Foto: “Tsýkerbergtiń kórshileri” podkastynan skrinshot
Eldegi ǵylymnyń damýy bólingen qarjyǵa bailanysty dep esepteidi AQSh-ta turatyn ǵalym Manat Máýlenbai. Qytai men Shveitsariiada ǵylymmen ainalysqan M. Máýlenbai “Tsýkerbergtiń kórshileri” youtobe kanalyna bergen suhbatynda Qazaqstan ekonomikasyn damytýǵa qatysty da óz pikirin aitypty. Ult.kz tilshisi ǵalymnyń suhbatynan úzindi beredi.
Manat Máýlenbai Qytaidyń Shyńjań ólkesinde týyp, 25 jasynda Qytai ǵylym akademiiasynda jumys istegen, álemniń eń myqty iadrolyq fizikteriniń basy qosylǵan Shveitsariiadaǵy TsERN ortalyǵynda kvant fizikasynan PhD qorǵaǵan, sodan keiin AQSh-qa kelip, ǵylymi meditsina salasynda otyz jyl jumys istep, áriptesterimen birge ókpeniń qaterli isigin birneshe millimetr túiin kezinde kóre alatyn qurylǵy oilap tapqan qazaq.
Ǵalym Qytai, Shveitsariia, AQSh siiaqty damyǵan elderdiń ǵylym-bilimindegi jetistigi qarjynyń kóp quiylýynan, ǵylymǵa kóp kóńil bólinýinen deidi.
“Kei bireýler qytailar zerek, aǵylshyndar men eýreilerdiń milary myqty jumys isteidi, al qazaqtar mai kóp jep, milary jaqsy istemei qalǵan dep aityp jatady. Onyń bári beker aitylǵan sóz. Biologiiada da aitady, adamnyń miy negizinen uqsas. Bul jerde qansha qarjy salasyń, qansha kóńil bólesiń, sonsha nátije shyǵady. Al endi Qazaqstan qalai desek, Qazaqstannyń ekonomikalyq kúshine bailanysty. Ǵylymdy, tehnologiiany nege damytpady dep synai berýge be bolmaidy. Shamań sondai. “Kórpeńe qarai ‒ kósil” deidi. Biraq bir aita ketetin nárse, ǵylym, tehnologiia qansha dárejede damidy, eldiń jaǵdaiy, kúshi de birge bailanysty”, ‒ deidi Manat Máýlenbai.
Ǵalym ásirese tehnologiiasyna kúsh salyp, damytyp jibergen elder dep Qytai men AQSh-tan bólek, Japoniia, Ońtústik Koreia, Taivan, Singapýr, Izrail elderin atady.
“Al Qazaqstanmen salystyryp qaraityn bolsaq, jańadan bólinip shyqqan (Sovet úkimetinen, red.) Latviia, Polsha, Chehiia óte damyp ketti. Jyl saiyn Chikagoda diagnoz aspaptary boiynsha úlken jiyndar bolady. Men ol jiynǵa baryp júrgenime 30 jyldai boldy. Buryn onda negizinen Japon, Batys elderiniń mashinalary menmundalap turatyn. Al qazir, bertingi jyldardy qarasań Qytai kompaniiasy aldyǵa shyqqan. Al kishkentai elder shaǵyn jármeńkelerin ótkizedi. Polshadan keldik, Litvadan keldik dep jatady. Iaǵni olar da damyp jatyr. Ǵylym men tehnologiiany damytýdy memleket josparlaýy kerek, jeke adamnyń qolynan kelmeidi”, ‒ deidi ol.
Ǵalym Qazaqstannyń óz ereksheligine qarai damý baǵytyn alǵany jón dep sanaidy.
“Qazaqstannyń ereksheligi ne deseńiz, jer bailyǵy. Jer asty qazba bailyǵy, munai, ýran jáne basqasynan bólek, jer betindegi múmkindikteri bar. Qazaqstannyń bidaiy ‒ dúniejúzi boiynsha eń ataqty. Nege deseńiz, jeri tyń. Mundai jeri tyń el ‒ az. Mysaly Qytaida jerdiń qunary neshe myń jylda ketip qalǵan. Bir tonna bidaidy satý men bir tonna prándik satsańyz ekeýiniń kiris paidasy qandai?” ‒ dep otyr Máýlenbai.
Onyń pikirinshe barlyq tehnologiiany igeremin degen eldiń, kúshi qalmaidy, sondyqtan elimiz óz artyqshylyǵyna mán berip, óndirý men óńdeýdi damytqan jón.
“Eger sen aiaq kiim nemese kóilek tigemin deseń, Qytai, Vetnam men Bangladeshpen básekelesýge týra keledi, al elektronika, kompiýter jasaýda da shamań kelmeidi. Men baiaǵyda Almatyda innovation hub degenge baryp, bir kisiler pcb board jasap jatyrmyz dedi. Men pcb-ge ýaqyt pen aqsha jumsap ne qylasyń? Seniń bidaiyń, jer astynan shyǵyp jatqan sirek metaldaryń bar. Qazba bailyǵyńdy tehnologiiamen jaratsań, ony eshkim senen urlap kete almaidy. Al sen teriń men qarjyńdy tógip birdeńe shyǵarsań, erteńinde Qytai ne Vetnam senen on ese arzan qylyp bazarǵa ákelip satady. ” ‒ deidi ǵalym.
