Ishki jáne kelý týrizmin damytý – memlekettik saiasattyń basymdyqty baǵyttarynyń biri. Qazaqstanda jergilikti týristik ortanyń imidjin qalyptastyrý jáne tartymdylyǵyn arttyrý boiynsha qarqyndy jumystar júrgizilip jatyr. Bul baǵytta atqarylyp jatqan jumystar týraly «Kazakh Tourism» ulttyq kompaniiasy» AQ basqarma tóraǵasy Órken Bisaqaev aityp berdi.
— Órken Serikqaliuly, týristik sala qanshalyqty qarqyndy damyp jatyr, qazirgi tańda atqarylǵan jumystardyń nátijeleri qandai?
— Ótken jyldyń qorytyndysy boiynsha týrizmniń damý kórsetkishteri oń bolyp otyr. 2018 jyly bizge kelgen sheteldikter sany 8,79 mln adamdy qurady, bul 2017 jylmen salystyrǵanda 14,1% ósimdi kórsetedi, al 2015-2016 jyldardaǵy kórsetkishtermen salystyrǵanda, ósimi sáikesinshe 36,7% jáne 35%. 2018 jyly týrizm salasynda kórsetilgen qyzmetter kólemi 104 mlrd teńgeni qurady. (Esk. – statistikada kelýshilerdiń jalpy sany eskeriledi, onyń ishinde iskerlik maqsattaǵy (issaparlyq), dostary men týystaryna kelý maqsatyndaǵy (VFR) jáne demalý maqsatyndaǵy (leisure) kelýshiler eskeriledi).
Barlyq elderdiń arasynan BAÁ, Úndistan jáne Malaiziia elderin atap ótýge bolady, Qazaqstanǵa ótken jyly atalǵan elderden kelýshiler 50%, 49% jáne 44%-ǵa artty. Sonymen qatar Gonkong (22%), Polsha (16%) jáne Ońtústik Koreiadan (15%) keletin týrister sany arta túsýde. Qazaqstannyń týristerdi tartý boiynsha negizgi sheteldik naryǵy - Reseiden kelýshilerdiń turaqty ósimi baiqalady.
2018 jyly reseilik baǵyt boiynsha Túmen, Krasnodar, Tomsk, Cheliabinsk, Sochi (Nur-Sultanǵa), Qazan (Nur-Sultanǵa), Krasnoiarsk (Almatyǵa), Máskeý (Qyzylordaǵa), Novosibirsk (Pavlodarǵa) jańa jii reisteri ashylǵanyn, sondai-aq Ekaterinbýrgten, Ombydan, Sankt-Peterbýrgtan qosymsha reister ashylǵanyn aita ketken jón.
2018 jyly qazaqstandyq jáne sheteldik áýe kompaniialary kelesi baǵyttar boiynsha jańa áýe qatynastaryn ashty: Atyraý-Frankfýrt, Nur-Sultan-Vilniýs, Nur-Sultan-Dýshanbe, Almaty-Riga, Nur-Sultan-Helsinki.
Tikelei áýe qatynastarynyń bolýy shetel azamattarynyń Qazaqstanda kelýinde mańyzdy ról atqarady, sondyqtan jańa reisterdi eskerýmen biz atalǵan naryqtardan týrister aǵymynyń odan ári artýyna úmit artamyz. Mysaly, Polsha (Nur-Sultan - Varshava, LOT), BAÁ (Dýbai - Almaty, Dýbai – Aqtaý, Fly Dubai) jáne Úndistan (Nur-Sultan - Deli, Eir Astana) tárizdi elderden tikelei reisterdiń ashylýy atalǵan naryqtardan kelýshilerdiń ulǵaiýyna edáýir yqpalyn tigizdi.
Sheteldik týristerdi tartý úshin 2018 jyly Almaty jáne Nur-Sultan qalalary arqyly ótetin QHR jáne Úndistan azamattary úshin 72 saǵattyq vizasyz tranzit engizildi.
