مٸنە, بٸزدٸڭ پالۋاندار مەن بوكسشىلار وليمپيادادا دەل تاقىرىپتاعىداي جٸگەر-قايراتتىڭ جەتٸسپەۋٸنەن جەڭٸستەن ايرىلىپ قالىپ جاتىر. بٸردەن ەسكەرتەرٸمٸز – سپورتشىلاردى جەڭٸلٸپ قالعانى ٷشٸن جٷندەي تٷتۋ نيەتٸمٸز جوق. كەرٸسٸنشە, جارىس نەتيجەسٸنە شامامىزدىڭ كەلگەنٸنشە سالقىنقاندىلىقپەن ساراپتاما جاساپ كٶرۋ.
ەزٸرگە كٷمٸسكە قولى جەتكەن ەلدوس سمەتوۆ تا, جازيرا جاپپارقۇل دا, ۆاسيليي لەۆيت تە التىننىڭ سوڭعى سەتتە قولدارىنان سۋسىپ شىعىپ كەتكەنٸنە تيتتەي دە كٷيٸپ-پٸسكەن پيعىل تانىتقان جوق. «بۇيىرعانى بولادى-داعى». «اللانىڭ بەرگەنٸنە ريزامىن...» كەلٸسٸپ قويعانداي ايتاتىندارى – وسى. ورىسىنىڭ دا, قازاعىنىڭ دا. مۇسىلمانىنىڭ دا, حريستيانىنىڭ دا. ەرينە, ولاردى سول ايقاستاردا تالپىنبادى, تىرىسپادى, ايانىپ قالدى دەپ وتىرعانىمىز جوق. ايانبادى. بٸراق, ولاردان «ٶلٸپ كەتۋگە دايارمىن, بٸراق, جەڭەمٸن!» دەگەن باتىلدىقتى بايقاي الماعانىمىز دا راس. «يە ٶلەتٸن بول, يە جەڭەتٸن بول!» دەيتٸن باپكەر دە جوق سەكٸلدٸ.
جارايدى, ولار ەڭ بولماسا كٷمٸس الدى, سوندىقتان ايىپتاۋعا اۋزىمىز بارمايدى. تەك كٶرگەنٸمٸزدٸ ايتتىق. ال, پالۋان ن.تٸنەليەۆ پەن بوكسشىلارعا كەلسەك, مەسەلە مٷلدەم بٶلەك. جەڭٸلمەيتٸنٸنە ەشكٸم كەپٸلدٸك بەرە المايدى. ەڭگٸمە – قالاي جەڭٸلۋدە! جەڭٸسكە بەرگٸسٸز جەڭٸلٸس بولادى. ول كەزدە سەن جان الىپ, جان بەرٸسكەن ٶز ۇلانىڭا شەكسٸز ريزاسىڭ, «باعى شاپپادى, ەتتەڭ!..» دەيسٸڭ دە قوياسىڭ. ال, بەس مينۋت بويى قارسىلاسىن قۇشاقتاپ تۇرعاننان باسقا ارىعا بارا الماعان نۇرماحان جايلى ونداي ەشتەڭە ايتا المايسىڭ. سپورتتا «وليمپيادا سيندرومى» دەگەن بار, جوق بولسا ونداي جاڭا ۇعىمدى ن.تٸنەليەۆ پەن بوكسەر ب.جاقىپوۆقا قاتىستى لەكسيكاعا ەنگٸزۋ قاجەت, سەبەبٸ, نۇرماحاننىڭ بۇل ەكٸنشٸ وليمپياداسى, بٸرجاننىڭ – ٷشٸنشٸ وليمپياداسى! ٷش وليمپيادادان دا بٸرجان جٷلدەسٸز قايتتى. تاعى ايتامىز, ەڭ باستىسى بٸرجاننىڭ جەڭٸلگەنٸ ەمەس – قالاي جەڭٸلگەنٸ! ونىڭ قارسىلاسى حاسانباي دۋسماتوۆ كٶزٸنەن وت شاشىپ تۇردى. ەنە, ناعىز ٶلۋگە بار, بٸراق, جەڭٸلۋگە جوق جٸگٸت – سول! بەس كٷندە بەس قارسىلاسىنىڭ بٸرەۋٸنە دە بٸر راۋندتا دا جەڭٸس بەرمەگەن ول وليمپيادا جەڭٸمپازى اتانىپ بٸر-اق توقتادى!..
