraiy kelip tursa, balanyń nesibesinen qashýymyz kerek? Qoldan kelse, nege istemeske? Osylaisha qujattardy meniń atyma rásimdep, bala kútimine bailanysty demalysqa shyqtym. Zań boiynsha, tórt aidan keiin qaita jumysqa shyǵýǵa qaqym bar. Balam alty ailyq bolǵanda óz jumysyma qaita oraldym. Jáne men balamnyń nesibesi úshin dekrettik demalysqa shyqqanyma uialmaimyn. Mundaidy namys kórip júrgen azamattar júieni áli túsinbegen dep bilemin», - dedi Maqsut Nurlanuly.
Aita keteiik, ózge elderde erkek adamnyń bala kútimine bailanysty demalysqa shyǵýy qalypty jaǵdai bolyp sanalady. Bul zań Ulybritaniia, Qytai, Belgiia, Finliandiia, Avstriia jáne Frantsiia siiaqty iri memleketter úshin tańsyq emes. Mysaly, Shvetsiiada balanyń ákesi kem degende bir ai dekrettik demalys alýǵa tiisti. Al, fin ákelerdiń 65%-y bala kútimimen úide otyratyn kórinedi. Ispaniiada áke atanǵan erler úshin apta saiynǵy júz paiyzdyq tólemmen on aptaǵa deiin qosymsha demalys beriledi.
«Qaitarý» ne úshin bolady?
Dekrettik demalysqa qujat tapsyryp, shyǵyp ketseń jaqsy. Keide Zeinetaqy qoryndaǵy áleýmettik tólemderge bailanysty «qaitarýdy» talap etip, qujatyńyz keri qaitýy múmkin. Ol ne úshin bolady? Sizdiń HQKO-na ótkizgen qujatyńyz «Memlekettik korporatsiia» KEAQ «Azamattarǵa arnalǵan úkimet» mekemesine túsedi de, ondaǵy mamandar sizdiń zeinetaqy qoryndaǵy esepshotyńyzdy tekseredi. Bul joǵaryda ataǵan úsh tólemdi tóleý úshin de qajetti protsess. Eger sizdiń jumys ornyńyz áleýmettik tólemdi qatelesip, birneshe ret tólegen bolsa, Qorǵa qate aýdarylsa, rekvizit durys kórsetilmese jáne t.b. sebeptermen memleket sizdiń jumys ornyńyzǵa «qaryz» bolyp turady. Sol artyq tólengen áleýmettik tólemdi siz isteitin kompaniiaǵa qaitarý úshin ótinish jazýyńyzdy suraidy. Ol úshin atalǵan mekeme kórsetken ailardyń artyq tólengen áleýmettik tólemderdiń túbirtegin ala otyryp, qansha soma ekenin kompaniia esepshisi esepteidi. Sodan keiin baryp, jalaqyny qai bank arqyly tólese, sol bankke baryp qujattyń «referens» nómirlerin alasyz. «Referens» nómir degen tólem bastalǵan kezde bank taǵaiyndaityn banktik operatsiianyń biregei identifikatory.
Bank bul nómirlerdi qolyńyzǵa bere salmaidy. Býhgalterińiz barýy tiis nemese kompaniia sizdiń alýyńyzǵa ruqsat bergen joldamasy ózińizde bolýy tiis. Ony alǵan soń, Qazaqstan Respýblikasy Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý ministriniń 2020 jylǵy 11 maýsymdaǵy No 224 buiryǵy boiynsha «qaitarýǵa» ótinish jazyp, 20 kún kútesiz. Eger bári durys bolsa, «qaitarylǵan qarajat» sizdiń jumys ornyńyzdyń esepshotyna aýdarylady da, siz bastapqy qujattardy HQKO-na qaita tapsyrasyz.