— Sheteldikter úshin tartymdy týristik ahýal týdyrý úshin qandai sharalar qabyldanyp qoidy?
— Týrizmdi ulttyq ta, sheteldik te týristi tartýǵa qabiletti tolyqqandy básekege qabiletti salaǵa ekonomikalyq turǵydan ainaldyrý maqsatynda zańnamalarǵa ózgerister engizý protsesi bastaldy. Zań jobasy Májilistiń qaraýyna engizilip, biyl qabyldanady.
Budan ózge, «Rýhani jańǵyrý» baǵdarlamasy, QR Tuńǵysh Prezidenti - Elbasy N. Nazarbaevtyń «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasynyń aiasynda ishki týrizmdi damytý boiynsha jumystar júrgizilip jatyr. Túrkistan, Otyrar, Kúltóbe, Saýran qalashyqtaryn rekonstrýktsiialaý, Tańbaly, Ulytaý mýzei-qoryqtaryn damytý, Soltústik Qazaqstan oblysynda «Botai» qoryǵyn, al Nur-Sultanda «Bozoq» qoryǵyn qurý bizdiń azamattarymyzdyń saiahattaýyn ulǵaitý úshin jaǵdailar týdyrady.
Negizgi sharalar men is-sharalar paketi 2019-2025 jyldarǵa arnalǵan QR týristik salasyn damytýdyń memlekettik baǵdarlamasynda qamtylǵan. Onyń ishinde infraqurylym men serviske baza nazar aýdarýmen basymdyqty týristik aýmaqtardy dálm-dál damytý, osy aýmaqtarǵa qatysýshylarǵa salyq jeńildikterin usyný, ulttyq parkterde týrizmdi damytý, ishki reisterdi qosymsha sýbsidiialaý, sonymen qatar kanikýl kezinde balalardyń tegin ushýy jáne basqa da sharalar bar.
Bul rette týrizm salasy ekonomikanyń basqa salalarymen óte tyǵyz bailanysty ekenin eskerý qajet. Týristik áleýetti paidalaný biznestiń damýyna serpin beredi - týristik sala jeke investitsiialar úshin tartymdy salaǵa ainalady.
— Jaz mezgili, demalystar ýaqyty bastalyp jatyr. Qazaqstandyqtar el ishinde qai óńirge demalýǵa bara alady? Qazaqstandyqtar negizinen qaida demalǵandy jón kóredi?
— Resmi statistika boiynsha ótken jyly elimizde 4,7 mln ishki týrist belgilengen, bul aldyńǵy jylǵydan 7%-ǵa joǵary. Onyń ózinde bul qonaq úilerge toqtaǵan qonaqtar týraly derekter, olardyń basym bóligi — iskerlik maqsatpen kelýshiler (issaparǵa shyǵýshylar). Ishki týristerdiń úlken segmenti — VFR segmenti dep atalady (dostar men týysqandarǵa barý – visiting friends and relatives), olar jaldamaly baspanalardy tańdaidy nemese týysqandarynyń úiinde turaqtaidy.
Qazaqstandyqtar saýyqtyrý jáne jaǵajai týrizmin tańdaidy. Jaz ýaqytynda kópshilik Alakól, Balqash kólderiniń, Kaspii teńiziniń jaǵalaýlaryna, Býrabai kýrorttyq aimaǵyna barady. Statistika boiynsha, ótken jyly elimizdiń kýrorttyq aimaqtarynda 1 mln-nan astam qazaqstandyq turaqtaǵan.
Sonymen qatar taǵy bir belsendi segment — tarihi-mádeni jáne dini týrizm, ásirese, Túrkistan, Jambyl, Mańǵystaý oblystary. Qazaqstandyqtar áýlie nysandardy, uly tulǵalar ómir súrgen jerlerdi, kieli oryndardy, keseneler, ǵibadathanalar men basqa da mádeni, tarihi mura eskertkishterin, sondai-aq kieli taýlar, úńgirler, kóne qalalar men basqa da nysandardy aralaidy.
