Mine, bizdiń palýandar men boksshylar olimpiadada dál taqyryptaǵydai jiger-qairattyń jetispeýinen jeńisten airylyp qalyp jatyr. Birden eskerterimiz – sportshylardy jeńilip qalǵany úshin júndei tútý nietimiz joq. Kerisinshe, jarys nátijesine shamamyzdyń kelgeninshe salqynqandylyqpen saraptama jasap kórý.
Ázirge kúmiske qoly jetken Eldos Smetov ta, Jazira Japparqul da, Vasilii Levit te altynnyń sońǵy sátte qoldarynan sýsyp shyǵyp ketkenine tittei de kúiip-pisken piǵyl tanytqan joq. «Buiyrǵany bolady-daǵy». «Allanyń bergenine rizamyn...» Kelisip qoiǵandai aitatyndary – osy. Orysynyń da, qazaǵynyń da. Musylmanynyń da, hristianynyń da. Árine, olardy sol aiqastarda talpynbady, tyryspady, aianyp qaldy dep otyrǵanymyz joq. Aianbady. Biraq, olardan «ólip ketýge daiarmyn, biraq, jeńemin!» degen batyldyqty baiqai almaǵanymyz da ras. «Iá óletin bol, iá jeńetin bol!» deitin bapker de joq sekildi.
Jaraidy, olar eń bolmasa kúmis aldy, sondyqtan aiyptaýǵa aýzymyz barmaidy. Tek kórgenimizdi aittyq. Al, palýan N.Tináliev pen boksshylarǵa kelsek, másele múldem bólek. Jeńilmeitinine eshkim kepildik bere almaidy. Áńgime – qalai jeńilýde! Jeńiske bergisiz jeńilis bolady. Ol kezde sen jan alyp, jan berisken óz ulanyńa sheksiz rizasyń, «baǵy shappady, átteń!..» deisiń de qoiasyń. Al, bes minýt boiy qarsylasyn qushaqtap turǵannan basqa aryǵa bara almaǵan Nurmahan jaily ondai eshteńe aita almaisyń. Sportta «olimpiada sindromy» degen bar, joq bolsa ondai jańa uǵymdy N.Tináliev pen bokser B.Jaqypovqa qatysty leksikaǵa engizý qajet, sebebi, Nurmahannyń bul ekinshi olimpiadasy, Birjannyń – úshinshi olimpiadasy! Úsh olimpiadadan da Birjan júldesiz qaitty. Taǵy aitamyz, eń bastysy Birjannyń jeńilgeni emes – qalai jeńilgeni! Onyń qarsylasy Hasanbai Dýsmatov kózinen ot shashyp turdy. Áne, naǵyz ólýge bar, biraq, jeńilýge joq jigit – sol! Bes kúnde bes qarsylasynyń bireýine de bir raýndta da jeńis bermegen ol Olimpiada jeńimpazy atanyp bir-aq toqtady!..
Nege eshkim ózbek jigitine shaq kelmedi? Sebebi, olardyń bári Hasanbaidyń búkil bitim-bolmysynan álgi tek qana jeńýge bel bailaǵan, bet qaratpaityn batyldyqty baiqady. Kórdi! Adam balasy aqsha men ataq úshin emes, shyn máninde ar men abyroi úshin synǵa túsetin, kimniń kimniń sý betine qalqyp shyǵa keletin mundai jerde kúshtilik, sheberlik, shydamdylyq, tózimdilik, t.b. bári ekinshi orynǵa ysyrylady. Aldyńǵy shepke Rýh shyǵady! Oǵan qairat, jiger, erik, ójettik, batyldyq, júrektilik, namysqoilyq, patriottyq, ultshyldyq sekildi ólsheýge kelmeitin, sózben jetkizýge bolmaityn nárseler kiredi. Biz biyl jekpe-jekke shyqqan ózbek sportshylarynan sony kórip otyrmyz. Kommentatorlar da «bulardyń boiyndaǵy jeńiske degen qushtarlyq qandai kúshti!» dep, qaita-qaita tańdai qaǵýǵa májbúr.