نەگە ەشكٸم ٶزبەك جٸگٸتٸنە شاق كەلمەدٸ? سەبەبٸ, ولاردىڭ بەرٸ حاسانبايدىڭ بٷكٸل بٸتٸم-بولمىسىنان ەلگٸ تەك قانا جەڭۋگە بەل بايلاعان, بەت قاراتپايتىن باتىلدىقتى بايقادى. كٶردٸ! ادام بالاسى اقشا مەن اتاق ٷشٸن ەمەس, شىن مەنٸندە ار مەن ابىروي ٷشٸن سىنعا تٷسەتٸن, كٸمنٸڭ كٸمنٸڭ سۋ بەتٸنە قالقىپ شىعا كەلەتٸن مۇنداي جەردە كٷشتٸلٸك, شەبەرلٸك, شىدامدىلىق, تٶزٸمدٸلٸك, ت.ب. بەرٸ ەكٸنشٸ ورىنعا ىسىرىلادى. الدىڭعى شەپكە رۋح شىعادى! وعان قايرات, جٸگەر, ەرٸك, ٶجەتتٸك, باتىلدىق, جٷرەكتٸلٸك, نامىسقويلىق, پاتريوتتىق, ۇلتشىلدىق سەكٸلدٸ ٶلشەۋگە كەلمەيتٸن, سٶزبەن جەتكٸزۋگە بولمايتىن نەرسەلەر كٸرەدٸ. بٸز بيىل جەكپە-جەككە شىققان ٶزبەك سپورتشىلارىنان سونى كٶرٸپ وتىرمىز. كوممەنتاتورلار دا «بۇلاردىڭ بويىنداعى جەڭٸسكە دەگەن قۇشتارلىق قانداي كٷشتٸ!» دەپ, قايتا-قايتا تاڭداي قاعۋعا مەجبٷر.
ال, بٸزدٸڭ بوكسشىلارىمىز نە ٸستەدٸ? سپورت – ٶمٸردٸڭ بٸر بٶلشەگٸ بولعاندىقتان وندا ەدٸلدٸك پەن ەدٸلەتسٸزدٸك قامشىنىڭ ٶرٸمٸندەي قاتار جٷرەتٸنٸن بٸلە تۇرا ولار ٶزبەكتەر سەكٸلدٸ ٶلگەن-تٸرٸلگەنٸنە قاراماي ايقاسۋدىڭ, سونىڭ ارقاسىندا ٶزٸڭنٸڭ قارسىلاسىڭنان باسىم ەكەندٸگٸڭدٸ ەلدٸڭ بەرٸنە ەرٸكسٸز مويىنداتۋدىڭ ورنىنا «مەن جەڭدٸم دەپ ويلادىم», «قازىلار مەنٸڭ جەڭٸسٸمدٸ ۇرلاپ الدى» دەپ اقتالۋمەن ەلەك. ال, بٷكٸل قازاق, سونىڭ ٸشٸندە مەنٸڭ ٶزٸم دە ايرىقشا ٷمٸت ارتقان جەنٸبەك ەلٸمحانۇلى ەلگٸ سٶزدەردٸ دە ايتا المايدى! مەن كەشەگٸ سول ايقاستى بٷگٸن ەرٸنبەي وتىرىپ, اسىقپاي قايتادان كٶردٸم. 1-شٸ راۋندا جەنٸبەك 1 دە سوققى بەرگەن جوق! ٷزٸلٸستە قۇرامانىڭ باس باپكەرٸ مىرزاعالي ايتجان: «ويان!» دەسە دە ويانعان جوق... 2-شٸ راۋندتا 1 عانا سوققى بەردٸ! ايقىن جەڭٸلٸپ جاتقانىن ٶزٸ دە, باس باپكەر دە كٶرٸپ تۇر. ايتىپ وياتا الماعان ايتجان نەمەسە بوكسشىنىڭ جەكە باپكەرٸ (تٸپتٸ ونىڭ ورنىندا باسقا جاتتىقتىرۋشى بولعاندا دا) ەكٸنشٸ ٷزٸلٸستە, سوڭعى راۋندتىڭ الدىندا نە ٸستەۋٸ كەرەك ەدٸ? ولاردىڭ بٸرەۋٸ باياعى مۇحتارحان دٸلدەبەكوۆتٸ سيدنەي وليمپياداسىندا "ساباعان" باپكەرٸ نۇرعالي سافيۋللين سەكٸلدٸ: «سەن قازاق ەمەسسٸڭبە?!» دەپ, جەنٸبەكتٸڭ جاعىنان اياماي تارتىپ-تارتىپ جٸبەرۋٸ كەرەك ەدٸ!.. شەكٸرتٸ قازاقتىڭ نامىسىن قولدان بەرٸپ جاتقانىنا جانى شىعىپ كەتە جازداعان ازاماتتىڭ سول تاپقىرلىعى, سول ەرلٸگٸ بۇلاردىڭ ەسٸنە نەگە تٷسپەدٸ ەكەن? سٸرە, نۇرعاليداي جاندارى كٷيە قويماسا كەرەك...