Saiahattaý men sportsúier týrister sany belsendi túrde artyp keledi. Túrli velojarystar, marafondar jáne basqa da sporttyq sharalar Qazaqstannyń túkpir-túkpirinen myńdaǵan qatysýshyny tarta bastady. Jaqsy damyp kele jatqan jaiaý saparlar, alpiniadalar jáne t.b. atap ótýge bolady.
Buǵan qosa, halyq arasynda demalys kúnderi saiahattaý da jaqsy tanylyp keledi. Bundai týrlar Nur-Sultan jáne Almaty qalalarynyń tóńireginde aitarlyqtai jaqsy damyǵan. Atalǵan týrlardyń ózegi — elimizdiń ulttyq tabiǵi parkteri. Erekshe qorǵalatyn tabiǵi aýmaqtarǵa (EQTA) barý kórsetkishi jyl saiyn ósip keledi. 2018 jyly ulttyq parkterge barýshylar sany 1 234 362 adamdy qurady (2010 jyly – 538 001 adam).
— Qalai oilaisyz, demalys ýaqytyn elden syrtqa shyqpai ótkizgen tiimdi me? Onyń qandai artyqshylyqtary bar?
— El ishindegi demalystyń artyqshylyqtary týraly aita otyryp, árine, eń aldymen qaýipsizdik, meditsinalyq kómektiń qoljetimdiligi, tildik kedergilerdiń bolmaýy jáne t.b. atap ótken jón. Degenmen, otandastarymyz úshin basty motivatsiia týǵan ólkeni zertteý, memlekettiń ulttyq, tarihi-mádeni jáne tabiǵi qundylyqtarymen jaqynyraq tanysý múmkindigi bolýy tiis. Bul óskeleń urpaqtyń ziiatkerlik, rýhani jáne shyǵarmashylyq damýyna, sondai-aq olardyń boiynda patriottyq tárbieni uialatýǵa yqpal etedi.
Qazaqstan nysandaryn álemniń tanymal jaǵajaily kýrorttyq oryndarymen salystyrý úshin jaǵajai týrizmin damytýdyń basymdyqtarynyń biri retinde tańdalǵan Kaspii jaǵalaýyn damytý qajet.
Biyl 31 mamyrda el Premer-Ministri A. Mamin men mádeniet jáne sport ministri A. Muhamediuly Aqtaý mańynan halyqaralyq sanattaǵy jańa kýrorttyq nysan qurylysynyń ornyna tas qoidy. Osyǵan uqsas kýrorttyq oryndar memlekettik-jekemenshik áriptestik esebinen paida bolady, onda memleket infraqurylymdy rettese, biznes meimanhanalar men oiyn-saýyq oryndaryn salady.
— Kóptegen azamattar shetelderde demalý otanymyzda demalǵannan arzanǵa túsedi deidi?
— Demalys oryndarynyń baǵasyna kelsek, demalys qunyn maýsymǵa, týristik usynys qurylymyna, týrimz túrine jáne basqa da kóptegen faktorlarǵa bailanysty qarastyrý qajet. Mysaly, ushaq biletterin aldyn-ala satyp alý ushar aldynda satyp alǵan biletterge qaraǵanda arzanǵa túsedi, al kýrorttyq qonaq úi baǵasy maýsymǵa jáne tolyǵýyna orai qubylady: árine, naǵyz maýsymynda basqa maýsymǵa qaraǵanda baǵa joǵary bolady.
El ishinde demalý shetelde demalǵannan qymbatqa túsedi degen pikir bar. Bul rette, kóbine Túrkiia men Býrabaidyń baǵalaryn salystyrady. Bul eki nysan infraqurylymnyń damý deńgeiimen ǵana emes, týristik usynystarmen, týristik maýsymnyń uzaqtyǵymen jáne basqa da jaǵdailarmen erekshelenedi. Bul oraida Býrabaidy Antaliiamen salystyrýǵa bolmaidy, bulardyń bir-birinen aiyrmashylyqtary bar, tipti baǵasy birdei bolǵannyń ózinde olar bir-biriniń ornyn almastyra almaidy.