Al, bizdiń boksshylarymyz ne istedi? Sport – ómirdiń bir bólshegi bolǵandyqtan onda ádildik pen ádiletsizdik qamshynyń órimindei qatar júretinin bile tura olar ózbekter sekildi ólgen-tirilgenine qaramai aiqasýdyń, sonyń arqasynda ózińniń qarsylasyńnan basym ekendigińdi eldiń bárine eriksiz moiyndatýdyń ornyna «men jeńdim dep oiladym», «qazylar meniń jeńisimdi urlap aldy» dep aqtalýmen álek. Al, búkil qazaq, sonyń ishinde meniń ózim de airyqsha úmit artqan Jánibek Álimhanuly álgi sózderdi de aita almaidy! Men keshegi sol aiqasty búgin erinbei otyryp, asyqpai qaitadan kórdim. 1-shi raýnda Jánibek 1 de soqqy bergen joq! Úziliste quramanyń bas bapkeri Myrzaǵali Aitjan: «Oian!» dese de oianǵan joq... 2-shi raýndta 1 ǵana soqqy berdi! Aiqyn jeńilip jatqanyn ózi de, bas bapker de kórip tur. Aityp oiata almaǵan Aitjan nemese boksshynyń jeke bapkeri (tipti onyń ornynda basqa jattyqtyrýshy bolǵanda da) ekinshi úziliste, sońǵy raýndtyń aldynda ne isteýi kerek edi? Olardyń bireýi baiaǵy Muhtarhan Dildábekovti Sidnei olimpiadasynda "sabaǵan" bapkeri Nurǵali Safiýllin sekildi: «Sen qazaq emessińbe?!» dep, Jánibektiń jaǵynan aiamai tartyp-tartyp jiberýi kerek edi!.. Shákirti qazaqtyń namysyn qoldan berip jatqanyna jany shyǵyp kete jazdaǵan azamattyń sol tapqyrlyǵy, sol erligi bulardyń esine nege túspedi eken? Sirá, Nurǵalidai jandary kúie qoimasa kerek...
Qazaqtyń qazaqtan basqa dosy joq! Bolmaidy da!
«Angliianyń dostary joq, tek ulttyq múddesi ǵana bar!»
Ý.Cherchill
2000-jyldan beri ár olimpiadada eń bolmaǵanda bir qazaq (bári boksshy taǵy da) altynnan alqa taǵyp, qazaqtyń abyroiyn aman alyp qalyp júr edi. Biyl myna namyssyz, jigersiz quramanyń jigitteriniń «arqasynda» oǵan da iline almai qalatyn túrimiz bar. Onyń ústine finalda Daniiar Eleýsinov julqynyp turǵan ózbek jigitimen kezdesedi. Ózbek bapkerleri shákirtterine «basqadan jeńilseń de, qazaqtan jeńilme!» dep tapsyrma beredi degen qaýeset bar. Men óz basym sol sózdiń shyndyǵyna senemin. Nege?
Osydan shamamen 15 jyldai buryn Ózbekstanmen shekaralas ózimniń týǵan ólkem Keleske bir barǵanymda, erte turyp úirenip qalǵan ádet, teledidardy qossam, ózbek arnasynan olardyń memlekettik gimni oinap, beinesiýjetin berip jatyr eken. Gimnde qai el bolsa da óz jetistigin kórsetedi ǵoi, maǵan da olardyń ne usynatyny qyzyq bolyp, qarap otyrdym. Bir ýaqytta ózbek boksshysynyń Muhtarhan Dildábekovti tómpeshtep uryp jatqanyn uzaq ýaqyt kórsetip turyp alsa bola ma! Men shalqamnan túse jazdadym. Sebebi, bulai etý 10 mln.qazaqtyń bir de bireýiniń oiyna kelmeidi! Kelgen kúnde de odan joǵary turǵan bir basshy «Bunyń ne? Baýyrlas halyqpyz, uiat emes pe?» dep jer-jebirine jetedi...
Memlekettik gimnniń (ánuran degen aýdarmamyz onsha sátti emes) beinesiýjeti sol eldiń basshysy kórip, bekitken soń ǵana jaryqqa shyǵatyn bolsa kerek. Sonda ózbektiń telearna basshylary, memlekettiń ideologiiasyna jaýap berip otyrǵan asa laýazymdy tulǵalary, eń aqyry Prezidenti Ózbekstanda áli qazaq bolyp jazylyp júrgeni bar, ózbek bop jazylyp ketkeni bar, jalpy 4-mln-ǵa jýyq qany qazaq turatynyn, shekaralas aýdandardyń qazaǵy Tashkent telekanaldaryn kóretinin bilmei me? Bilgende qandai! Al, onda nege kórsetedi? Menińshe, onyń bir ǵana jaýaby bar, ol – qazaqtyń jigerin joiyp, rýhyn qulatýǵa tyrysý. «Biz, ózbek, qazaqtan myqtymyz!» degen uǵymdy ultynyń jas urpaǵyna eńbektegen kezinen, esin biler-bilmes shaqtan bastap sińire berý. Ne úshin? Alys bolashaqty oilaǵan memlekettik geosaiasat. Ózbekstan prezidenti Islam Karimovtyń 1993-jyldary telearnadan «Biz babamyz Ámir-Temirdiń at tuiaǵymen jaýlap alǵan jerlerin aqylmen jaýlap alýymyz kerek» dep aitqan sózi bar. Jáne ózbekter óz ultynyń múddesi turǵysynan óte durys istep otyr. Ýinston Cherchilldiń ustamyna sáikes. Áitpese, olar «halyqtar dostyǵy» degen uǵym bar ekenin bilmei me? Biledi, jáne olar biz sekildi emes, onyń jalǵan, keńestik oidan shyǵarylǵan uǵym ekenin de jaqsy biledi.