قازاقتىڭ قازاقتان باسقا دوسى جوق! بولمايدى دا!
«انگلييانىڭ دوستارى جوق, تەك ۇلتتىق مٷددەسٸ عانا بار!»
ۋ.چەرچيلل
2000-جىلدان بەرٸ ەر وليمپيادادا ەڭ بولماعاندا بٸر قازاق (بەرٸ بوكسشى تاعى دا) التىننان القا تاعىپ, قازاقتىڭ ابىرويىن امان الىپ قالىپ جٷر ەدٸ. بيىل مىنا نامىسسىز, جٸگەرسٸز قۇرامانىڭ جٸگٸتتەرٸنٸڭ «ارقاسىندا» وعان دا ٸلٸنە الماي قالاتىن تٷرٸمٸز بار. ونىڭ ٷستٸنە فينالدا دانييار ەلەۋسٸنوۆ جۇلقىنىپ تۇرعان ٶزبەك جٸگٸتٸمەن كەزدەسەدٸ. ٶزبەك باپكەرلەرٸ شەكٸرتتەرٸنە «باسقادان جەڭٸلسەڭ دە, قازاقتان جەڭٸلمە!» دەپ تاپسىرما بەرەدٸ دەگەن قاۋەسەت بار. مەن ٶز باسىم سول سٶزدٸڭ شىندىعىنا سەنەمٸن. نەگە?
وسىدان شامامەن 15 جىلداي بۇرىن ٶزبەكستانمەن شەكارالاس ٶزٸمنٸڭ تۋعان ٶلكەم كەلەسكە بٸر بارعانىمدا, ەرتە تۇرىپ ٷيرەنٸپ قالعان ەدەت, تەلەديداردى قوسسام, ٶزبەك ارناسىنان ولاردىڭ مەملەكەتتٸك گيمنٸ ويناپ, بەينەسيۋجەتٸن بەرٸپ جاتىر ەكەن. گيمندە قاي ەل بولسا دا ٶز جەتٸستٸگٸن كٶرسەتەدٸ عوي, ماعان دا ولاردىڭ نە ۇسىناتىنى قىزىق بولىپ, قاراپ وتىردىم. بٸر ۋاقىتتا ٶزبەك بوكسشىسىنىڭ مۇحتارحان دٸلدەبەكوۆتٸ تٶمپەشتەپ ۇرىپ جاتقانىن ۇزاق ۋاقىت كٶرسەتٸپ تۇرىپ السا بولا ما! مەن شالقامنان تٷسە جازدادىم. سەبەبٸ, بۇلاي ەتۋ 10 ملن.قازاقتىڭ بٸر دە بٸرەۋٸنٸڭ ويىنا كەلمەيدٸ! كەلگەن كٷندە دە ودان جوعارى تۇرعان بٸر باسشى «بۇنىڭ نە? باۋىرلاس حالىقپىز, ۇيات ەمەس پە?» دەپ جەر-جەبٸرٸنە جەتەدٸ...