Býrabai - bul bir kúndik týrlar, demalys kúnderi, qysqa merzimdi demalys ótkiziletin jer (sanatoriilik emdi esepke almaǵanda), statistika kórsetip otyrǵandai, eko-saiahattaýǵa basa mán berýmen 3-4 kún demalatyn oryn, erekshe aýa raiy men demalý maýsymynyń qysqalyǵyn da eskerý kerek. Tipti bul jaǵdaida da kez kelgen qarjyǵa demalatyn oryn: shatyrlar men jeke úilerden bastap, besjuldyzdy qonaq úige deiin tabýǵa bolady. Servis deńgeiine bailanysty máseleler bar, biraq bul ýaqyt pen básekeniń jetkilikti bolýyn talap etetindikten, birtindep jónge keletin másele.
— Jaǵdaiy ortasha qazaqstandyq otbasyny alaiyq, mundai otbasy jergilikti kýrorttarda demalý úshin qansha qarajat jumsaidy?
— Joǵaryda atalyp óktendei, baǵa maýsymǵa, demalatyn jerine, týristik usynys qurylymyna, tamaqtanýǵa (barlyǵy qosylǵan, tek tańǵy as t.b.) jáne basqa da kóptegen qosalqy fatkorlarǵa bailanysty bolady. Mysaly, Shýchinsk-Býrabai kýrorttyq aimaǵynda úsh juldyzdy qonaq úide tańǵy as qamtylǵan standartty nómirde jazǵy kezde demalý quny bir eresek adamǵa 10 myń teńgeden 30 myń teńge aralyǵynda bolady. Kóptegen otelder jeńildikter usynady, al 5 jasqa deiingi balalar tegin demala alady.
Mysaly, Saryaǵash kýrorttyq aimaǵynda bes ret tamaqtanýmen jáne emdeý baǵdarlamasymen standartty nómirde turý baǵasy 11-15 myń teńge aralyǵynda. Kóptegen sanatoriiler de balalarǵa jeńildikter usynady.
Alakól jaǵalaýynda pansiony tolyqqandy demalys bazalarynda bir nómirdiń quny 10-12 myń teńge aralyǵynda. Aita ketý kerek, budan eki ese arzan nemese úsh ese qymbat demalys oryndaryn da tabýǵa bolady. Bári týristiń qalaýyna bailanysty.
Sonymen qatar, el ishinde demalý qunyn tómendetý maqsatynda týrizm boiynsha memlekettik baǵdarlamada qazaqstandyq kýrorttarda kanikýl kezinde demalǵan jaǵdaida «1+2» shemasy boiynsha (bir ata-anaǵa eki bala) KIDS GO FREE qaǵidaty negizinde balalar úshin áýe biletteriniń baǵasyn sýbsidiialaý qarastyrylǵan. Bul shara 5 adamnan turatyn otbasy el ishinde demalysty tańdaǵanda otbasylyq biýdjetten orta eseppen 100 myń teńgeni únemdeýge múmkindik jasaidy.
— Keremet demalys úshin (tabiǵaty, ornalasýy, baǵasy) Qazaqstandaǵy zerttelmegen jerlerdiń TOP-5 atap ótseńiz? Olardyń qatarynda týrizm úshin beimálim jerler bar ma?
— Elimizdiń árbir óńiri tabiǵi jáne tarihi-mádeni muraǵa asa bai, olardyń kóbi qazirgi tańda da asa tanymal bolyp otyrǵan joq.