«Qaitarý» óte júikeni tozdyratyn jumys. Ol úshin dekretke shyǵyp jatqan áieldiń býhgalteri saýatty bolsa, jyldam bitirýge bolatyn sharýa. Alaida qazirgi naryq zamanynda kóptegen býhgalterlerdiń zańdy-zańsyz 3-4 jerde jumys isteitindikten, dekretke ketetin áieldiń mundai problemasyna bas qatyrǵysy kelmeidi. Ol úshin «Memlekettik korporatsiia» KEAQ tabaldyryǵyn tozdyryp, bankke júgirgisi kelmeidi, naqty ondaiǵa ýaqyttary joq. Sosyn «qaitarý» alǵan áieldiń jylap júrgeni bizdiń ár esikti qaǵyp. Biyl sondai bir kelinshekti kórdim. Bizdiń mekemeniń tabaldyryǵyn alty ai boiy tozdyrdy. Alǵashqyda bir-aq ret kelgen býhgalterin qaita kórmedik. Apta saiyn, ai saiyn ózi kelip, qujattaryn qaita-qaita jasaýmen boldy. Onyń máselesi, eki nársede boldy. Birinshiden, ol bir emes, birneshe jerden dekretke shyǵyp jatty. Alaida Zeinetaqy qoryna 4-5 jerden aýdarym jasalǵan. Sáikesinshe shekti sýmmadan tym artyq boldy. Ekinshiden, bir jumys orny 3 jylda 6 tólemdi artyǵymen tólepti. Sonyń bárin kompaniiaǵa qaitarý kerek boldy. Aqyrynda Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý ministrine hat jazyp, ótinishin birneshe ret toltyryp júrip, dekretke ázer shyqty. Balasyn bosanǵansha júgirip, bosanǵannan keiin de qyrqynan shyqpaǵan balany kóterip kelýge májbúr bolyp júrdi. Osyny kórgen bizdiń jetekshimiz álgi kelinshekke kómektesýimizdi surady. Býhgalteri isteý kerek nárseniń bárin istep, «qaitarý» kerek aqshalaryn eseptep, referens nómirlerine deiin retteýge ózimiz kómektestik. Negizinde bul bizdiń mindetimiz emes edi, tek adamgershilikke saldyq», - deidi Almaty qalasy Almaly aýdandyq KEAQ «Qaitarý» bóliminiń qyzmetkeri Anar Jumaǵul.
Salyqtyń álegi
Joǵaryda pandemiianyń áseri bala týýdy arttyrdy desek, dekretke shyǵatyn biraz áieldi ábigerge saldy. Naqty aitqanda, dekrettik demalysqa shyqqan BAQ qyzmetkerleri biraz ziianyn da kórdi. Ótken jyly Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý ministrligi alty ai kóleminde kei JShS, ShOB-tardyń qyzmetkerlerinen esh salyq ustamai, qiyn kezde ailyǵyn tolyq alýyna múmkindik berdi. Salyqtan bosatylǵandar tiziminde keibir jýrnalister de bar. Máseleniń bári, BAQ qyzmetkerleri dekrettik demalysqa shyǵarda oryn aldy. Júktilikke jáne bosanýǵa bailanysty tólemdi alýǵa qujat ótkizgende álgi salyq tólemegen kezderdiń esepke alynbaitynyn bilgen biraz áiel joǵaryda atalǵan ministrlikke qansha shaǵymdanǵanymen, máseleni sheshe almady.
Memlekettik áleýmettik saqtandyrý qorynyń aitýynsha, Ministrliktiń № 109 buiryǵynyń № 224 qaýlysy boiynsha álgi № 15 qosymsha arqyly tolyq tólem alýǵa bolatyn salalardyń ishine BAQ kirmegen. Al basqa kásip ieleri salyqtan bosatylsa da, tólemdi tolyq alýǵa múmkindik alǵan.
«Qansha jyldan beri jeke klinikada qyzmet etip kelemin. Byltyr karantin bastalǵan kezde salyqtan bosatylyp, jalaqymyzdy tolyq alyp otyrdyq. Tek dekretke shyǵatyn kezde jumys ornymnan tabys týraly anyqtama, 15-qosymshany ótkizip, «0 koeffitsientpen» tólenbegen kezder úshin eseptep beredi. Biraq HQKO-da «osy qosymshany qabyldamai jatyr» dep rejip júrgen birneshe kelinshekti kózim shalǵan, nege ekenin túsinbedim», - deidi Aqsuńqar Bekjigit.
Sondyqtan, bul máselede qandai jaǵdai bolmasyn, salyqty toqtatpaǵan durys ekenine biyl talaidyń kózi jetip otyr.
P.S. Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý ministrliginiń habarlaýynsha, eger dekretke shyqqan áiel bala bir jasqa tolmai, jumysqa kirisse, onda ol memlekettik biýdjetten bala kútimine bailanysty járdemaqynyń kepildik berilgen mólsherin ala beredi. Tek memlekettik áleýmettik saqtandyrý qorynan tólem toqtatylady. Mundai norma azamattardyń jekelegen sanattaryn áleýmettik qorǵaý týraly zań jobasynda kózdelgen.
Aqbota MUSABEKQYZY