مەملەكەتتٸك گيمننٸڭ (ەنۇران دەگەن اۋدارمامىز ونشا سەتتٸ ەمەس) بەينەسيۋجەتٸ سول ەلدٸڭ باسشىسى كٶرٸپ, بەكٸتكەن سوڭ عانا جارىققا شىعاتىن بولسا كەرەك. سوندا ٶزبەكتٸڭ تەلەارنا باسشىلارى, مەملەكەتتٸڭ يدەولوگيياسىنا جاۋاپ بەرٸپ وتىرعان اسا لاۋازىمدى تۇلعالارى, ەڭ اقىرى پرەزيدەنتٸ ٶزبەكستاندا ەلٸ قازاق بولىپ جازىلىپ جٷرگەنٸ بار, ٶزبەك بوپ جازىلىپ كەتكەنٸ بار, جالپى 4-ملن-عا جۋىق قانى قازاق تۇراتىنىن, شەكارالاس اۋدانداردىڭ قازاعى تاشكەنت تەلەكانالدارىن كٶرەتٸنٸن بٸلمەي مە? بٸلگەندە قانداي! ال, وندا نەگە كٶرسەتەدٸ? مەنٸڭشە, ونىڭ بٸر عانا جاۋابى بار, ول – قازاقتىڭ جٸگەرٸن جويىپ, رۋحىن قۇلاتۋعا تىرىسۋ. «بٸز, ٶزبەك, قازاقتان مىقتىمىز!» دەگەن ۇعىمدى ۇلتىنىڭ جاس ۇرپاعىنا ەڭبەكتەگەن كەزٸنەن, ەسٸن بٸلەر-بٸلمەس شاقتان باستاپ سٸڭٸرە بەرۋ. نە ٷشٸن? الىس بولاشاقتى ويلاعان مەملەكەتتٸك گەوساياسات. ٶزبەكستان پرەزيدەنتٸ يسلام كاريموۆتىڭ 1993-جىلدارى تەلەارنادان «بٸز بابامىز ەمٸر-تەمٸردٸڭ ات تۇياعىمەن جاۋلاپ العان جەرلەرٸن اقىلمەن جاۋلاپ الۋىمىز كەرەك» دەپ ايتقان سٶزٸ بار. جەنە ٶزبەكتەر ٶز ۇلتىنىڭ مٷددەسٸ تۇرعىسىنان ٶتە دۇرىس ٸستەپ وتىر. ۋينستون چەرچيللدٸڭ ۇستامىنا سەيكەس. ەيتپەسە, ولار «حالىقتار دوستىعى» دەگەن ۇعىم بار ەكەنٸن بٸلمەي مە? بٸلەدٸ, جەنە ولار بٸز سەكٸلدٸ ەمەس, ونىڭ جالعان, كەڭەستٸك ويدان شىعارىلعان ۇعىم ەكەنٸن دە جاقسى بٸلەدٸ.
1991-جىلدان بەرٸ ٶزبەكستانداعى قازاق مەكتەپتەرٸن ولار شاماسى كەلگەنٸن جاۋىپ, شاماسى كەلمەگەنٸن ارالاس مەكتەپكە اينالدىرىپ جاتسا, بٸز جارتى ميلليونعا جۋىق قازاقستاندىق ٶزبەكتەرگە قالاعانىنشا ٶزبەك مەكتەبٸن اشىپ, بارلىق جاعدايىن جاساپ وتىرمىز. سونىڭ سالدارىنان ولار قازاقستاندا وتىرىپ, «شىمكەنت پەن تاراز - ٶزبەكتٸڭ جەرٸ» دەيدٸ...
سپورتتان ساياساتقا قالاي ٶتٸپ كەتكەنٸمٸزدٸ بٸلمەي قالدىق. سولاي بولۋى زاڭدى دا, سەبەبٸ ٷلكەن سپورت باياعىدا-اق ٷلكەن ساياسات قۇرالىنا اينالعان. ونىڭ دەل سونداي ەكەنٸنە ناق وسى ريو-دە-جانەيرو ويمپياداسىندا كٶزٸمٸز انىق جەتٸپ وتىر. مىرزاعالي ايتجان: «بوكسشىلارىمىزدىڭ بەرٸنە, جەنٸبەك ەلٸمحانۇلىنا دا, قويار تيتتەي كٸنەمٸز جوق, قولىنان كەلگەنٸن ايانعان جوق, «بۇيىرعان كەتپەيدٸ, قۋعان جەتپەيدٸ» دەپ ماقالداتىپ, جاۋىردى جابا توقىپ جاتىر. سٸرە, ەرتەڭ ەلگە قايتقان سوڭ جاۋاپ بەرەتٸندٸگٸن ويلاپ, ەزٸردەن ٶز ورنىنان ايرىلىپ قالماۋدىڭ قامىن ويلاۋدا بولسا كەرەك... بٸراق, ميلليونداعان قازاق پەن ٶزبەك بوكسشىلارىنىڭ قايسىسىنىڭ جەڭٸسكە دەگەن جٸگەرٸ, ۇلتشىلدىعى, نامىسقويلىعى جوعارى, قايسىسىنٸكٸ تٶمەن ەكەنٸن كٶزٸمەن كٶرٸپ, كٶڭلٸمەن تارازىلاپ وتىر. كٶپتٸ الداي المايسىڭ.