Onyń negizgi sebepteriniń qatarynda tiisti usynystar men infraqurylymnyń bolmaýynan basqa, aqparattyń bolmaýy da bar. Elimizdiń batys óńirleriniń turǵyndary elimizdiń shyǵysynda nemese ońtústiginde ne baryn bilmeidi jáne kerisinshe. Tipti týristik kompaniialardyń ókilderiniń ózi elimizdegi kóptegen qalalar men týristik oryndarda bolmaǵandaryn moiyndaidy. Sondyqtan ótken aida biz otandyq týrkompaniialar úshin Qazaqstan boiynsha aqparattyq týrlarǵa bastama berdik. Birinshi týrǵa Batys Qazaqstannyń 4 óńirinen 12 týragenttik pen operator qatysyp, Nur-Sultan, Býrabai, Shymkent, Saryaǵash, Almaty, Almaty jáne Shyǵys Qazaqstan oblystary aralandy. Onyń qorytyndysy boiynsha aqparattyq týrǵa qatysqan keibir kompaniialar qazir Saryaǵash, Býrabai jáne Shyǵys Qazaqstan sanatoriilerine jazǵy maýsymǵa týrlar satýdy bastady. Bul tájiribe basqa óńirlerdegi týrfirmalardyń ókilderiniń qatysýymen jalǵasyn tabady.
Ótken jyly Úkimet Qazaqstan Respýblikasynyń Týristifikatsiia kartasy ázirlendi, onda respýblikalyq mańyzy bar TOP-10 nysan jáne óńirlik mańyzy bar TOP-50 nysan aiqyndaldy.
TOP-10 nysan qataryna Nur-Sultan qalasy, Imantaý-Shalqar, Shýchinsk-Býrabai kýrorttyq aimaqtary, Baianaýyl, Alakól kóliniń jaǵalaýy (ShQO, Almaty), Balqash, Almaty óńiriniń taý klasteri, Mańǵystaý men Túrkistan endi. Bul aimaqtardyń týrizmdi damytý turǵysynan áleýeti zor.
Memlekettik baǵdarlamada atalǵan aimaqtarda qajetti infraqurylymdy damytý qarastyrylatyn bolady, bul óz kezeginde týristerdiń onda bolýy úshin qolaily jaǵdailar jasaidy.
Bul rette, TOP-10 nemese TOP-50 nysandardyń árqaisysy 100% zerttelmegen. Tipti, týrister aǵymy qalyptasqan Baianaýyl, Balqash, Túrkistanda tek birli-jarym adamdar ǵana biletin jerler men nysandar bar.
Sondyqtan, memlekettik baǵdarlama aiasynda bul nysandardy el ishinde de, shetelderde de ilgerletý boiynsha jumystar júrgizý josparlanǵan.
Bizdiń elimiz týristerge san alýan demalys túrlerin usyna alady. Demalys oryndaryn týrizm túrine qarai tańdaýǵa bolady, biraq myna 10 jerdi árbir adam kórýi tiis: Qaiyńdy, Býrabai, Bozjyra, Rahman bulaǵy, Qorǵaljyn kóli, Aqtaý taýy, áigili ánshi qumdar, Belýha, Sharyn shatqaly, Kólsai jáne Inder kólderi.
— Týristerdi tartý jáne tanymaldyǵyn arttyrý úshin Qazaqstanda qandai imidjdik jumystar atqarylyp jatyr?
— 1,5 jylda edáýir jumystar atqaryldy, aýqymdy is-sharalar ótkizildi, túrli elderden kelgen 30-dan astam trevel blogerlerdiń qatysýymen birqatar aqparattyq týrlar, blog-týrlar, ekspeditsiialar uiymdastyryldy, 3000 fotosýret pen 5 saǵattyq beinejazbadan turatyn qor jinaldy, Kazakhstan.travel eldik týristik portaly qaita iske qosyldy t.b. Euronews arnasynan berilgen beinerolikti, Kazakh TV, NTV, Rossii-1 jáne basqa da telearnalardan taratylǵan baǵdarlamalardy jeke atap ótken jón.
Bul rette kóptegen is-sharalar biýdjet qarajatyn shyǵyndamai, áriptestik negizinde ótkizildi. Olardyń qatarynda QR týrizm elshileriniń baǵdarlamasyn iske qosý, vokzaldar men áýejailarda rolikterdi ornalastyrý, Air Astana ushaqtarynyń bortynda, Qazaqstan Temir Joly poiyzdarynda oiyn-saýyq baǵdarlamalarynda Qazaqstanmen tanysý bólimderin kórsetý t.b. bar.