1991-jyldan beri Ózbekstandaǵy qazaq mektepterin olar shamasy kelgenin jaýyp, shamasy kelmegenin aralas mektepke ainaldyryp jatsa, biz jarty millionǵa jýyq qazaqstandyq ózbekterge qalaǵanynsha ózbek mektebin ashyp, barlyq jaǵdaiyn jasap otyrmyz. Sonyń saldarynan olar Qazaqstanda otyryp, «Shymkent pen Taraz - ózbektiń jeri» deidi...
Sporttan saiasatqa qalai ótip ketkenimizdi bilmei qaldyq. Solai bolýy zańdy da, sebebi úlken sport baiaǵyda-aq úlken saiasat quralyna ainalǵan. Onyń dál sondai ekenine naq osy Rio-de-Janeiro oimpiadasynda kózimiz anyq jetip otyr. Myrzaǵali Aitjan: «Boksshylarymyzdyń bárine, Jánibek Álimhanulyna da, qoiar tittei kinámiz joq, qolynan kelgenin aianǵan joq, «buiyrǵan ketpeidi, qýǵan jetpeidi» dep maqaldatyp, jaýyrdy jaba toqyp jatyr. Sirá, erteń elge qaitqan soń jaýap beretindigin oilap, ázirden óz ornynan airylyp qalmaýdyń qamyn oilaýda bolsa kerek... Biraq, milliondaǵan qazaq pen ózbek boksshylarynyń qaisysynyń jeńiske degen jigeri, ultshyldyǵy, namysqoilyǵy joǵary, qaisysyniki tómen ekenin kózimen kórip, kóńlimen tarazylap otyr. Kópti aldai almaisyń.
Al, naǵyz biz ańsap otyrǵan talapqa sai aiqasqan Vasilii Levitti ádiletsiz qazylar alqasy reseilikterge jyǵyp berdi. Oǵan da álem kýá. AIBA-nyń dúrdei vitse-prezidenti Serik Qonaqbaev myrza osyndai óreskel qaraýlyqqa jol berip ai qarap otyr ma? Bizdiń bokstyń nanyn jep júrgen sheneýnikterimiz dereý narazylyq bildirip, shaǵym túsirdi me eken? Túsirmese nege túsirmegen? Ýkrainalyqtardyń 2012 jyly Londonda Lomachenkony sport jemqorlarynyń jemsaýyna ketip bara jatqan jerinen sýyryp alyp qalǵan jaqsy úlgisin nege kórmeidi?
Keń taralǵan «gipertoniktiń» bireýi bolǵandyqtan, jáne senimimnen kúdigim basym túsip jatqandyqtan boks saiysyn kórmei-aq júr edim, eń úkilegen úmittiler shyqqan kezde shydai almai kók ekrannyń aldyna kóppen birge men de qadaldym. Qadalǵanymdy qaiteiin, «maqtaǵan qyzdyń» kebin kidi kóbi. Levit arsyzdardyń aranyna jutylyp ketti. Arasha túser, qutqarar qazaq tabylmady... Sonda da «úmitsiz – shaitan», sońǵy úmit - Ádilbek pen Daniiarda. Dychko qolaǵa ilinse de rizamyn...
Ómirzaq Aqjigit,
Ult portaly
Aitpaqshy. Londondaǵy jartylai finalda teń oinasa da baǵy shaýyp finalǵa shyqqan Ádilbek aǵylshyn boksshysymen, alań qojaiynymen, janyn aiap aiqasqanynyń kesirinen altynnan airylyp qalyp edi. Taǵy da sondai jaǵdai qaitalanbas úshin boks tarihynda – onyń ishinde olimpiada finalynda - bir-aq ret kezdesken, jeńiske jetýdiń kópshiliktiń nazarynan tys tamasha bir tásili jaily Myrzaǵali baýrymmen oi bólissem dep edim. Ony kázir jariia etsem, bizden buryn ózgelerdiń qoldanyp qoiary daýsyz. Sondyqtan, Myrzaǵali Aitjannyń uialy telefonyn biletin azamattar meniń jeke paraqshama nemese el.poshtama (uakzhigit@mail.ru) tezirek habarlassa eken.