ال, ناعىز بٸز اڭساپ وتىرعان تالاپقا ساي ايقاسقان ۆاسيليي لەۆيتتٸ ەدٸلەتسٸز قازىلار القاسى رەسەيلٸكتەرگە جىعىپ بەردٸ. وعان دا ەلەم كۋە. ايبا-نىڭ دٷردەي ۆيتسە-پرەزيدەنتٸ سەرٸك قوناقباەۆ مىرزا وسىنداي ٶرەسكەل قاراۋلىققا جول بەرٸپ اي قاراپ وتىر ما? بٸزدٸڭ بوكستىڭ نانىن جەپ جٷرگەن شەنەۋنٸكتەرٸمٸز دەرەۋ نارازىلىق بٸلدٸرٸپ, شاعىم تٷسٸردٸ مە ەكەن? تٷسٸرمەسە نەگە تٷسٸرمەگەن? ۋكراينالىقتاردىڭ 2012 جىلى لوندوندا لوماچەنكونى سپورت جەمقورلارىنىڭ جەمساۋىنا كەتٸپ بارا جاتقان جەرٸنەن سۋىرىپ الىپ قالعان جاقسى ٷلگٸسٸن نەگە كٶرمەيدٸ?
كەڭ تارالعان «گيپەرتونيكتٸڭ» بٸرەۋٸ بولعاندىقتان, جەنە سەنٸمٸمنەن كٷدٸگٸم باسىم تٷسٸپ جاتقاندىقتان بوكس سايىسىن كٶرمەي-اق جٷر ەدٸم, ەڭ ٷكٸلەگەن ٷمٸتتٸلەر شىققان كەزدە شىداي الماي كٶك ەكراننىڭ الدىنا كٶپپەن بٸرگە مەن دە قادالدىم. قادالعانىمدى قايتەيٸن, «ماقتاعان قىزدىڭ» كەبٸن كيدٸ كٶبٸ. لەۆيت ارسىزداردىڭ ارانىنا جۇتىلىپ كەتتٸ. اراشا تٷسەر, قۇتقارار قازاق تابىلمادى... سوندا دا «ٷمٸتسٸز – شايتان», سوڭعى ٷمٸت - ەدٸلبەك پەن دانيياردا. دىچكو قولاعا ٸلٸنسە دە ريزامىن...
ٶمٸرزاق اقجٸگٸت,
ۇلت پورتالى
ايتپاقشى. لوندونداعى جارتىلاي فينالدا تەڭ ويناسا دا باعى شاۋىپ فينالعا شىققان ەدٸلبەك اعىلشىن بوكسشىسىمەن, الاڭ قوجايىنىمەن, جانىن اياپ ايقاسقانىنىڭ كەسٸرٸنەن التىننان ايرىلىپ قالىپ ەدٸ. تاعى دا سونداي جاعداي قايتالانباس ٷشٸن بوكس تاريحىندا – ونىڭ ٸشٸندە وليمپيادا فينالىندا - بٸر-اق رەت كەزدەسكەن, جەڭٸسكە جەتۋدٸڭ كٶپشٸلٸكتٸڭ نازارىنان تىس تاماشا بٸر تەسٸلٸ جايلى مىرزاعالي باۋرىممەن وي بٶلٸسسەم دەپ ەدٸم. ونى كەزٸر جارييا ەتسەم, بٸزدەن بۇرىن ٶزگەلەردٸڭ قولدانىپ قويارى داۋسىز. سوندىقتان, مىرزاعالي ايتجاننىڭ ۇيالى تەلەفونىن بٸلەتٸن ازاماتتار مەنٸڭ جەكە پاراقشاما نەمەسە ەل.پوشتاما (uakzhigit@mail.ru) تەزٸرەك حابارلاسسا ەكەن.