— Sheteldik týristerdi qandai mádeni-tarihi kórikti jerler tartady?
— Qazaqstanda árbir adam kórýi tiis kóptegen tarihi-mádeni nysandar bar, al olardyń keibiri IýNESKO-nyń Búkilálemdik mura tizimine engizilgen. Bári týristerdiń qalaýlaryna bailanysty: kóbi Jibek jolynda saiahattaǵandy unatady, Kóne Tarazdy kóredi, Túrkistan bolyp, Qoja Ahmet Iassaýi, Arystan bab kesenesine barady, Otyrar, Saýran qalashyqtaryn aralaidy. Endi bireýleri Mańǵystaý oblysyndaǵy Beket ata jáne Shaqpaq ata meshitterin, Almaty oblysyndaǵy Tamǵaly petroglifterin nemese Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy Berel jáne Shilikti qorǵandaryn kórýge asyǵady, sondai-aq kóptegen qalashyqtar men basqa da kýlttik qurylymdardy kóre alady.
— Qazaqstanda onlain-trevel qanshalyqty damyǵan? Onyń perspektivalary qandai?
— Búgingi tańda 3,5 mlrd-qa jýyq adamǵa ǵalamtor qoljetimdi, bul adamdardyń jastary, bilim deńgeii men tabystary ár túrli. Google zertteýlerine súiensek, týristerdiń 65%-nyń demalys ornyn tańdaýyna onlain resýrstardan alǵan áserleri yqpalyn tigizedi.
Qazir týrizm salasynda otandyq biznes qatysýshylarynyń týristik qyzmetteriniń onlain usynystary sanaýly ǵana, olardyń basym bóligi ushaq biletteri men iri sharalarǵa biletter usynýmen shekteledi. booking.com, hotels.com, aviasales.com tárizdi sheteldik portaldardy biz esepke almaimyz.
Osy segmentte «Kazakh Tourism» kompaniiasy júzege asyratyn negizgi joba Kazakhstan.travel ulttyq týristik portaly bolýy tiis. Qazirgi kezde portal 6 tilde - qazaq, orys, aǵylshyn, frantsýz, nemis, qytai tilderinde jumys isteidi. Biyl káris tili qosylady. Portal sheteldik týristi bizdiń elimizge kelý úshin tartý fýnktsiiasyn atqarady, onda elimizdiń basty erekshelikteri men kórikti jerleri týraly baiandalady. Sonymen qatar portalda bizneske arnalǵan bólim bar, ol týr operatorlarǵa, gidterge, týristik agenttikterge, qolóner sheberleri men sývenir satatyn dúkenderge óz baǵyttary, taýarlary men kórsetetin qyzmetteri týraly aqparatty tegin ornalastyrýǵa múmkindik beredi. Biyl biz biznes úshin fýnktsionaldy birshama arttyrýdy kózdep otyrmyz.
Sonymen qatar portaldy damytý aiasynda bastama retinde E-hotel jobasy usynyldy. Onyń mańyzdy mindeti - e-viza alý úshin elektrondy shaqyrýlardy berýdi avtomattandyrý. Sonymen qatar E-hotel qonaq úiler men basqa da turatyn jerlerdiń biryńǵai bazasyn qurýǵa múmkindik beredi. Keiin bul joba turatyn oryndar týraly aqparat alý úshin biryńǵai terezege ainalýy tiis.
Memlekettik baǵdarlama aiasynda budan basqa basymdyqty TOP-10 týristik aýmaqtarda tegin ǵalamtor jelisin usyný, sheteldik týrister úshin PowerBank jáne SOS túimesi tárizdi jumys isteitin mobildi MiFi roýterler berý josparlanǵan. Ishki týrizmdi damytý úshin sonymen qatar jastardy Qazaqstanda saiahattaýǵa úndeitin Kieli jerler geimifikatsiiasy jobasy usynyldy.
— Suhbatyńyzǵa rahmet!
